Qumul mäşräp muqami

0
778 ret oqıldı

Qumul mäşräp muqami — tarihi uzun, kšlämi zor, ahaŋ bayliği mol, jürüşläştürülgän on ikki parçä näzmilik mäşräp ahaŋliridin tärkip tapqan. U, huddi «On ikki muqamğa» ohşaşla, uyğur sän°itidiki äŋ qimmätlik miraslardin hesaplinidu. Qumuldiki tarihiy nahşa-qoşaqlarniŋ härbiriniŋ šz alahidiligi bar. Yäni ular mälum bir tarihiy dävirdiki häliqniŋ mädäniy turmuşiğa zor täsir kšrsätkän daŋliq şähslärniŋ tarihiy hekayiliri bilän çämbärças bağlanğan. «Qumul on ikki muqaminiŋ» 8-muqami 2-märğuliniŋ 8-çüşürgisi bolğan «Almihan» nahşisimu äynä şundaq qädir-qimmätkä egä fol'klor varislirimizniŋ biri hesaplinidu. Undaqta Almihan kim? «Almihan» nahşisi qäyärdä vä qandaq päyda bolğan? Uniŋ alahidiligi nemidin ibarät?
Eli İsmayil toplap, rätligän «Qumul näzmiliri» namliq kitapta tšvändiki qiziqarliq mälumatlar berilgän.
1870-jili Qoqändin kälgän Yaqupbäg Raşidin ğoҗa hakimiyätni ağdurup taşlap, Bädšlät hakimiyitini qurğan. Qumulda Beşir çiŋvaŋ šlgändin keyin ayali Mehribanu tähtkä çiqip, tuğma paläç oğli Ğulammuhämätkä vakalätän vaŋliq jürgüzgän. Şu päyttiki qalaymiqançiliqlar aqivitidin Qumul puhraliridin tärkividä Mehribanu qatarliq han җämiti bar 20 miŋdin oşuq adäm җänupqa qarap bät alidu. Tuğulğan jutidin ayrilğan qumulluqlar amalsiz Piçan, Turpan, Toqsun, Korla, Bügür, Kuça, Üçturpan qatarliq җaylardin pana tapidu. Keyiniräk ähval bir qur җšndälgändin keyin Mehribanu rähbärligidiki qumulluqlarniŋ kšpçiligi ana jutiğa qaytidu. Ayrimliri orunlaşqan yärliridä qalidu. Şu qetimqi musapirçiliqtin keyin qumulluq Ğoҗamniyaz degän adäm Kuçadin Almihan isimliq çirayliq bir ayalni nekahiğa alğan ekän. Şuniŋdin keyin Almihanniŋ nami Ğoҗamniyazğa läqäm bolup qalidu. Bu kişi 1830 — 1926-jillar ariliğida yaşiğan. Һazir Qumul Läŋgärdä uniŋ qäbri bar. Bu känttä «Almihanlar җämiti» moҗut. Ğoҗamniyazniŋ ävlatliri «Һäqiqiy Almihanlar», uniŋ inisi Һoşuqi Һoşurniŋ ävlatliri bolsa, «Yalğan Almihanlar» däp atilidu.
Ändi štmüşkä qaytip kälsäk, Almihan Qumulğa kelin bolup çüşkändä, ordidila ämäs, bälki bäg-ğoҗamlarniŋ šyliridimu štküzülidiğan mäşräplär kšpiyip kätkän. Vaŋ ğoҗamlar täripidin ordida štküzülidiğan mäşräplärgä şähärniŋ äŋ mahir sazändiliri, muqamçiliri, ussulçiliri häm paraŋçi-qiziqçiliri täklip qilinatti. Һätta häliq içidiki çirayliq ayallarmu çaqirtilatti. Buniŋğa qarşi çiqqanlardin bäg-tšrilär härhil banä-säväplärni tepip, šç alatti. Ğoҗamniyaz Almihanni mäşräp sorunlarğa apiray desä, ğururi çidimatti, šydä qalduray desä, bäglärniŋ näpritidin qorqatti. Ular ahiri ayrilişqa mäҗbur bolidu. İkkisi billä štküzgän bähitlik, amma qisqa ailäviy hayatini äslişip, häsrät çekişidu. Şuniŋdin keyin avam häliq arisida ularğa beğişlanğan «Almihan» namliq nahşa-qoşaqlar barliqqa kelip, ammibapliqqa aylinişqa başlaydu.

Şinҗaŋ häliq radiostantsiyasi.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ