Din — – iğvagärlikniŋ nişani ämäs

0
1 076 ret oqıldı

Şämşidin AYuPOV, «Uyğur avazi»/ Yeqinda bir tonuşumizniŋ qirqi näziridä tšrt-bäş kişi din toğriliq paraŋ qilip qaldi. Arisidiki biri «elimizdiki din sahasi toğra yolğa selinğan, turaqliq moҗut, җämiyitimizdä hatirҗämlik hayat hšküm sürmäktä», dedi. Uniŋ bu pikrigä hämmä birdäk qoşulmidi. Nemişkä? Bügün biz äynä şu bäs-munazirigä bağliq şähsiy kšzqaraşlirimiz bilän ortaqlişişni muvapiq kšrduq. Bäs-munazirä iştrakçilirini şärtlik türdä ikki topqa bšlüşkä bolidu. Birinçi toptikilärni tiŋşisiŋiz: «Elimizdiki diniy etiqat ärkinligi çäklängän, diniy birläşmilärni royhätkä eliş tärtivi muräkkäp, mäzkür sahani rätläydiğan qanunniŋ tälivi qattiq», deyişidu. Ändi ikkinçi toptikilärniŋ gepigä qulaq salsiŋiz: «Qanunlirimiz diniy birläşmilärgä kšpiräk ärkinlik berivätkän, royhätkä eliş tärtivi yenik, elimiz diniy täşkilatlar üçün işigi oçuq šygä ohşaydu», däydu.
Din sahasidiki ähval juquridiki «tänqitçilär» eytqandäk, muräkkäpmu? Älvättä, yaq! Ämäliyatta qollinilivatqan qanun – elimizniŋ din sahasidiki mäsililärni rätläşkä imkaniyät yaritip berivatqan muhim hšҗҗät. Qanunda elimizdiki asasiy ikki dinniŋ – islam bilän pravoslaviyalik hristianliqniŋ җämiyät hayatidiki orni bilän roli dšlät täripidin etirap qilinidiğanliği vä dšlätniŋ barliq diniy birläşmilärgä hšrmät bilän qaraydiğanliği eniq häm ätrapliq yezilğan.
Qanunda diniy birläşmilär yärlik, regionalliq vä җumhuriyätlik bolup bšlünüp, şuniŋğa muvapiq ularniŋ äzaliriniŋ saniğa munasivätlik yeŋi täläp-väzipilär qoyulğan. Bu – nahayiti durus vä täräqqiy ätkän dšlätlärniŋ täҗribisidä käŋ qollinilidiğan täläp. Ändi diniy etiqat ärkinligigä kälsäk, Konstitutsiyadä kšrünüş tapqan qaidilärgä muvapiq, elimizniŋ grajdanliriğa işänçä-etiqat mäsilisidä käŋ ärkinlik berilgän. Dinğa işinämsän – äynä meçit, äynä çirko, äynä sinagoga… Uniŋdin oşuq nemä keräk? Dšlätniŋ etiqat mäsilisidä grajdanlar bilän diniy birläşmilärgä qoyidiğan tälivimu addiy: elimizniŋ din sahasidiki qanunlirini buzmay, birävniŋ diniy işänçä-etiqatini horlimay, diniy šçmänlikni päyda qilmay din yolida maŋivärgin.
Zayirliq dšlät bolup sanilidiğan Qazaqstanda barliq dinlar baravär, grajdanlarniŋ dinğa işiniş-işänmäslik mäsilisidimu ärkinliklär berilgän. Şuŋlaşqa birinçi toptiki «tänqitçilärgä» eytarimiz şuki, Qazaqstanniŋ din sahasidiki qanunliri barliq häliqara täläplärgä muvapiq kelidu, elimizdä dinğa etiqat qiliş ärkinligi dšlät täripidin kapalätländürülgän vä qanun bilän himayä qilinidu. Ägär ähval bäzilär eytqandäk tšzümsiz bolsa, bügünki kündä elimizdä 3600din oşuq diniy birläşmä royhätkä elinip, şunçilik meçit, çirkolar paaliyät elip barmiğan bolar edi.
Moşu yärdä räqämlärgä kšz jügärtip štüşni toğra kšrüvatimiz: ägär 1990-jillarniŋ beşida elimizdiki meçitlarniŋ sani yüzgä yätmigän bolsa, ularniŋ hazirqi sani 2600din aşidu. Moşundaq juquri kšrsätküç elimizdiki pravoslav hristianliriniŋ diniy birläşmiliri bilän çirkoliriğimu täälluq. Ändi elimizgä mustäqilliktin keyin Ğäriptin kälgän protestantliq diniy täşkilatlarniŋ sani bügünki kündä 600din aşidu. Uşbu mälumatlar dšlätniŋ din sahasidiki säyasitini muhakimä qilğuçilarniŋ pikirliriniŋ orunsiz ekänligini kšrsätsä keräk.
Dšlätni «nahayiti yumşaq säyasät jürgüzüvatidu», däp «tänqitligüçilärgimu» eytarimiz bar. Bilsäk häm çüşänsäk, Qazaqstan Җumhuriyitiniŋ BMTniŋ äzasi süpitidä diniy etiqat ärkinligini saqlaş boyiçä šz zimmisigä alğan väzipiliri vä şuniŋdin päyda bolidiğan җavapkärligi bar. Älvättä, qanun qetip qalğan hšҗҗät ämäs, u täräqqiyatqa ägişip šzgirip turidu. Täkitläş keräkki, «Diniy hizmät vä diniy birläşmilär mäsililiri boyiçä Qazaqstan Җumhuriyitiniŋ ayrim qanuniy aktliriğa šzgirişlär bilän toluqturuşlar kirgüzüş toğriliq» Qanun layihisi täyyarlandi. U birnäççä qetim muhakimidin štti. Qalğini vaqitniŋ änçisidä. Mäzkür qanun layihisidä ämäliyatta qollinivatqan qanunda rätlänmigän kšpligän mäsililär šz ipadisini tapti.
Pursiti kälgänliktin, bügün hämmimizni ändişigä selivatqan vä biz dahil bolğan bäs-munaziridä sšz bolğan neka mäsilisigimu tohtilip štmäkçimiz. Rast, bu toğra çüşändürüş işlirini elip beriş arqiliq häl bolidiğan mäsilä. Şundimu, äŋ eçinarliği, başqa diniy eqimlarniŋ qatarida jürgän bäzi kişilär yaş qizlar bilän nekasini qiydurup, kšp vaqit štmäyla talaq qilip, ketip qalidekän. Bu ändi – häqiqiy hamaqätlik. Һämmimizniŋ hädä-siŋillirimiz, tärbiyilävatqan qizlirimiz bar. Birävniŋ kšzqariçiğudäk asravatqan qizini hor qilğan şundaq vapasiz-vijdansizlar ätiki kündä šzliriniŋmu huddi şundaq ähvalğa duçar bolmaydiğanliğiğa kapalätlik qilalamdu? Undaqlar tehi šzlirini «din yolida jürimiz», däp hesaplaydekän. Kšpni kšrgän ata-bovilirimiz mundaqlarğa qarita «Dindin sadiğa kät!» däp eytidiğan. Biraq moşu mäsilini yaş qizlarğa çüşändürüp, ähbaratni yätküzüşimiz keräk. Qizlar monu addiy häqiqätni yadida saqlişi lazim – ägär u bügün җavapkärlikni his qilmay, jigit bilän diniy nekasini qiyğizip, ätä taliğini aŋlap, barmiğini çişläp qalsa, qolidiki balilirini qandaq asraydu, kim ularğa yardämlişidu? Ägär ular qanuniy türdä nekadin štkän bolsa, aliment tšläştin baş tartmas edi. Ändi diniy neka arqiliq qoşulup, aҗrişivatqanlardin nemä soraysän? Älvättä, mundaq mäsililär hämmimizgä eğir tegidu, biraq häqiqät. Şuŋlaşqa, birinçidin, ata-ana qiziniŋ tärbiyisigä kšŋül bšlüp, җiddiy nazarätkä alğini ävzäl.
Eytmaqçi, yeŋi Qanun layihisidä kamalätkä tolmiğan šsmürlärniŋ diniy çarä-tädbirlärgä, märasimlarğa qatnişişini rätliginini durus qädäm desäk bolidu. Bu täläp diniy birläşmilärgimu, ata-anilarğimu birdäk җavapkärlik jükläydu. Ändi buniŋdin keyin šsmürlär meçitqa, çirkoğa yaki härqandaq başqimu diniy benalarğa qädäm täşrip qilidiğan bolsa, uniŋ ata-anisiniŋ ruhsiti boluşi keräk. Mabada, diniy birläşmä räisi ata-aniliriniŋ ruhsitisiz šsmürlärni diniy çarä-tädbirlärgä qatnaştursa, ular qanunğa muvapiq җavapkärlikkä tartilidiğan bolidu. Toğra täläp. Şundimu, uşbu mäsilidä bir muhim soal bizni tolğanduridu. Ägär šsmürniŋ ata-anisi mälum säväplär tüpäyli aҗrişip ketip, ular ayrim turidiğan bolsiçu? Därväqä, hayatta moşundaq eğir ähvalğa duçar bolğan adämlärniŋ härhil diniy eqimlarniŋ qatariğa kirip, şularniŋ häqiqiy dävätçilirigä aylinip, uniŋ bilän çäklänmäy, ailä tavabiatlirinimu bu yolğa җälip qilivatqan ähvallar pat-pat uçrişidu. Bizniŋ pikrimizçä, balilarniŋ diniy räsim-yosunlarğa berişi üçün hätta ayrim hayat käçürüvatqan ata-anisiniŋmu ruhsiti boluşi keräk. Qanun layihisidä çät ällärdä diniy bilim eliş mäsilisini rätläşmu kšzdä tutulğan. Elimizdimu bu җähättin oqutidiğan därgahlar yetärlik. Qazaqstanda diniy bilim elip, tarihimiz bilän mädäniyitimizni qälblirigä siŋdürgän grajdanlar uniŋdin keyin bilimlirini çät ällärdä mukämmälläştürgüsi kälsä, märhämät, ularğa heçkim qarşiliq kšrsätmäydu, däp oylaymiz.
Pikrimizni җämläp eytarimiz, millät keläçigi hesaplanğan pärzäntlirimizni milliy än°änilär asasida tärbiyiläp, äl qatariğa qoşuş – šzimizniŋ qolida. Şuŋlaşqimu iğvagärlikkä berilmäy, eniğiraği, diniy etiqat ärkinligigä kälsä-kälmäs çepilmay, milliylikni tärğip qilsaq, utulmaymiz. Bilsäk, din iğvagärlikniŋ nişani ämäs. Millätni millät qilidiğan – uniŋ tarihi, ädäbiyati, tili, dini, mädäniyiti vä başqimu şuniŋğa ohşaş milliy qädriyätliri. Şuŋlaşqa keläçigini oylaydiğan millät šziniŋ mäniviy yüksilişini dayim diqqät-näzäridä tutqini ävzäl.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ