Uyğur qağani Äl ätmiş Bilgäniŋ däsläpki yazma abidisi häqqidä

0
535 ret oqıldı

«Uyğur avaziniŋ» 2017-jili 22-dekabr' sanidiki «Täs mäŋgü teşi» namliq qisqa ähbaratni oqup çiqip, uniŋdiki mälumatlarğa deräklik eniqlima vä bäzi izahlarni berişni muvapiq kšrduq. Bu ähbarat tarih pänliriniŋ doktori Ablähät Kamalovniŋ uyğurlarniŋ Moŋğoliyadä tepilğan qedimiy epigrafiyalik yadikarliqliri toğriliq yazğan ilmiy maqalisiğa ait berilgän ekän. Ablähät Kamalovniŋ maqalisini vä biz gäp qilivatqan ähbaratni oquğan yeqin tonuşlirim mäsiliniŋ eniq-qeniğidin hävär tapqusi, toluğiraq mälumat alğusi kelidiğanliğini izhar qilişqan edi…Birinçidin, yadikarliqniŋ alimlar qoyğan nami «Täs» ämäs, bälki «Tes» däp atilidu (sävävi, moŋğollarniŋ hazirqi leksikisida “ä” häripi ämäs, bälki “e” bälgüsi kšpiräk qollinilidu vä uniŋ misalliri yetärliktur. (Mäsilän, Tesiyn, Selengiyn). İkkinçidin, mäzkür ähbaratta Äl ätmiş Bilgä (Moyunçur) qağan bilän uniŋ aldidiki uyğur dšlitiniŋ rähbärliri häqqidä yeziqlar hitay mänbäliridä yoqniŋ ornida deyilgän. Ämäliyatta bolsa, undaq ämäs. Taŋşu jilnamiliri – Kona Taŋ vä Yeŋi Taŋ kitapliridiki «Uyğurlar bayani» namliq bšlümliridä uyğur qağanliri, җümlidin biz gäp qilivatqan Äl ätmiş Bilgä qağan toğriliqmu ätrapliq yezilğan. Üçinçidin, ilmiy ädäbiyatta Äl ätmiş Bilgä qağanni “Moyunçur” ämäs, bälki “Bayançur” däp ataş qobul qilinğanliğini etirap qilişimiz lazim (addiy misal: A.Samsaqovniŋ «Bayançur» namliq drama äsäri). Şuŋlaşqa tarihiy şähslärniŋ, yänä kelip, uyğur tarihida isimliri äbädiy yezilğan ärbaplirimizniŋ isim-şäripilirini härkimniŋ haliğiniçä yezişiğa zadila yol qoyuşqa bolmaydu. Tšrtinçidin, Tes däriyasi boyidiki yadikarliqlar qedimiy uyğur tarihida alahidä muhim orunni egiläydu. Çünki bu tarihiy-mädäniy abidilär uyğur etnonimi bilän atalğan dšlätniŋ jilnamisidiki däsläpki qoyulğan yazma yadikarliqtur…
Hulläs, ändi bu tarihiy mirasimizniŋ qandaq tepilğanliği, qizğuç granit taşqa şu dävirdiki yeziq yeziş usuli – oyma yeziq bilän yezilğan vaqiälärniŋ täsvirlinişi, yadikarliqlarni kimlärniŋ tepip yeziqlarni oquğanliği, keyinki arheologiyalik tätqiqat paaliyätliri, abidilärniŋ keyinki täğdiri vä hakazilar häqqidä täpsiliy vä ätrapliq mälumatlar tšvändikilärdin ibarät: Testaş yadikarliği Moŋğoliyaniŋ Kšbiskšl šlkisiniŋ Tsağan-uul täväsidiki “Hudirt” degän yärdä orunlaşqan. Bu zimindiki Hanğay idiridiki Bulunay teğidin başlinidiğan Tes däriyasi şimalğa qarap aqidu. Һazirqi vaqitta moŋğallar Tes däp ataydiğan däriyani VI – VIII äsirlärdä uyğurlar «Tez –tez» däriyasi däp atiğanliğini häykäldiki mätin dälilläp turidu (tez – “çapsan, iştik, ildam” degän mäna beridiğanliği mälum). Qelin qariğayliq qapliğan, çoŋqur sayliri bar Bulunay teğidin tšvängä qarap su, älvättä, intayin tez aqidu. Şundaq qilip, bu däriyaniŋ kona nami VI – VIII äsirlärdin beri heç šzgärmäy bügünki küngiçä yetip kälgän. Däriya vadisi qedimiy arheologiyalik äsär-ätiqilärgä nahayiti bay. Däriya boylap 15 kilometr juquriliğanda, moŋğollar «han ordiliri» däp atap kätkän ikki qedimiy turaq orni – izi saqlanğan…
Moŋğoliya paytähti Ulan-Batordin Ğärbiy Moŋğoliyagä qarap selinğan çoŋ yol moşu Tes däriyasini qiyip štidu. Däriya üstigä selinğan kšrüktin štüp, ğäripkä 5 kilometr jürgändä, yol “Noğon-tolğay” (Yeşil dšŋ) däp atilidiğan sün°iy egizlikkä elip kelidu. Mana moşu Noğon-tolğaydin 1976-jili uyğur yadikarliği – ilimda “Tes” däp atalğan qedimiy abidä tepilğan. Noğon-tolğaydin şimal täräptä 1 kilometr ariliqta “Kšk-tolğay” (Kšk dšŋ) däp atilidiğan yänä bir qoldin turğuzulğan dšŋ bar. Mana moşu Tes däriyasi boyidiki ikki dšŋni Uyğur qağanatiniŋ qağani Äl ätmiş Bilgä qağan yasitip, moşu җayda Ordisini tikip, yaz aylirida turğan. Tes yadikarliğidiki şu vaqiälär toğriliq yazma mälumatlarni uyğur qağani 760-jili ornatqan Moğoyn Şine Usun abidisidiki, şundaqla ilgiri, yäni 753-jili turğuzulğan Terkin (Tariat) häykiliniŋ mätinidiki җümlilärmu toluq dälilläydu. Yäni, qağan Orda tikip, yadikarliqlar ornitip, qağanat qurğanliği toğriliq tarihiy vaqiäni yezip qaldurğan…
Tes yadikarliği yoğan qizğuç granittin yasalğan häykältaş. Uniŋ tšrt täripi birdäk täkşi işlitip, härbir qur boylap siziq sizilğan, Granit häykältaşniŋ bir sunuğiniŋ uzunluği 85 sm, käŋligi 22 sm, qelinliği 35 sm. Һäriplärniŋ oyma çoŋqurluği 3 mm. Һäriplärniŋ paleografiyalik alahidiligi Terkin, Moğayn Şine-usun yadikarliqliridiki mätinlärdin päriqlänmäydu.
Tes yadikarliği qandaq tepilğan? 1976-jili yazda, iyul'-avgust aylirida sabiq SSSR vä Moŋğoliyaniŋ birläşkän tarihiy-mädäniy yadikarliqlarni tätqiq qiliş ekspeditsiyasiniŋ epigrafika topi Märkiziy vä Şimaliy Moŋğoliyadä iş elip bardi. Ekspeditsiya tärkividä Keŋäş İttipaqidin S.G. Klyaştornıy, Moŋğoliya Pänlär akademiyasidin Q.Sartqojaulı, A.Oçir boldi. Ekspeditsiya äzaliri Bulunay teğidiki Tes däriyasi kšrügidin štüp, Tes vadisidiki “Hujirt” däp atilidiğan җayniŋ yärlik turğuni L.Tsedev bilän uçrişip, soraşturup jürüp, yadikarliqni tapti. Alimlar yadikarliqniŋ täsvirini elip, kšçärmisini yasap, fotosürätkä çüşiridu. Nahayiti kam uçrişidiğan tarihiy-mädäniy yadikarliq – Tes abidisini ekspeditsiya däsläp Kšbiskšl šlkä mirasgahiğa tapşuridu. Keyin Ulan-Batordiki Tarih institutiniŋ mudiri yadikarliqni mirasgahtin elip, institut laboratoriyasigä elip kelişni Q.Sartqojaulığa tapşuridu. Һazir uyğur tarihiniŋ mirasi bolğan bu tävärük yadikarliq Moŋğoliya Pänlär akademiyasiniŋ Arheologiya institutida saqlanmaqta.
Moşu ilmiy ähmiyiti çoŋ yadikarliqniŋ tepilişi toğriliq däsläpki ähbarat 1977-jili elan qilinip, ilmiy aylinimğa җariy qilindi. Yadikarliqniŋ mätininiŋ mäzmuni häqqidä däsläp Q.Sartqojaulı elan qildi. U şu jili yadikarliqniŋ mätini, transkriptsiyasi, tärҗimisi bilän billä moŋğol häm qazaq tilidiki selişturma izahitini näşirdin çiqardi (alim keyin 1986 – 1997, 2002-jilliri yadikarliq mätinini tehimu çoŋqur tätqiq qilip, birnäççä qetim kšçärmilirini yasap çiqti (qaraŋlar: Karjaubay S. «İstoriçeskoe znaçenie Tesinskogo pamyatnika».Ulan-Bator, 1978. «Pervıy pamyatnik uygurskogo kagana – Etmiş Bilge kagana», 2001.). Tes yadikarliği mätinini häykältaş (stela) šzidin ikkinçi qetim eniq kšçirip tätqiq qilğan alim – moŋğol türkşunasi M.Şinehu boldi. U 1980-jili šz variantini elan qildi. Ändi ataqliq türkşunas vä uyğurşunas alim S.G. Klyaştornıy bolsa, aldirimay, barliq mätin transkriptsiyasini, tärҗimilirini, kšçärmilirini selişturup, 1985-jili ingliz tilida, 1987-jili rus tilida Tes yadikarliğiniŋ mätinini, tärҗimisini vä izahitini elan qildi (Klyashtorny S.G. The Tes inscription of the uighur Bögü gaüan. 1985. vä «Nadpis' uygurskogo Bёgyu-kagana v Severo-Zapadnoy Mongolii// Tsentral'naya Aziya. Novıe pamyatniki pis'mennosti i iskusstva. Sbornik statey. «Nauka, Moskva, 1987»). Uyğur dšlitiniŋ mälum bir dävirdiki tarihiniŋ sirlirini duniyağa açqan Tes yadikarliği häqqidä başqa alimlar – T.Tekin (1989), O.Mert (2009) vä B.Bazılhan (2009) ohşaş tätqiqatçilarmu šzliriniŋ ilmiy maqalilirida yazdi.
Uyğur qağani Äl ätmiş Bilgä yadikarliği häqqidä elan qilinip, abidä yeziğiniŋ mätini toluq kšçirilip, transkriptsiyasi, tärҗimisi vä selişturma izahliri berilip, zor ilmiy iş ämälgä aşqandin keyin, 1982-jili yazda SSSR – Moŋğoliya birläşkän ilmiy ekspeditsiyasi qedimiy yeziqlarni tätqiq qiliş topiniŋ äzaliri Tes däriyasi vadisidiki yärlik turğunlarniŋ ähbaratlirini hesapqa elip, Noğon-tolğay, yäni Yeşil dšŋdä arheologiyalik qeziş işlirini elip bardi. Bu qeziş işlirini jürgüzüşkä ikki säväp asas bolğan: birinçisi – yärlik ahaliniŋ mälumatliri bolsa, ikkinçisi – ataqliq Terkin yadikarliğimu däl moşu Tes boyidiki sün°iy dšŋ tählit egizlikniŋ küngäy etigidä kšmülüp yatqan yärdin tepilğan edi. Yeşil dšŋniŋ şäriqtin ğäripkiçä diametri 46 metr, җänuptin şimalğiçä diametri 37 metr, egizligi – 1,5 metr. Çämbär şäkillik dšŋniŋ uttur ğärip vä şäriq täripidä uzunluği 8 metr pälämpäy-bosuğa çiqirilğan. Dšŋniŋ taşqi yanliriğa qelin çim yatquzulğan. Çimdin çoŋqurlitip qazğanda, däsläp mal ustihanliri, keyin çala kšygän otun qalduqliri, yenip kšygän topa, yänä 1 metr çoŋqurluqni qazğanda, yeyitilğan aquç qum qäviti çiqqan. Keyinki 1,5 metr çoŋqurluqtin yänä çala kšygän otun qalduqliri tepilğan. Şundaq qilip, tallavelinğan täbiiy tiŋ yär üstigä otun dogilap, ot yaqqanliği eniqlandi. Qeziş işliriniŋ nätiҗisi boyiçä, moşu çämbär şäkillik kompleksni yasaş üçün däsläp qolayliq җay tallavelinğanliği roşän boldi. Äҗdatlirimiz andin keyin Bškä (Bšgü, Bškü ämäs) – Täŋri dininiŋ än°änisigä ämäl qilip, ot yeqip, ot bilän yärni yamanliqtin taziliğan. Uniŋ üstigä topa, qum tšküp, çiŋdap, egizlitip, yänä ot yeqip, tškkän qum-topa qävitini ot bilän taziliğan. Uniŋdin keyin yänä topa tšküp, täkşiläp, çiŋdap, uniŋ üstini pütünläy qelin çim bilän yapqanliği eniqlandi. Şundaq qilip, egiz dšŋ yasap, üstigä qağanniŋ yazliq ordisini tikkän. Mundaq kompleksni qedimiy uyğurlar «cot» – çot däp atiğan. “Çot” sšzi zamaniviy uyğur tilida däsläp «şot», keyin «şota» bolup şäkillängänligi eniq kšrünüp turidu. Şota şundaqla “basquç, pälämpäy” mänasinimu beridu.
Moşu Yeşil dšŋniŋ şimal täripidä, 1 kilometr jiraqliqtiki yänä bir sün°iy dšŋni «Kšk dšŋ» däp ataydu. Bu dšŋdimu arheologiyalik qeziş işliri jürgüzüldi. Qiziq yeri, Yeşil dšŋ bilän Kšk dšŋniŋ quruluşi ohşaş, yäni heç pärqi yoq. Päqät häҗim җähättinla päriqlinidu. Kšk dšŋniŋmu qağanniŋ yazliq ordisini tikiş üçün sün°iy yasalğanliği eniq boldi.
Hulläs, juqurida kältürülgän yadikarliqtiki mälumatlar nemini kšrsitip, nemini dälilläydu? Birinçidin, biz, ävlatlar, üçün äŋ muhim tarihiy häqiqät şuki, VIII äsirniŋ 40-jilliri ämäliyatta tarihta tunҗa qetim häliqniŋ šz nami, yäni šz etnonimi bilän vuҗutqa kälgän vä hätta şu dävirdä Märkiziy Aziyagä täsiri intayin küçlük bolğan Taŋ imperiyasiniŋ šzi etirap qilğan qudrätlik Uyğur qağanatiniŋ qurulup, šz ordisini tikkänligini ispatlaydu.
İkkinçidin, Uluq qağan ordisi yenida yadikarliqniŋ ornitilişi häqqidä tählil qilsaq:
1) Qağanniŋ yazliq Ordisi kšçüp keliştin aval Orda çoti (huli) täyyarlanğan;
2) Orda tikilip, pütkül Qağanatniŋ Uluq Qurultiyi štküzülüp, yaz boyi bu äҗayip mänzirilik kšrkäm җayda häliq oyun-tamaşä, säylä qilip, sältänät qurup, küzdä paytäht – Ordabaliq – Qarabalasağunğa kšçkändä, hasiyätlik Orda tikilgän hul üstigä qağan bilän dšlätni uluqliğan, äl tarihi yorutulup yezilğan bitigni vä äl rämzini oyup, yadikarliq ornatqan;
3) Şuniŋdin keyin här jili yazda avam häliq ornitilğan moşu tävärrük yärgä kelip, ibadät qilip turğan (uniŋ ispati – hulniŋ taşqi täripini aylandurup qorşiğan händäk şäkillik җira bolup, u ibadät qilğuçilarniŋ quyaşqa qarap aylinip maŋidiğan däliz yolidur);
4) Äl tarihi saqlinidiğan hasiyätlik җay bolğanliqtin, Äl ätmiş Bilgä qağanniŋ ikkinçi (Terkin) vä üçinçi (Moğoyn Şine usun) ornatqan yadikarliqlirida qağanat tarihidiki ävlatlar hatirisidä saqlinidiğan zor vaqiä süpitidä bälgüläp, miŋ jilliq-tümän künlük mäŋgü abidä taşqa Uyğur qağanliğiniŋ qurulğanliği häqqidä elan qilinip, oyup yezilğan.
Ğäyrät İSRAYİLOV,
Qazaqstan Jurnalistlar ittipaqiniŋ äzasi.

(Davami bar).

Bälüşüş

Javap qalduruŋ