Tağlarniŋ çoqqisiğa äläm qadiğan ädip

0
270 ret oqıldı

15-fevral' küni ätigändä telefon tuyuqsiz җiriŋlap kätti. “Uyğur avazi” geziti redaktsiyasidä hizmät qilivatqan inilirimniŋ biri ekän. U salam-saattin keyin “Şum hävär, Abliz aka Һezimdin ayrilip qaptimiz!” dedi. Ya häsrita! Bu bevapa duniyaniŋ qismitini qara! Milliy ädäbiyatimizniŋ mäzmut çinari, ädiplirimizniŋ aqsaqili Abliz aka Һezimniŋ vapati toğriliq hävär meni bir mähäl täntiritip qoydi. İhtiyarsiz kšzümgä yaş aldim… Bir nuqtiğa qarap oltirip, Abliz aka bilän billä štküzgän däqiqilärni äslidim.
Nahayiti kämtär, kiçik peyil, heçqaçan tšr talaşmiğan bu ataqliq mäsälçi-şair, ädäbiy tänqitçi vä jurnalist Abliz aka pütkül aŋliq hayatini uyğur ädäbiyatiniŋ täräqqiy etişiğa beğişliğan mähsuldar ädiplirimizniŋ biri ekänligini heçkim inkar qilalmaydu.
Buniŋdin sanaqliq künlär ilgiri, yäni Almuta şähiri Ävezov nahiyälik Uyğur etnomädäniyät märkiziniŋ räisi, “Almuta mäşriviniŋ” jigitbeşi Burhanidin Taҗidinov maŋa telefon qilip: “Yadikar aka, Abliz akimiz ağriqhaniğa yetip qaptu, yoqlap keläyli”, däp muraҗiät qilğan edi. İkkimiz ağriqhaniğa barsaq, yenida uniŋ räpiqisi hämra bolup oltarğan ekän. Gülinur hädä: “Tünügün Ähmätҗan Һaşiri, Vaqqas Mämädinovlar akaŋlarni yoqlap kälgän ekän. Ular Abliz bilän helä uzaq muŋdişip, çaqçaq qilip kšŋlini kštirip kätkän. Bügün, äpsus, Ablizniŋ ähvali säl eğirlişip qaldi…” dedi. Burhanidin ikkimiz Abliz akiniŋ qolini qisip, amanlaştuq. Bayqiğinimiz, bedava eğir ağriq akimizni 15 – 20 künniŋ içidila helila aldiritip, oruqlitivetiptu.
Biz Abliz akini avarä qilmasliq niyitidä, qeşida uzaq bolmiduq. Hudayim şipaliq berär degän tiläklär bilän hoşlaştuq, äpsus… Moşu qurlarni yezivetip, štkän jili may eyiniŋ beşida Burhanidin Taҗidinovniŋ šyidä Abliz aka bilän bolğan uçrişiş esimğa käldi. Şu baş qoşuşta Abliz aka maŋa muraҗiät qilip: “Helidin beri Burhanidin “uyğur mäşräpliri toğriliq bir kitap yezip bärsiŋiz” däp iltimas qilivatidu. Däsläptä män bu işqa maqul boluvedim, lekin qarimamsiz, salamätligim degändäk yahşi ämäs. Şuŋlaşqa män šzämgä jüklängän väzipini sizniŋ zimmiŋizgä artmaqçimän. Şundaq bir kitap yaşlirimizğa keräk”, däp maŋa baqti. Män bu kütülmigän iltimastin häyran bolup: “Abliz aka, siz ilgiri İli ottuz oğul mäşrivi toğriliq maqalä yazğan ediŋiz. U maqaliŋiz ŞUARda näşir qilinidiğan “Miras” jurnalida berilgänligidin hävirim bar. Şuŋlaşqa bu däl siz yazidiğan kitap ekän, däp oylaymän. Meniŋ šzäm ançila bilip kätmäydiğan bu muhim mavzuğa muraҗiät qilğinim toğra bolmas”, dedim.
Lekin Abliz aka qät°iy halda: “Һeçnärsidin äymänmäy işqa kirişiŋ, tarihiy Vätinimizdä çiqqan bäzi kitap-jurnallardin paydilinip, šz pikir-täklipliriŋizni qoşup, yezişqa kirişiŋ. Mänmu qarap turmaymän, sizgä yardäm berimän”, däp bu väzipini maŋa tapşurdi…
Keyiniräk män yazğanlirimni utturluq ikki-üç qetim Abliz akiğa oqupmu bärdim. Ädip ularni diqqät bilän tiŋşap, “Bir ubdanla qamlişiptiğu, qorqmay davamlaşturuŋ, kitap çiqqanda täqrizni šzäm yazimän” degän edi…
Biyil 25-yanvar' küni Ävezov nahiyälik Uyğur etnomädäniyät märkizi bilän “Almuta mäşriviniŋ” uyuşturuşida Dostluq mähällisidiki “Dostluq” kafesida çoŋ mäşräp štküzüldi. Abliz aka şu sorunğa mehman süpitidä iştrak qildi. Sšz noviti Abliz akiğa berilgändä, u uyğur mäşräpliriniŋ yaş ävlatni millätpärvärlik, vätänpärvärlik rohta tärbiyiläştä çoŋ ähmiyätkä egä ekänligini täkitläp, mäşräplärdä boluşqa tegişlik häliq oyunliri, bäzi teatrlaşturulğan kšrünüşlär häqqidä ätrapliq eytip štti.
Päyğämbär Muhämmäd äläyhissalamniŋ bir hädisidä: “Mšmünniŋ šlümidin keyinmu (uniŋ paydisiğa) yezilip turidiğan ämällär: tarqatqan ilmi, yahşi, qavul pärzändi, miras qaldurğan qur°ani, qurğan mäsçiti, mehmanhanisi, çiqarğan süyi, sağlam vä hayat vaqtida qilğan sädiqisidur” deyilgän. Kšrdüŋlarmu, päyğämbirimizniŋ bu hädisidä mšmünniŋ šlümidin keyinmu uniŋ paydisiğa yezilip turidiğan ämällärniŋ arisida ilim birinçi orunni egiläydu. Demäk, Abliz akiniŋ tom-tom äsärliri uniŋ bizgä, keläçäk ävlatqa, miras qaldurğan ilmi büyük Alla aldidimu uniŋ paydisiğa yezilip turidu.
Mäşhur şair, yazğuçi vä yetük alim Abdurehim Ötkür bir rubaiyisida:
Äl üçün jügärtsäŋ qäğäzdä qäläm,
Tağlarniŋ beşiğa tikärsän äläm.
Vä lekin su qoşup qoysaŋ siyağa,
İzliriŋ tez šçüp, çekärsän äläm.
däp täkitligän eli. Һä, Abliz aka, siyağa su qoşmay, lilla, nahayiti qisqa ibarilär bilän çoŋqur mänaliq, heçkimni bepärva qaldurmaydiğan mäsälliri, şeirliri, ädäbiyatşunasliqqa dair maqaliliri bilän, A.Ötkür eytqandäk, tağlarniŋ çoqqisiğa äläm qadiğan yetük ädiptur.
Yadikar SABİTOV.

Uyğurniŋ «Krılovi»:qisqiçä tärҗimihali vä iҗadiyiti

Uyğurniŋ «Krılovi» atalğan Abliz Һezim 1933-jili 12-oktyabr'dä Almuta vilayiti Panfilov nahiyäsiniŋ Yarkänt şähiridä duniyağa kälgän. On künlük vaqtida ata-anisi uni elip, Ğulҗa şähirigä kirip ketidu vä uniŋ baliliq dävri moşu ziminda štidu. U 1942-jili başlanğuç mäktäpkä baridu. 1944-jili noyabr'da milliy-azatliq inqilavi başlinip ketip, oquşini tohtitişqa mäҗbur bolidu. Abliz Һezimniŋ atisi Milliy armiyadä mozduzliq qilip, ailisini asrap jüridu. Yaş Ablizmu atisiğa yardäm qilip, egär-toqum toquydu, mozduzçiliq qilidu. Ariliqta uniŋ anisi, keyin atisi šlüp ketip jitim qalidu.
1954-jilniŋ ahirilirida Şinҗaŋ pedagogika institutiğa bala toplaş elan qilinğanda šz täğdirini sinap kšridu. Til vä ädäbiyat fakul'tetiğa qobul qilinip, 1960-jili mäzkür bilim därgahini pütiridu. 1962-jilğiçä ŞUARniŋ mädäniyät mäktividä muällim bolup işläp, 1963-jili Qazaqstanniŋ Almuta şähirigä kšçüp çiqidu. 1984-jilğa qädär härhil käsiplärdä işläp jürüp, iҗat bilän şuğullinidu. 1984 – 1990-jilliri «Yeŋi hayat» gezitida muhbir, 1990 – 1996-jilliri Qazaqstan Yazğuçilar ittipaqiniŋ «Arzu» jurnalida işläydu.
2003-jildin 2015-jilğiçä «Märipät», «Yaş ävlat», «Huş käypiyat» gezitliri bilän «İntizar» jurnalida җavapkär muhärrir bolup hizmät qilidu.
A.Һezimniŋ iҗadiy paaliyiti 1955-jili şeir vä ädäbiy-tänqidiy maqalilarni yeziş bilän başlanğan. Keyiniräk «Oy uçqunliri» (1971-j.), «Oylap, tap» (1974-j.), «Taş bilän tamça» (1977-j.), «Tätür kirpik» (1984-j.), «Qoŋğuraq» (1986-j.), «Tepişmaqlar» (1989-j.), «Küngäy vä täskäy» (1995-j.), mäsällär toplamliri «Jazuşı» näşriyatidin yoruq kšrdi.
«Mir» näşriyatidin «Miŋ bir mäsällär» (1-tom, 2005-j.), «Miŋ bir ibrät» (häҗviy şeir, lätipilär, 2005-j., 2-tom), «Miŋ bir savaq» (balilarğa beğişlanğan tepişmaq, sšz oyunliri, şeirlar, 3-tom, 2005-j.), «Qutluq qoŋğuraq» (ädäbiy-tänqidiy maqalilar, 4-tom, 2008-j.), «Bäşinçi päsil» (şeir, rubaiy, balladilar, 5-tom, 2008-j.), «Barsa kälmäs yol» (aruz väznidä yezilğan rubaiy, mäsnäviy, muvaşşählär, 6-tom, 2010-j.), «Män tünügündin käldim» (näsirlär, publitsistikiliq maqalilar, ädäbiy-tänqidiy maqalilar, 7-tom, 2010-j.) yoruq kšrdi.
Abliz Һezimniŋ birnäççä kitavi ŞUARdimu besildi. Җümlidin «Tätür kirpik» 14 000 nushida, «99 tepişmaq», «Sšz oyunliri» kitapliri 24 000 nusha, «Şeirlar» 3 000 nusha bilän besilğan. Ändi moşu tšrt kitap 2016-jili 14 000 nusha bilän qayta näşirdin çiqqan.
Ataqliq şair 2005-jili birinçi däriҗilik «İlham» mukapiti, şundaqla 2013-jili җumhuriyätlik Uyğur etnomädäniyät märkiziniŋ İliya Bähtiya namidiki mukapitiğa sazavär bolğan.

Älvida, äl sšygän şair

Qayğuluq hävär dilğa salğaç äläm,
Öksidi meniŋ bilän billä qäläm.
Kšzdin ämäs, jürigimdin yaş tšküldi,
Tar bolup qalğan käbi barçä aläm.

Şum äҗäl bügün ohşap qara quşqa,
Kälgänkän šmür gülin tozutuşqa.
Qiymaydu kšŋlüm seni tavutqa sep,
Җismiŋni yär qoyniğa uzitişqa.

Kün petip, tün pärdisi qarayğandäk,
Täğdirmu bizgä baqmay alayğandäk….
Narliri iҗadiyät karvininiŋ,
Barisilär aziyip-kamayğandäk…

Nä çarä, täğdirgä tän bärmäy, biraq,
Nä çarä, täğdirgä baş ägmäy, biraq.
Allaniŋ yazmişi gär, äşu bolsa,
Nä çarä, bu täğdirgä kšnmäy, biraq.

Älvida! Älgä muŋdaş, uluq şair,
Älvida! Dilğa sirdaş uluq şair.
Seni äsläp yazğan bu märsiyämniŋ
Һär quriğa tšküldi yaş, uluq şair!

Arupҗan ҖUMAHUNOV. Yarkänt şähiri.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ