Garmon' nidasi

0
436 ret oqıldı

Mähämmätҗan Җanbaqiev, käspi boyiçä ädliyä hadimi, istipadiki militsiya mayori, «Uyğur šyi» җämiyätlik fondiniŋ prezidenti. Milliy sän°itimizniŋ işqivazi süpitidä häliq nahşilirini topliğuçi.
Uniŋ «Seni qandaq uyğur däy» degän şeirlar toplimi yoruq kšrgän. Tšvändä qäläm sahibiniŋ «Garmon' nidasi» hekayisini diqqitiŋlarğa täğdim qilivatimiz. Qährimanliq ülgisini kšrsätkän «28 panfilovçi-gvardiyaçilär» nami bilän atilidiğan istirahät beğida däräq bärgidin ayrilip, yärgä tškülgän yopurmaqlar, huddi җudaliqniŋ häsritidä şivirlap, šzara piçirlişivatqandäk, täsirat qalduratti. Bu yopurmaqlar ta käç küz ayliriğiçä däriğigä gšzällik berip, “Ändi väzipimizni ada qilip bolduq” degändäk, altun räŋ alğan halättä ana yärni quçmaqta. U yopurmaqlarniŋ avazi istirahät beğida yaŋriğan garmon'niŋ muŋluq avaziğa qoşuluvatqandäk bilinätti. Һärbir qädäm basqinimda, yärgä çüşüvatqan yopurmaqlarniŋ şildirliğan avazliri jürigimni jipsiz bağlavalğan garmon'niŋ avaziğa qoşulup, meni šzigä pütünläy mäptun qilivalğan edi. Yeqinlaşqansiri buruntinla tonuş nahşiniŋ — «Amur dolqunliri» val'siniŋ sšzliri quliğimğa huş aŋlinatti.
Jürigim düpüldimäktä. Ävu adämniŋ qolidiki birdä uzirip, birdä qisqiravatqan garmon', här näpäsimdä tariyip-käŋiyivatqan jürigimni änsiritätti. Eytilivatqan nahşa baliliq çağlirimda, däsläpki müçäl yeşimda jitimçiliqniŋ därdini kšp tartqan jürigimniŋ sadasidäk, baliliğimniŋ arminidäk aŋlinatti.
***
Baliliq qälbimgä «…Bu garmon'ni qandaqla qilip bolmisun elişim keräk», degän oy baliliq kälbimgä zadila aram bärgini yoq. Ägär bir garmon'ğa qol yätküzsäm, duniyadiki äŋ bähitlik adäm bolidiğandäk his qilattim. Şundaq şerin hiyallar ilkidä keçini aran štküzdim. Şänbä küni taŋ sähärdä turuvelip, mäktäp-internatta meniŋ bilän billä oquvatqan Keŋes isimliq qazaq balisidin: «Pulini çoqum berivetimän» däp, garmonini sorap elivaldim. Mäktäp-internatimiz җaylaşqan Qırbaltabaydin tuğulup-šskän ana jutum – Örnäk yezisiğa qarap yolğa çiqtim. Boynumğa esivalğan garmon maŋa alahidä bir küç-quvät, ğäyrät beğişlatti. Meni kšrsun degändäk, qäddimni tik tutup, garmon'ğa yenip-yenip qarap qoyattim.
“Öygila yetivalayçu, akamğa internatta ügängän «Podmoskovnıe veçera», hind kinoliridin «Gospodin 420», «Brodyaga» vä «Amurskie volnı» val'siniŋ nahşilirini çelip, eytip beridiğan bolsam, akam bu garmon'ni maŋa çoqum elip beridu”. Mana moşu sšzlärni içimdä yenip-yenip qaytiliğansiri, ägär u «elip bärmisiçu?» degän ikkilinişkä qälbimdä orun qalmatti.
Uruştin keyinki dävir. Häliqniŋ hal-oqiti tehiçila tüzülüp kätmigän edi. Jitim balilar, tul qalğan ayallar, anda-sanda uçrişidiğan gimnasterka kiygän naka är kişilär. Mana buniŋ hämmisi – uruşniŋ yaldamisi.
Öygä kälsäm, heçkim yoq edi. Dadam vapat bolğandin keyin çoŋ akam Һebibullam bizgä ata ornida bolup, Äsqär akamni uruq-tuqqanlarniŋ qoliğa, Ähmätjan akamni Almuta şähiridiki 12-mäktäp-internatqa, meni Qırbaltabaydiki mäktäp-internatqa štküzüvätkän edi. Şu dävirdiki turmuşniŋ eğirçiliği bolsa keräk, aka Һebibullam: “Öygä kelip, aç qalğiçä internatta toq-toq yäŋlar, yoluŋlarğa kätkän hiraҗätni šzäŋlarğa işlitiŋlar!”, dätti. Bäş baliniŋ atisi akam Һebibullam šziniŋ ailisiniŋla ämäs, bizniŋ ailiniŋ häm kiçik apimiz Ayşämniŋ oğli Tursunkamniŋ, җämi 12 җanniŋ asriğuçisi edi. Mana şu mehrivan akamni tšrt kšz bolup kütüvatimän. Bir ariliqta koçiğa çiqip, holum-hoşnilarniŋ baliliriğa garmon'ni çelip berip, mahtinipmu ülgärdim. Qaraŋğu çüşüp, asmanda yultuzlar bir-birigä kšzini qisişqa başliğanda, işikni taraqlitip, herip-eçip, akam kirip käldi.
Akam maŋliyimdin sšyüp, hal-ähvalimni soriğiçä, män hünirimni kšrsitişkä aldirap, elip kälgän garmon'ni qolğa elip, üginivalğan nahşilirimni çelip bärdim. Yaşaŋğiriğan kšzlirini maŋa qadap, mehnättin qatqan qadaq qolliri bilän beşimni siypap, «Yaraysän, inim!» degänsiri, meniŋ kšŋlümdä “çoqum elip beridu, moşu garmon'ni” degän işänçä ulğiyivärdi. Ahiri asasiy mähsätkä kšçtüm.
– Aka, bu garmon'ni maŋa elip bärginä. Keŋes degän qazaq balisi: «Sän alsaŋ, 25 somğa berivetimän» däydu, šzi 52 som ekän. Җenim aka, garmon'ni elip bärsäŋ, yahşi bolatti.
– Käç bolup kätti, herip qalğansän, ätä paraŋlişayli, – dedi akam eğir “uh” tartip:
Bu keçimu uyqa meniŋ bilän hoşlaşqan ohşaydu. Moşu garmon'ni çelip çiqip kälsäm, mälimizniŋ barliq baliliri meni ägişip jüridiğandäk. Mälimizniŋ çirayliq qizliri meni bir kšrüveliş mähsitidä deriziliridin maraydiğandäk kšrünüşlär kšz aldimda namayän bolatti.
Taŋ sähärdä, tohu çillimastin burun, “akam işqa ketip qalmisun” däp ornumdin turuvaldim:
– Aka, män bügün internatqa qaytimän, maŋa pul bär. Garmon'ni elivalay, – dedim. Akam yänä bir uluq-kiçik tindi. Bosuğida biraz oylinip oltardidä: “Җür” däp, qolumni yetiläp, šydin çiqti. Män hoşal. Arminimğa yetidiğan boldum, däp ün-tünsiz ketip barimän. Yär ziminğa ändila yoruq çüşüşkä başliğan edi. Baya qaraŋğuda bayqimay qalğan ohşaymän. Ändi qarisam, mähällimizniŋ kün petiş täripidiki çoŋqur sayliqqa kelip qaptimiz. Say yaqisidiki qäbirstanliqqa, yeqin ätraptiki mähällilärgimu «Bahap tügmänçi» däp tonulğan märhum dadam yärlängän edi. Uniŋ qäbriniŋ aldiğa kelişimizğila akam paŋŋidä jiğlavätti.
– Dada, җenim dada, nemişkä bizni ätigän taşlap kättiŋ? Uruşniŋ äŋ eğir jillirimu bizni «qanatliqqa qaqturmay, tumşuqluqqa çoqturmay», aç qoymay, heçkimgä har-zar qilmiğandiŋ. Känҗitiyiŋ «garmon' elip bär» däp käptu. Baliliq kšŋlini qaldurmay desäm, amal yoq, qolum qisqa. Җenim dada, hayat bolğiniŋda, uniŋdin çoŋ närsilärni elip berişkä qudritiŋ yetätti. Män bolsam, känjitayğa garmon'mu elip berälmäydiğan ohşaymän. Käçür meni, җenim dada!
Qäbirstanliqta tizlinip oltirip, dadamniŋ qäbrini quçaqlap jiğlavatqan akamni kšrüp, mänmu šzämni tutalmidim.
– Aka, җenim aka, boldi qil. Boldi, jiğlimiğina, җenim aka. Maŋa ändi garmon' keräk ämäs. Sän meniŋ duniyadiki äŋ yahşi akamsän. Ornuŋdin tursaŋçu! — däp uni quçaqlap, başlirini siypap, putlirini, qollirini sšyüp kättim. Uniŋ haliğa yättim.
Ätrapta doga-doga tupraqlardin başqa birmu җan yoq. Titirigän tänlirimizgä issiqliq täptini beräy degän bolsa keräk, kštirilip, ätrapqa yoruqluq çaçqan quyaşmu bizniŋ härikitimizni küzitip turatti. Aka-ini ikkimizniŋ kšzliridin aqqan yaşlar dadimizniŋ tupriğidiki topini nämläştürdi. Öygä garmon'ni hoşal-horam elip kälgän bolsam, internatqa yänä şu garmon'ni boynumğa esip, mäyüslinip qayttim. Mändiki şatliqniŋ, mahtançaqliqniŋ iznasimu qalmiğan. Özämni, huddi bir kün içidä çoŋ bolup kätkändäk, his qildim.
***
İstirahät beğida aŋliğan garmon' nidasi oyumni çirmap, uniŋda oynavatqan adämniŋ qiyapiti kšz aldimda namayän boldi: tonuşla ahaŋ, tonuşla nahşa…
Baliliq armanliri orunlanmiğan uruş dävridiki bäŋvaşlarniŋ arzu-armanliriniŋ moşu garmon'niŋ sadasi yätküzüvatqandäk. Garmon'niŋ avazi qälbimdä yaŋrimaqta. Ätimalim, män garmon'nila ämäs, baliliğimni, royapqa çiqmiğan baliliq arzu-armanlirimni izdävatsam keräk.

Mähämmätҗan ҖANBAQİEV.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ