Uyğur qağani Äl ätmiş Bilgä-Bayançurniŋ ikkinçi ornatqan abidisi – Terkin yadikarliği

0
1 617 ret oqıldı

Uyğur qağanatiniŋ qağani Bayançur Uyğur mustäqil dšlitiniŋ qurulup, miŋ jilliq – tümän künlük dävir sürüşini җakalap, täntänä vä sältänät qurup, toylap, šz hälqiniŋ kšŋlini elip, gšzäl mänzirisi, häyran qalarliq kšrkäm ot-kokatliri arisida atliq adäm kšrünmäydiğan munbät җayda yazliq Ordisini tikip, Täŋrigä ibadät qilip, oyma uyğur yeziğini häykältaşqa yezip, ta bügünki küngiçä kelip yätkän birinçi yadikarliqni ornatqanliği tarihtin mälum vä u toğriliq gezitimizniŋ štkän sanida yazduq. Säl keyiniräk qağan ikkinçi yadikarliqni – türkşunasliq ilimida “Terkin” yaki “Tariat” däp nam alğan abidini turğuzdi. U yadikarliq Märkiziy Moŋğoliyaniŋ Arhanğay šlkisidiki Doloon-mod (Yättä däräq) degän җayda orunlaşqan. Moşu yärdiki Terkin däriyasidin şimal täräptä 700 metr ariliqta turğuzulğan. Yadikarliq orunlaşqan җaydin Terkin kšligiçä 12 kilometr. Däriya bilän kšl ariliğidiki tüzläŋ 30 kilometrğa sozulğan. Yadikarliqniŋ moşu täbiiti gšzäl җayda ornitilişi toğriliq 760-jili Äl ätmiş Bilgä (Bayançur) qağanniŋ šz hälqi bilän turğuzğan üçinçi abidisi – Moğayn Şine-usun yadikarliğiniŋ mätinidä mundaq däp oyup yezip, ävlatlarğa qaldurğan: «Beliq jili (752-jili) Ötükän, Suŋuz beşiğa. İduqbaşniŋ sol täripigä, Aybaş, Toquş däriyaliriniŋ boyiğa җaylaştim. Miŋ jilliq, tümän (on miŋ künlük – sansiz künlük» yeziğimni, rämzimni moşu yärdä yasap, qirlap-ğirdap turğuzğan taşqa yarattim» (Moğayn-Şine usunniŋ tärҗimisi – «İlanliq yeŋi su», yäni İlanniŋ yeŋi makan süyi degänni bildüridu).
Mätindiki Ötükän hazirqi Moŋğoliyadiki Hanğay tağ qirqiliri: Suŋuz beşi – Tarbağatayniŋ etäk beşi; İduq baş – Hanğay çoqqisi. Aybaş vä Toquş – hazirqi moŋğol tilidiki Terkin däriyasiniŋ baş vä ayaq täräpliridur. Һäyran qalarliq yeri, äҗdatlirimiz Terkin yadikarliği ornitilğan yärlärni şu dävirdiki kona uyğur tilidiki toponim-atalğular bilän atap, yšniliş eniqlimilirini şunçilik däl bälgüläp kšrsitip, taşqa oyup yezip qaldurğan. Terkin yadikarliğini moŋğol arheologi Ts.Dorjsuren 1956-jili iyun' eyida tepip, 1957-jili yadikarliqni tapqanliği häqqidä elan qilip, kitapçä näşir qilğan. 1969-jili S.G. Klyaştornıy, moŋğolşunas H.Luvsanbaldin, türkşunas B.Bazilhanlar yadikarliqni tätqiq qilidu. Ular Ts.Dorjsuren tapqan şäkli taşpaqa – paqa taş üstigä ornitilğan yadikarliqni qum, topidin tazilap, sunğan bir bšligini açqan. 1970-jili arheolog N.Serodjav başqurğan ekspeditsiya işläp, yadikarliqniŋ yänä ikki bšligini tapti. Şundaq qilip, yadikarliq toluq halättä alim-tätqiqatçlarniŋ ilmiy täkşürüş nişaniğa aylandi…
Terkin yadikarliğiniŋ mätini bilän däsläp Moŋğoliyaniŋ kšrnäklik türkşunas alimi M.Şinehuu işlidi. U bäş jil mabaynida mätinni šz qoli bilän kšçirip, härbir häripni täkrar-täkrar täkşürüp, mehnätländi. Moŋğol tätqiqatçisiniŋ eniqlap, qäğäz betigä çüşärgän kona uyğur yeziği – betigidiki (pütük) mätin qurlirini keyinki alimlar uttur paydilandi. M.Şinehuu 1975-jili Terkin yadikarliği mätininiŋ eniqlimisini, täriplimisini, transkriptsiyasini, moŋğolçä vä rusçä tärҗimisini, izahitini berip, yadikarliqniŋ tarihiy ähmiyitini atap kšrsätti. Alim tätqiqat işini davamlaşturup, abidä mätininiŋ grafikisiğa, leksikisiğa, morfologiyasigä sinhronluq, selişturma, tarihiy-leksikiliq, grammatologiyalik usul-metodikilarni qollanğan halda, ilmiy tählil jürgüzüp, luğitini qoşup näşir qildi. 1980-jili ataqliq alim S.G. Klyaştornıy moŋğol türkşunasiniŋ qäğäzgä çüşärgän mätinni paydilinip, guman päyda qilğan yärlirini qayta-qayta täkşürüp çiqip, Terkin yadikarliği mätininiŋ rusçä toluqlanğan ikkinçi tärҗimisini näşirdin çiqardi. Alim 1983-jili bolsa, uyğur qağani Bayançur, taşpaqa şäklidiki negiz üstigä ornatqan tarihiy abidä mätinini ingliz tiliğa tärҗimä qilip, yadikarliq häqqidä türkşunas vä uyğurşunas tätqiqatçilarğa täpsiliy mälumat bärdi. Şu jili türk alimi T.Tekin, 1985-jili B.Bazilhan, 2002-jili Q.Sartqojaulılar Terkin yadikarliği mätini bilän işlidi.
Ataqliq Terkin yadikarliği qağan šz Ordisini tikkän hul aldiğa ornitilğan. Orda huli dügläk şäkildä bolup, uniŋ diametri 47 metr. Ordini ornitiştiki pütkül iş җäriyani Tes yadikarliğidin aynimaydu, yäni şuniŋ analogi däp eytsimu bolidu. Päqät Orda asasiniŋ şäriq vä ğärip täripigä qoyğan pälämpäy-basquç ornatqan (pandus türidä). Ğärip yaki käyni täripidiki pandusniŋ uzunluği 6 metr bolsa, şäriq yaki işik (aldi) täripidiki pälämpäyniŋ uzunluği 8 metrdin aşidu. Orda huliniŋ diametri 47 metr boluşiğa qariğanda, uniŋ üstigä tikilgän qağan ordisi yaki yazliq çediri 20 qanatliq alp makan bolğan ohşaydu. Taşpaqa şäklidiki asas üstigä turğuzulğan yadikarliq üçkä bšlünüp sunup kätkän. Taşpaqiniŋ baş täripi kün çiqişqa qaritilğan. Yadikarliq ornitilğan taşpaqiniŋ uzunluği 117 sm, käŋligi 35 sm, egizligi 38 sm. Qiziqarliq yeri, taşpaqa beşini qoyniŋ beşiğa ohşitip yasiğan. Taşpaqiniŋ qepi (savut) romb tählit näqişlär bilän bezälgän. Savutniŋ oŋ biqiniğa 17 härip yaki bälgü bir qoş çekit bilän oyup yezilğan – transkriptsiyasi: (buny jaratuyma Böke tutam), tärҗimisi: buni yaratquçi (yazğan) Bškä aldida baş egimän (säҗdä qilimän). Moşu bir qur yeziq astiğa bälgü-tamğa (rämz) oyulğan bolup, u mätinni yazğan muällipniŋ – Qutluq tarhan Seŋünniŋ has bälgüsidur (Äl ätmiş Bilgä qağanniŋ üçinçi yadikarliğiniŋ muällipimu moşu pütükçi; çünki Moğoyn Şine-usun abidisidimu tamğisi selinğan (S.G. Klyaştornıyniŋ 1980-jilqi tärҗimisidin). Terkin yadikarliğidiki häriplär şäkli Tes vä Moğoyn Şine-usun abidiliridiki bilän birdäk. Bayançur qağanniŋ moşu ikkinçi yadikarliği aq granit taştin turğuzulğan. Uniŋ tšrt täripi ohşaş täkşilinip, häriplär oyup yezilğan. «Taş intayin mäkkäm, çiŋdur häm nahayiti süpätlik işlängän. Demäk, puhta granit taş šzlügidin sunmiğan. Undaq bolsa, u nemişkä üçkä bšlünüp sunup, nurğun häriplär šçüp kätkän? Uni vaqit štüp, ättäy küç bilän sundurup, oyulğan yeziqlarnimu buzup šçärgän. Çünki häykältaş šzidä täbiiy yeriq yaki däzniŋ izimu yoq. Uyğur-Orhon dšliti ğuliğandin keyin düşmänliri (mümkin qedimiy qirğizlar yaki qidanlar) uyğur dšlätçiliginiŋ manefesti bolğan qağanatniŋ hasiyätlik dšlät rämzi oyup sizilğan yadikarliqni ättäy yoqitip, pütkül häliqniŋ hatirisidin šçirip, untulduruş mähsitidä buzğan. Bolupmu kün çiqişqa vä җänupqa qariğan täräpliriniŋ mätinlirigä nurğun dähil yätküzgän», däp yazidu türkşunas alim Q.Sartqojaulı.
Hulläs, Tes, Terkin, Moğoyn Şine-usun yadikarliqliriniŋ mätinliriniŋ muällipi birla adäm – juqurida ismi atalğan Tarhan Qutluq Seŋündur. U pütükçi (bitigçi) väzipisini qağanniŋ buyruği bilän orunliğan, şu dävirdiki bilimlik dšlät ärbabi bolğan kişi ekänligi talaşsizdur. Uniŋ dälili – mätinlärdiki oyma häriplärniŋ şäkli birdäk. Şundaqla üç yadikarliq mätinliridiki sšzlärniŋ, җümlilärniŋ tüzülüşidä, stilistikisida heçqandaq päriq yoq. Yänä kelip, moşu üç abidä mätinliriniŋ nurğuni bir-biridä täkrarlanğan. Moŋğol alimi M.Şinehuu Terkin vä Moğoyn Şine-usun häykältaşliridiki šçüp kätkän, buzulğan häriplär bilän qurlarni täpsiliy vä tädriҗiy räviştä selişturup, sšz, җümlilärni toluqliğan.
Äl ätmiş Bilgä Tur-ayin (Täŋridin yaritilğan) qağan ornatqan ikkinçi abidä — Terkin yadikarliğiniŋ yeziq bätlirini toğra tepip, nomer-räqäm retini bälgüläp çiqqan alim — Türkiya tätqiqatçisi T.Tekin boldi. U şundaqla mätinniŋ içki mäna-mäzmunini çoŋqur tählil qildi. Türk aliminiŋ tählil hulasiliriniŋ toğra ekänligini ottura äsirlärdiki uyğur dšlitidä yüz bärgän tarihiy vaqiä-faktlirimu roşän kšrsitip turidu.
Şäkli taşpaqa asas-hulniŋ savutidiki ayrim, tarihimiz üçün bebaha misralardin bäzibir misallarni (oqurmänlär üçün) kältürüşni toğra däp hesapliduq. Savutniŋ birinçi küngäy betidä: 4-qurda … (85 härip šçkän) ilan yoli oltardim. U yaqqa … (5 härip šçkän) … yili bardim. Atamni juqurida Kšk Täŋri, tšvändä Qarayär asridi (ğämhorluq qildi, mehir-şäpqät kšrsätti). 5-qurda… (80 häripni buzuvätkän) ataldim. Jigirmä säkkiz yeşimda ilan jili (741-jili) türk elidä qozğilaŋ kštärdim. Şu qetim (elini) qaqqa yardim. İkkinçi on betidä: 11-qurda … Tohu jili (745-jili, yäni tarihta Uyğur qağanliği räsmiy qurulğan sänä) yänä huҗum qildim. 13 qurda… Toŋğuz jili (747-jili) toqquz-tatarni boysundurdum… Seŋgünlär, avam häliq Tur-ayin (Täŋridin yaralğan) qağan atamğa štündi. Ötükän eli ätrapidiki äl küç bärdi (Yardäm qildi) … Keyin çaşqan jili (748-jili) ittipaq birligi küçlük häliqni hasil qildim. İttipaq birliktin ayrilğanda eqini (küçlük) qara su eduq. Qara häliq Tur-ayin qağan däp 15 atidi. Täŋridin yaritilğan Äl ätmiş Bilgä qağan däp atidi… Qağan atilip Ötükän otturida Süŋüzbaş bilän İduqbaş teğiniŋ sol täripidä Qağan Ordisini tikdürdüm… Üçinçi (ğärbiy) beti: 16. Täŋridin yaritilğan Äl ätmiş Bilgä qağan atilip … Tez (däriyasiniŋ) beşida Qağan Ordisini tiklim… Һulini (çotini) turğuzup bars jili (750-jili), ilan jili (756-jili) ikki jil qatar 17. yazda yaylidim… 18. häykältaşqa oyup yazdurdum. Juqurida Kšk Täŋri mehri bilän, tšvändä Qara yär qolliğanliği üçün elimni, hakimiyitimni (tšrümni) ornattim… 19 … Yaylaş yayliğim, ekinligim (terilğu yär) boldi… Säkkiz däriya boyida kšçüp-qonup jürdüm (Selenga, Orhon, Tez, Toğla, Teldu, Qarğa, Borğu …) 20 … Ziminimniŋ aldi täripdä (Säddiçin) turidu. U Süy (hitay) düşminimizniŋ yeni… Uniŋ berisidä Altay teği, şimalida Sayan teği (Kšgmän teği). Şärqiy çegara Çoŋ kšl… Tšrtinçi (şimaliy) beti: 25-qur … Täŋrim yardämlişip tšmürdäk (tärtip bilän) äl qildi. Uyğur tarduş (oŋ qol äskär) … (häriplär šçkän) qağan uruqdaş oğuzlarni šz qarimiğiğa aldi. 27-qur … Uluq Bilgä qağan qol astida İssiq yär (Gobi) hälqi, säkkiz oğuz – bayurqu … Üç qarluq … şunçä kšp häliq – yabğu hälqi. 28-qurda … Qäşqär şähiriniŋ namimu bar…
Türkşunaslarniŋ qäyt qilişiçä, Terkin yadikarliği mätinidä “Qaş şähiri” degän sšzmu bar. Qaş däriyasi, Qaşi makan-җayliri hazirmu moҗut. Bäzi alimlar «Qaş şähiri», «Qaraşähär» sšzlirini bevasitä Qäşqär bilän bağlaşturidu. Çünki Qäşqäriyaniŋ qaşteşi (nefrit) ta hazirğiçä pütkül alämgä mälum vä daŋliqtur. Abidä mätinidä «bayurqu» sšzi kšp uçrişidu vä bu atalğuniŋ etimologiyasi tehi eniqlanmiğan. Päräz qilişimizçä, u “Bayuyğur” (täbäqä nami) sšzi boluşimu mümkin. Çünki häriplär šçüp, oquğanda bälgülär almişip ketişimu ehtimaldin jiraq ämäs. Sävävi, mätinlärni oquğan alimlar šzlirimu bäzi sšzlärni transkriptsiyaligändä šzara çüşänmäslik, päriqlärniŋ bolğanliğini bilimiz.
Äl ätmiş Bilgä qağan täripidin ornitilğan barliq üç yadikarliqta mätinlärniŋ bäzidä bir-birini täkrarlap, toluqturup kelişi täsadipi bolmisa keräk. Büyük äҗdadimiz Bayançurniŋ bevasitä buyruği bilän turğuzulğan abidilärni keyin düşmänlär uҗuqturuşi mümkin ekänligini etivarğa elip, qağanniŋ mätinlärni täkrarlitip yazdurup, üç yadikarliqni bir-biridin jiraq üç җayda ornitişi şuniŋdin dalalät beriduki, kälgüsi ävlatlar šzliriniŋ kona tarihini bilsun, kimligini untumisun degän niyät bilän turğuzğanliği guman tuğdurmisa keräk.
Hälläs, ändi hšrmätlik oqurmänlärgä keyinki maqalimizda ataqliq üçinçi yadikarliq – Moğoyn Şine-usun abidisi häqqidä toluğiraq mälumat beriş niyitimiz bar.
Ğäyrät İSRAYİLOV,
Qazaqstan Jurnalistlar ittipaqiniŋ äzasi.
(Davami bar).

Bälüşüş

Javap qalduruŋ