«Vatsap seğizğanliri» Beşimizğa bala tepip bärmisä bolattiğu

0
364 ret oqıldı

Erşat ÄSMÄTOV, «Uyğur avazi»/ Yoşuridiğini yoqki, Vatsap (üginip qalğan täläppuzimizda aliveräy) elimizdä päyda bolğanda, uni nahayiti qizğin qarşi alduq. Yanfonda tarif arqiliq saatlap sšzlişişni az degändäk, “asasiy väzipilirimizni” alaqiniŋ moşu türi bilän häl qilidiğan täripigä šttuq. Rast, Vatsap — muhim mäsililär boyiçä hävär almaşturuş yaki haҗätlik sürätlärni vä hšҗҗätlärni vaqtida ävätiş qatarliq mäsililärdä alahidä ähmiyätkä egä. Deputatlar, ämäldarlar vä härhil saha hizmätçiliri uniŋda šz aldiğa toplarni qurup, iş babida ünümlük paydilinip kälmäktä. Uruq-tuqqan, dost-buradär, yeqinlarmu häm şu. Muhimi, duniyaniŋ härqandaq җayi bilän qisqa vaqit içidä uçur elip alaqilişiş imkaniyiti tuğuldi. Videoqoŋğuraqlar arqiliq uzun jillar davamida kšrüşmigän yeqinlirimizniŋ üninila aŋlap qalmay, çiray-şäklini kšrüp, hayat-näpäsidinmu hävär alalaydiğan bolduq.
Äpsus, keyinki vaqitlarda biz Vatsapni päqät moşundaq mähsätlärdila paydiliniştin qalduq. U ahirqi üç jilda turmuşimizğa şunçilik çoŋqur kirip šzlişip kättiki, pütkül oqitimizni qoyup, telefon «koçilaşqa» beşimizçila kirip kättuq. Gepimiz «Qandaq ähvaldin?» başlinidudä, uniŋ ahiri nemigä ulişip kätkinini šzimiz säzmäy qalimiz. Sšhbitimiz mäzmunini uşşaq gäplär, ğevätlär, ahirqi yeŋiliqlarni «çoŋqur tählil qiliş» vä hakazilar egiläydu. Qilğan-ätkinimiz häm yegän-içkinimizniŋ heçqaysisi qalmaydu. Moşuniŋ hämmisi addiy sšz bilän ämäs, video-sürätliri bilän qatar maŋidu. Mäşräp-sorunlardin «reportajlar» jürgüzülgändä, muhbirliq maharitimiz şunçilikki, ularni kšrgän adäm šzini, huddi şu qaynamniŋ içidä jürgändäk, his qilidu. Uçur almaşturuş gayida saatlap davamlişidu. Bu җäriyanda iş-oqät, tirikçilik, hizmätniŋ hämmisi bir çätkä qayrilidu. Munasivätniŋ uşbu türi bäzidä çirayliq tamamlansa, gayida štkän-käçkänni tägäş, bir-biriniŋ şähsigä tegiş ohşaş säväplär tüpäyli җedälgä ulişidu vä «anaŋ-qiziŋ» bilän ayaqlişidu.
Һärqaysimizniŋ yaman täräplirini paylap turup, tutuvelip, sinğa elivelip alämgä paş qiliş — kündilik aditimiz bolup qaldi. Vatsapniŋ täsiridin aililär buzuldi, yeqin adämlärniŋ arisiğa adavät uruği sepildi. Talay ämäldardar bilän çoŋ lavazimdikilärniŋ abroyi tškülüp, ularniŋ bäziliri hizmätliridin kätti. Ägär ular häqiqätänmu şundaq sälbiy hislätlik adämlär bolsa mäyli, amma hayatida bilmäy qelip hatalaşqanlarğa ugal, älvättä. Qisqisi, Vatsap häqiqiy mänadiki «ähläthaniğa» aylandi. Bolupmu hälqimiz arisida uniŋ tärbiyäviy ähmiyiti yoqilipla qalmay, uniŋdinmu tšvän däriҗigä çüşüp ketivatqanliği eçinarliq. Vatsapta «milliy pahişilirimizniŋ» päyda bolğanliğimu aççiq häqiqät. Öz vaqtida ularğa şair vä jurnalist Nurähmät Ähmätov štkür tänqidiy misraliri bilän räddiyämu bärdi. Eytqan bolar eduqki, täräqqiyatniŋ bir bälgüsi hesaplinidiğan Vatsap, äksiçä, mäniviy ilgirilişimizni çäkläp, käynigä çekinduridiğan eğir paҗiä bolup qaldi.
Adämni äpsuslanduridiğan yänä bir yeri, Vatsapqa yättä yaştin yätmiş yaşqiçä bolğanlarniŋ hämmisila kirivelip «qizğin sšhbätkä» çüşidu. Qaysiniŋ bala, qaysiniŋ ata-ana, qaysiniŋ bova-moma ekänligini ayralmaysiz. Arisini bšlüp turgidäk pärdimu qalmidi. Kälgän uçurlarni eqitmay-temitmay hämmigä yeyivetişkä aldiraymiz. Ularniŋ aq-qarisini biliş, äqil tarazisiğa selip, tählil qiliş degän yoq. Yazğanlirimizniŋ tärbiyäviy ähmiyitigä tamamän etivar qilmaymiz. Ätrapimizda bala-qaza, paҗiä yaki başqa kelişmäsliklär yüz bärsä, hisdaşliq bildürüşniŋ orniğa hoşalliğimizdin «jürigimiz yerilay» däp, yanfoniğa çüşirişkä aldiraymiz. Uni tonuş-bilişlirimizgä hämmidin burun yätküzüvalsaq, huddi bir aliy mähsät-muddiamizğa yätkändäk, šzimizni bähitlik his qilimiz.
Vatsapni ayrim messendjerlar ohşaş mälum vaqittin keyin modidin qalamdekin däp oyliveduq, äksiçä, kündin-küngä uniŋ ammibapliği tehimu eşip, hätärlik vabağa aylinivatidu. İlgiri bir mavzuda aziraq vaŋ-çuŋ kštirilipla besilip qalsa, keyinki vaqitlarda ayrim mäsililär «serialğa» aylinip ketip baridu. Bolupmu Yeŋi jil harpisida bir jut ätrapidiki “mulahizä” ävҗigä çiqip, ahiri biriniŋ put-qolini çaqidiğan, yänä birini uniŋ üçün sotqa beridiğan däriҗigä elip käldi. Moşuniŋ hämmisigä ählaq dairimizgä siğmaydiğan videosyujetniŋ Vatsapqa selinip, käŋ ammiğa havalä qilinğanliğidin kelip çiqti. Birliri buniŋğa içi kšyüp, sämimiy tänqitlärni yazsa, ayrimliriğa šzliri šç kšridiğan adämliridin käk eliş pursiti oŋ yampaştin käldi. Bu yärdä ariğa ot-tutruq selivetip, җimmidä yetivalğanlarmu, “šçäy däp qalğan çoğni” püvdäp qaytidin tutaşturuşqa härikät qilğanlarmu boldi. Amma bir aydin oşuq vaqit davamlaşqan җedäl heçqandaq nätiҗä bärmidi. Yäni bu «şiddätlik җäŋdä» heçkim ğalibiyät qazanmidi. Bir-birimizniŋ abroyini tšküp, šzimizniŋ qançilik päs däriҗigä çüşüp qalğanliğimizni yänä bir qetim dälilliduq, halas.
Ötkändä Vatsap vaqiäsi yänä davamini tapti. Bu qetimqi «serialniŋ» nami — hanim-qizlar çayliri. Buniŋdin tähminän on – on bäş kün ilgiri päyda bolğan avazliq uçurda (muällipi namälum bir ayal) uyğur ayalliriniŋ häddi-hesapsiz çayğa berilip kätkänligi häqqidä başqa bir millätniŋ väkili mäsilä kštirip, bizniŋ jigitbaşlirimizni jiğip, җiddiy sšhbätläşkänligi toğriliq gäp qozğalğan. Äŋ eçinarliği, bu pikirniŋ häqiqätkä uyğun kelidiğanliğiğa birmu ispat-dälil yoq. Yänä şu adättiki koça pariŋi. «Koroçe, ävu däydu, monu däydu. Rastmekintaŋ!» degängä ohşaş elip-qaçti gäplär, halas. Qisqisi, hävär tarqatquçi ayal nemä däp, nemä qoyuvatqanliğini šzi bilmäydu. Kšp štmäy bu uçur çaqmaq iştikligidä tarilip, aditimizçä, qizğin muhakimigä çüşti. «Bizdä mundaq närsä yoq. Çaylirimiz šz yolida ketip baridu» däp çirayliq aqlinişni başliğan bir hanimniŋ tili ahiriğa kälgändä buzuldi. U «anaŋ-qiziŋni» uyğurçä-rusçä yağdurup, šziniŋla ämäs, ayallirimizniŋ abroyini ayrandäk tškti. Şuniŋ bilän heliqi hävärni muhakimä qiliş mäsilisi «huş kätti»…
Mana, bizniŋ bügünki kündä çüşüp qalğan ähvalimiz moşundaq. Meniŋçä, buniŋdin artuq päskäşlik, şärmändiçilik, mädäniyätniŋ äŋ tšvänki basquçi bolmisa keräk. «Vatsap seğizğanliri» (män bu yärdä Vatsap mädäniyitigä hilapliq qilivatqanlarni, şu arqiliq šziniŋmu, millitimizniŋmu abroyini tšküvatqanlarni kšzdä tutuvatimän) birär hävärni tarqitiştin aval, uniŋ mäzmun-mahiyitigä çšküp, šzigä, ailisigä, yeqinliriğa, ahirqi hesapta millitigä elip kelidiğan payda-ziyini häqqidä oylişi keräk ediğu! Bolupmu oydin çiqirilğan ahirqi uçurda ikki millät arisida ziddiyät tuğuluş hovupiniŋ barliğini bayqaveliş täs ämäs. Umumän, Vatsaptiki eytilğan gäplär çoŋqur tählil qilinip, äyipkarlar qanun aldida tegişlik җazasini alsa, bizniŋ onliğan qerindaşlirimiz, yahşi ähvalda җäriman tšlätti, yaminiğa aylanğanda türmidä yatqan bolar edi. Amma yänä şu «uyğurçiliğimiz» tüpäyli, kšp işlar besilip kelivatidu. Şundimu «här närsiniŋ çeki bar» demäkçi, bizdä «Vatsap bir küni bala tepip bärmisä bolattiğu» degän ändişä yoq ämäs. Bškimizni aldimizğa qoyup, җiddiy oylinayli, qerindaşlar. Tilimizğa egä bolalmay, bala-qazani terip qoyup, puşaymanni alidiğan qaça tapalmay qalmayli yänä.

Mutähässislär mäslihiti

Marat Asimov, psiholog: Maŋa, psihikiliq salamätlik mäsililiri boyiçä mutähässis süpitidä, adämlärgä Vatsapniŋ ziyini yaki paydisi toğriliq ähbarat beriş häm çüşändürüş muhim däp oylaymän.
Vatsapni paydiliniştiki äŋ asasiy problema – bu uniŋğa äriksiz bağlinip qeliştur. Bu ähval nemidin başlinişi häm qandaq ävҗigä çiqişi mümkin?
Adämlär, huddi narkotikqa, alkogol'ğa, tamakiğa vä qimar oyunliriğa ilaҗisiz berilip kätkinidäk, Vatsapqa bağlinip qelişiğimu šzigä işänmäsligi, problemilarni häl qilişqa ämäs, bälki ulardin qutuluşqa intilişi yaki häddi-hesapsiz täşvişlinişi, käypiyatiniŋ buzuluşi vä hakazilar säväp bolidu. Ğäm-täşvişni basalmaydiğan, dayim narazi bolup, rohiy çüşkünlüktä jüridiğan adämlär asanla uniŋ çaŋgiliğa çüşüp qalidu. Mundaq adämlärdä hayatqa bolğan qiziqiş, birär närsigä häväsliniş suslişip ketidu. Undaqlar birär paydiliq iş bilän şuğullanmaydu, җanliq munasivättin qaçidu.
Vatsapni paydilinişta tuğulidiğan yänä bir problema – adämdä uniŋdin paydiliniş mädäniyitiniŋ yoqluği. U hämmimizniŋ umumiy mädäniyitigä bağliq däp oylaymän.
Umumiy mädäniyät qandaq kšrünidu?
Birinçidin, Vatsap bälgüliridin orunsiz paydiliniş. Mäsilän, ägär kimdu-biri qayğu-häsrät ilkidä bolsa, uniŋğa jiğlavatqan smaylikni yaki käspiy qiziqiş boyiçä qurulğan topqa käspiy harakterğa egä ämäs orunsiz bälgüni yollaş. İkkinçidin, mäzmuni yaki şäkli boyiçä ohşaş personallarni, stereotipliq hävärlärni täkrar-täkrar ävätiş.
Nemila demäyli, biz hämmimiz ätrapimizda boluvatqan yeŋiliq-šzgirişlärgä kšnüküvatimiz. Җümlidin Vatsapni šzläştürüşni davamlaşturuvatimiz. Uniŋğa bağlinip qeliştin qutuluşqa tirişivatimiz, paydiliniş mädäniyitini üginivatimiz.
Ägär kimdu-kim alaqiniŋ bu türidin paydilinişqa qizğin kirişip, hayattiki başqa işlardin, paydiliq mäşğulatlardin kšŋli sovup ketip barğinini säzsä, u çoqum psihologqa muraҗiät qilişi keräk.

Şäymärdan Şäripov, yurist: Qazaqstan Җumhuriyitiniŋ Konstitutsiyasi boyiçä, härbir adäm şähsiy hayatiniŋ dähilsiz boluş, şähsiy vä ailäviy sirlarğa egä boluş, šz şäni vä qädir-qimmitini himayä qiliş hoquqiğa egä.
“Dšlät organliri, җämiyätlik birläşmilär, lavazimliq şähslär vä ammiviy ähbarat vasitiliri härbir grajdanğa uniŋ hoquqi vä mänpiyätlirigä munasivätlik hšҗҗätlär, qararlar vä ähbarat mänbäliri bilän tonuşturuş imkaniyitini täminlişi şärt” (QҖ Konstitutsiyasi, 18-madda).
Şundaqla Asasiy Qanun boyiçä konstitutsiyalik tüzümni zorluq bilän šzgärtişkä tärğibat yaki täşviqat qilişqa, җumhuriyätniŋ pütünlügigä hilapliq qilişqa, dšlätniŋ behätärligini buzuşqa, uruşlarğa, iҗtimaiy, irqiy, milliy, diniy, täbäqiliq vä qäbiläviy üstünlükkä, şundaqla rähimsizlik häm zorluqni uluqlaşqa yol qoyulmaydu.
“Tšhmät qilğanliği, yäni bilip turup, başqa şähsniŋ şäni häm qädir-qimmitini däpsändä qilidiğan yaki uniŋ abroyiğa dähil yätküzidiğan sahta mälumatlarni tarqatqanliği üçün” (QҖ Җinaiy kodeksniŋ 130-maddisi); “haqarätligänligi, yäni başqa şähsniŋ şäni vä qädir-qimmitini bäädäp şäkildä kamsitqanliği üçün” (QҖ Җinaiy kodeksniŋ 131-maddisi) җinaiy, grajdanliq häm mämuriy җavapkärlikmu kšzdä tutulidu.
Buniŋda kšpçilik aldida yaki ammiviy ähbarat vasitilirini yaki telekommunikatsiyalär tarmaqlirini paydilinip, ämälgä aşurulğan tšhmät yaki haqarät helä җiddiy bolup hesaplinidu vä äyiplängüçi tegişlik halda qattiq җazalinidu. Mäsilän, tšhmät üçün 2000 ayliq hesap kšrsätküçi boyiçä җäriman, şunçilik miqdarda tüzitiş işliri, 2 jilğa ärkinligini çäkläş yaki şunçilik qärälgä ärkinligidin mährum qiliş kšzdä tutulğan; Һaqarätligänligi üçün 200 ayliq hesap kšrsätküçi boyiçä җäriman, şunçilik miqdarda tüzitiş işliri, 180 saatqa җämiyätlik işlar kšzdä tutulğan. Yadiŋlarda bolsunki, yanfondiki uçurlar saqlinidu häm haҗät bolğan päyttä «tehnikiliq guvaçi» rolini atquralaydu.
Җumhuriyätniŋ җinaiy-protsessual qanunliri boyiçä tšhmät vä haqarät şähsiy äyip işliriğa yatquzulğan vä moşu faktlar boyiçä grajdanlar bevasitä sotqa muraҗiät qiliş hoquqiğa egä vä u şähsiy äyipligüçi bolup hesaplinidu.
Şuŋlaşqa monu näqilni härqaçan ästä tutuş lazim: biriniŋ hoquqi ikkinçisiniŋ hoquqi başlanğan yärdä tamamlinidu, başqilarniŋ hoquqini vä qädir-qimmitini hšrmätläşni üginiş keräk.

«Uyğur avaziniŋ» eniqlimisi

«Vatsap 2009-jili 24-fevral' küni AQŞta päyda bolğan. Uni oylap tapqan häm işqa qoşqan — addiy quruluşçi ailisidin çiqqan ukrainiliq dissident Yan Kum. Messendjer alaqä baziriğa därhal siŋişip, az vaqitniŋ içidila ammibapliqqa erişidu. Buni kšrgän alp şirkätlär uni setiveliş hahişini bildürüşkä başlaydu. Şularniŋ biri — bir milliard dollar täklip qilğan Google. Amma bu küräştä 19 milliard dollarda tohtiğan Facebook ğalip çiqidu.
Vatsap — (amerikiliq ideoma What,s Up) «Qandaq ähvaliŋ?» degän mänani bildüridu.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ