«Tiŋşiğuçi tüzäldi, sšzligüçi, sänmu tüzäl»

0
258 ret oqıldı

«Uyğur avazi» gezitida elan qilinğan bu ikki maqalini oqup çiqip helä oylandim.
Patigül Mähsätovaniŋ «Yeŋi mävsüm: afişa yenidiki oylar» («UA».17.11.2016) särlävhiliq maqalisi teatr bilän tamaşibin arisidiki munasivätniŋ keyinki vaqitlarda suslişip barğiniğa eçinip, häqiqätni eçip bärsä, Erşat Äsmätov “Baş muhärrir minbiridä «Sšzläşni bilmisäŋ, kšpçilikni galvaŋ qilma» («UA».20.10.2017) degän pikirni qozğap, sšzläş mädäniyitimizniŋ sälbiy täräplirigä näzärimizni ağduridu. Muällip ayrim sšzhumar şähslärniŋ minbärlärdin yaki çoŋ-kiçik sorunlarda oylanmay, eytqan sšzliriniŋ šzgilär aldida hälqimizniŋ abroy-inavitiniŋ çüşüşigä täsirini yätküzüvatqanliği häqqidä eytidu.
Һär ikki maqalä aççiq häqiqätni alğa süridu. Demisimu, zamanniŋ kün sanap šzgirişigä bağliq mäniviy bayliqtin maddiy bayliqniŋ üstün qoyidiğanlar saniniŋ šsüşi milliy mädäniyitimizniŋ täräqqiyatiğa kaşila bolmaqta. Ägär kamçiliqlirimizni šz vaqtida eytip tüzimisäk, patqaqqa petip qalğan maşinidäk çeqimiz bir orundila peqiraydudä, alğa meŋiştin qalimiz. Biz bügün kälgüsiniŋ ğemini qilişimiz keräk.
Sağlam җämiyät — sağlam keläçäkniŋ kapaliti. Ayrim şähslirimizniŋ minbärlärdin yaki başqimu җämiyät orunlirida oylanmay eytqan sšzlirini üzigä besip, ävätkän kamçiliqlirini tüzäşkä adätlinişimiz keräk. Äksiçä ähvalda ularniŋ hälqimizniŋ abroy-inavitini çüşiridiğini sšzsiz. Şuniŋ bilän billä, bu milliy mädäniyitimiz täräqqiyatiğa sälbiy täsirini yätküzidiğan illätlärniŋ biri. Demäk, biz kamçiliq šzi bilän ämäs, uniŋ çiqiş mänbäsi bilän kürişişimiz lazim. Bilsäk, bu җämiyät bolup qolğa alidiğan iş. Mädäniyitimiz bilän mäniviy bayliğimiz bolğan härqandaq mirasimizni himayä qilip, uni saqlaşni bilişimiz — keläçäk ävladimizniŋ aŋliq, sağlam pikirlik, ğururluq bolup yetilişiniŋ kapalitidur.
Juqurida biz qismän mäniviy bayliq häqqidä gäp qilduq. Moşu yärdä milliy mädäniyitimizniŋ asasiy qismi bolğan sän°itimiz häqqidä eytmisaq bolmas. Sän°ätni insaniyät tarihidin härgiz bšlüp qaraşqa bolmaydu. Çünki sän°ät җämiyät täräqqiyatiniŋ mähsuli. Җämiyät täräqqiyatida härhil sän°ät türliri, eqimlar päyda bolup, ular šz zamanisidiki häqiqätkä yandaşmay, metodologiyaliq vä estetikiliq täläplärgä muvapiq kälmigänligi tüpäyli täräqqiyat җäriyaniğa siŋälmäy, izsiz yoqap kätkän. Һazirmu «yeŋi eqim» däp härhil «iҗadiyät» bilän şuğullinip jürgänlär az ämäs. Ular bügünki realliqni keläçäk ävlatqa yätküzüş niyitidin hali bolup, vaqitliq «şšhrät» qazinişni äla kšridiğanlar.
Biz sän°ätkä degän iştiyaqimiz üstün, mädäniyätlik häliq. Eçinarliği, sän°ätniŋ tarmaqliriğa estetikiliq mädäniyät turğusidin baha berişkä yaşlirimizni ügitip, adätländürüşkä kšŋül bšlmäy kelivatimiz. Bu kamçiliğimizniŋ, aççiq bolsimu etirap qilişimiz keräkki, milliy sän°itimizniŋ yüksilişigä sälbiy täsirini yätküzüvatqini eniq. Bügün biz äynä şularni tüzimäy, şu petiçä keläçäk ävladimizğa «soğa» süpitidä qaldurup kätsäk, äҗdatlar mirasiğa hiyanät qilğan bolumiz.
Milliy mädäniyitimiz häqqidä sšz qilğanda, milliy sän°itimizni tikläp, saqlap qelişta, zaman tälivigä muvapiq yeŋi qoyulumlarni barliqqa kältürüp, yaşlirimizni tärbiyiläştä vä ularniŋ mädäniyitimizgä degän iştiyaqini oyğitişta tinmay izdinivatqan Q.Ğoҗamiyarov namidiki dšlät akademiyaliq Uyğur muzıkiliq komediya teatriniŋ kollektiviğa minnätdarliğimizni bildürimiz.
Rast, keyinki vaqitlarda teatrimiz bilän tamaşibin arisidiki munasivätniŋ suslişip kätkänligigä heçkim kšz jumalmaydu. Bu häqtä eytipmu, yezipmu kšrduq, amma nätiҗisini kšrmäyvatimiz. Teatrğa qädäm taşliğuçilar vaqitliq oy pikirliri ohşaş bolmiğan halättimu bir-birigä izzät- hšrmiti alahidä, bir mähsätni kšzligän tamaşibin җämiyitini täşkil qilidu. Uniŋğa alahidä etivar berilidiğan qaidilär bilän täläplär moҗut bolup, ularniŋ jiğindisi “tamaşibin mädäniyiti” däp atilidu. Uniŋğa riayä qilmasliq sähnigä häm tamaşibinğa nisbätän mädäniyätsizlik bolup hesaplinidu. Teatr bosuğisini atlap kirgändin başlap yat hislätlirimizdin vaz keçip, tamaşibin җämiyitini hšrmätläşkä adätliniş mädäniyitimizniŋ bir qismiğa aylinişi keräk. Qoyulumlarğa keçikip keliş, spektakl' yaki kontsert ayaqlaşmay sirtqa çiqip ketişkä aldiraş, qoyulum vaqtida qattiq paraŋ qiliş, yanfonda sšzlişiş yaki uçur ävätiş, kälsä-kälmäs meŋiş vä başqimu naşayin härikätlirimiz ätrapimizdikilärgä nisbätän hšrmätsizlik bolup hesaplinidu.
Yoşuridiğini yoqki, bäzi qoyulumlar adämniŋ nomusiğa tegidiğan, kšpçiliktä külkä hasil qilmay, äksiçä, kişiniŋ ğäzivini qozğaydu. Äslidä tamaşibin mädäniyiti qançä juquri bolsa, qoyulumğa degän täläpmu şunçä juquri boluşqa tegiş.
Häyriyat, eytsaq gäp jiq. Kamçiliqlarmu yetip-aşidu. Ularni ävitivatqan yaşlirimiz ämäs, bälki ziyaliy qatlam ekänligi kişini äpsuslanduridu.
Җämiyät päydin-päy šzgirivatidu. Bizmu şu җämiyätniŋ äzasi bolğanliqtin, šzgiriş-yeŋiliqlardin çättä qalmasliğimiz keräk. Ötmüşimiz bilänla mahtinip, yeŋiğa ilişälmisäk, ätiki künimizniŋ müşkül boluşi şübhisiz. Öz zamanisida uluq Abay: «Sšz tüzäldi, tiŋşiğuçi, sänmu tüzäl» degän ekän. Ändi bügünki zaman bolsa, «Tiŋşiğuçi tüzäldi, sšzligüçi sänmu tüzäl» degän pikirni alğa sürmäktä…

Dias QURBANOV,
Qazaqstan maarip älaçisi,
Ämgäkçiqazaq nahiyäsiniŋ Pähriy grajdini.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ