Qorğastin qanat aqqan qiran jigit

0
688 ret oqıldı

Adämlär vä täğdirlär/ Maŋa bu maqalini yezişqa hoşnam, Uyğur teatriniŋ talantliq sazändiliriniŋ biri Tayir aka Hudaybärdievniŋ täklivi türtkä boldi. U maŋa bultu Rossiyaniŋ İrkutsk şähiridiki “Aspirint” näşriyatidin yoruq kšrgän, Avğanstandiki uruş härikätliriniŋ veterani Sergey Pavloviç Şelepov degän kişiniŋ “Strana vısokih gor i glinobitnıh duvalov” namliq qelin kitavini tutquzup: “Uka, avğan uruşi toğriliq monu kitapni oqup çiqqinä? Uniŋda meniŋ jutdişim, Seyitҗan isimliq uyğur jigiti häqqidimu mälumatlar bar. Anatilliq näşrimizdä birär maqalä çiqsa, yaqa juttiki jutdaşniŋ kšŋli yorup, rohlinip qalatti…” däp qaldi.
Kitapni oqup çiqip, juquridiki täklipniŋ orunluqliğiğa kšz yätküzdüm. Yänä kelip atalğan äsärniŋ muhärriri bolğan qandişimiz — militsiya polkovnigi, Rossiya Federatsiyasi İrkutsk vilayätlik sotiniŋ hšrmätlik istipadiki federalliq sud'yasi, avğan uruşiniŋ veterani —Seyitҗan Rahat oğli Zeripovniŋ hayat-täğdiri häqqidä oylinip qaldim. Özäŋgä tamamän natonuş adäm toğriliq yezişniŋ näqädär täsligini därru his qilsammu, kitaptiki u yaq häqqidä yezilğan mälumatlarğa tayinip, jiraqtiki musapir qandaş bilän ğayivanä sirdaşqandäk boldum…
Millionliğan adämlärniŋ täğdirini astin-üstün qilivätkän dähşätlik ikkinçi duniya uruşi tamamlinip, bir jildin keyin, 1946-jili 15-dekabr'da Panfilov nahiyäsiniŋ Qorğas yezisida duniyağa kälgän Seyitҗan länniti uruşniŋ eğir zärdavini baliliğidinla his qilidu. Atisiz jitim bala 4 yeşida anisi Rahattin, başlanğuç sinipta oquvatqan 8 yeşida ğämğüzar panasi, kiçik anisi Rehandin ayrilip, hayat häqiqitini qurbiliridin helä burun çüşinip, uniŋ aççiq tämini tartidu. “Därt-älämlär kelidu, oğul baliniŋ beşiğa”… degändäk, yeqinliridin ayrilip kütümsiz, qaraqsiz qalğan, samanliqlarda yetip jürgän balini bayqiğan pänҗimlik bir uruş nakasi uni Yarkänttiki «Balilar šyigä» orunlaşturidu. 1954 — 1964-jillar ariliğida u şu yärdä oqup, tärbiyilinidu.
Kiçigidinla ata-ana mehrigä qanmiğan, oqup, bilim elişqa bolğan häväs-iştiyaqi küçlük, idräklik šsmür, balilar šyi ailä täptini berälmisimu, šzigä täğdirniŋ yazmişi süpitidä qobul qilip, u yärgä tez siŋip, tirişip oquşqa başlaydu. Bu yärdiki muhit uni çäbdäs vä adil, zeräk häm häqçil bolup yetilişkä yetiläydu. Oquşta älaçi, җämiyätlik işlarniŋ paal iştrakçisi bolğan yaş Seyitҗanni «Balilar šyiniŋ» mämuriyitimu diqqät-näzäridin sirt qaldurmay, qollap, räğbätländürüp turidu. U däsläp җumhuriyätlik “Gorelik” turistliq bazisiğa ävätilsä (hazirqi “Medeoniŋ” ornida bolğan), 1961-jili 8-sinipni äla bahalarğa tamamliğanda, pütkülittipaqliq däriҗidiki häliqara “Artek” lageriğa yollanma alidu. Bu hil räğbätländürüşlärdin qanatlanğan šsmür 1964-jili ottura mäktäpni utuqluq tamamlap, qeliplaşqan tärtip boyiçä, egilik işliriğa arilişidu. 1965 — 1968-jillar ariliğida Keŋäş Armiyasiniŋ sepidä hizmät qilidu.
Һärbiy borçini ada qilğandin keyin u Sverdlov vilayiti, Nijnyaya Tura şähirigä kelip, muhäbbät bağlaşqan qiz bilän šylinip, “Sverdlovsk-45” aviatsiya zavodiğa işqa kirmäkçi bolğanda, şähärlik partiya komitetiniŋ täklivigä benaän, içki işlar organliriğa işqa orunlişidu. Tehi mähsus yuridik bilim-täҗribigä egä ämäs 22 yaştiki nävqiran jigitniŋ šzi üçün tamamän yeŋi sahağa kirip qeliş tarihimu qiziqarliq. Atalğan zavodqa işqa kiriş mäsilisi häl qilinip bolğan edi. Şu vaqittiki qaidä boyiçä, S.Zaripov turuşluq җayida partiyagä täälluq hesapqa tirkilişkä tegiş edi. Sävävi, u Armiyadä partiyagä äzaliqqa namzat bolğan edi. Uni qobul qilğan şähärlik partiya komitetiniŋ üçinçi kativi šz vaqtida Sverdlov vilayitidiki bir şähärdä «Balilar šyiniŋ» mudiri bolup işligän ekän. Sšhbätdişiniŋ tärҗimihali vä hšҗҗätliri bilän tonuşqan u Seyitҗanni därrula içki işlar orginiğa işqa ävätidu. Tayliq, balilar šyidä šskän jigitniŋ adalätpärvär vä çidamliq bolidiğanliğini kšzdä tutup, uniŋ җämiyätlik tärtipni küzitiş sahasiğa yaramliqliğini pämligän bolsa keräk.
Özigä jüklängän väzipini, işänçini aqlaşqa baliliğidin adätlängän Seyitҗanmu bu işqa җan dili bilän kirişip ketidu. Һärhil ärizä-şikayätlär üstidä işläş, oğri-qaraqçilarni izdäştürüş, qanun buzğuçilarğa qarşi kürişiş, tinmay izdiniş, täҗribä toplaş vä, älvättä, yaşliq hissiyatqa tolğan türlük uçrişiş häm җämiyätlik işlar qaynimiğa beşiçä çšküp ketidu. Eytmaqçi, uçastkiliq inspektor S.Zaripov yetäkçiligidiki “Uraloçka” vokal-çalğu ansambli štkän äsirniŋ 70-jillirida şähärlik kšrüklärniŋ turaqliq iştrakçisi vä ğalibi bolup, kšpçilikkä yahşi tonulğan edi. Vaqit aldiraŋğu demäkçi, 1968-jilniŋ sentyabridin — 1980-jilniŋ avgust eyiğiçä bolğan 12 jil davamida u Sverdlov vilayätliki içki işlar sistemisida türlük lavazimlarda hizmät qilip, kapitan unvaniğiçä šsüp, täҗribilik mutähässis bolup yetilidu.
Qeliplaşqan säyasiy väziyätkä bola, u 1980-jili SSSR İİM Başqarmisiniŋ җinaiy izdäştürüş vä birqatar başqimu operativ hizmätlärdiki äŋ tallanğan, juquri salahiyätlik, җismaniy җähättin yahşi täyyarlanğan mutähässisliridin Avğanstanğa mähsus otryadni komandirovkiğa täyyarlaş buyruğiğa benaän — hazirqi Җänubiy Qazaqstan vilayitiniŋ Darbaza yezisidiki (Sarığaş ätrapi) ministrlikniŋ oquş-mäşiqländürüş märkizidä täyyarliqtin štüp, SSSR İİMniŋ “Kobal't” namliq alahidä mähsättä täşkillängän mähsus otryadiniŋ җäŋçisi süpitidä Avğanstanğa ävätilidu. Darbazidiki qisqa muddätlik täyyarliqtin keyin “kobal'tçilar” Taşkänttin samolet bilän Avğanstanniŋ Şindand aerodromiğa kelip qonidu. Ularni issiq vä tinҗiq hava rayi, kšz adätlänmigän addiy tam šy inşaätliri vä qorqunuçluq namälumluq kütmäktä edi. Ularni Şindand şähiriniŋ yenida orunlaşqan 5-gvardiyalik Zimovnikov motoatquçilar diviziyasiniŋ qarimiğiğa elip kelidu. Şähärdä keŋäş äskärliridin bšläk Avğanstan hškümät äskärliriniŋ 21-piyadä brigadisi bar edi. Bu çağda diviziyagä kälgüsidä Keŋäş äskärliriniŋ çäklik kontingenti 40-armiyaniŋ qomandani bolğan general-mayor Boris Gromov yetäkçilik qilatti. Kšpçilikkä yahşi ayanki, 1989-jili 15-fevral'da näq şu general-mayor B.V. Gromov Avğanstandin 40-armiyaniŋ ahirqi bšlümlirini elip çiqqan edi… “Kobal't” otryadiniŋ җäŋçiliri general Gromov bšlüp bärgän mäydanğa palatkilirini tikip, orunlişip, mähsus qural-yaraq, bronetransporter vä çarliğuçi bronemaşinilarni elip, šzliriniŋ lavazimliq väzipilirini štäşkä kirişip ketidu. Kapitan S.Zaripovmu šzigä bäkitilgän BRDMda Şindand türmisigä birnäççä qetim berip, qolğa çüşkän modjahedlar vä ularniŋ yardämçiliri bilän uçrişip, tärgäv işlirini jürgüzidu. “Ölümdin başqisi — tamaşä” demäkçi, tinç, hatirҗäm hayat bilän uruş halitidiki hayatniŋ, türlük til, dil, diniy häm milliy päriqlär, urpi-adätlär, mänpiyätlär toqunuşliriniŋ çäk-pärqi qançilik, qäyärdä? Bir qädäm neri natonuş buruşta seni kim yaki nemä kütmäktä? Avğanstandiki elan qilinmiğan uruş qaynimiğa taşlanğan miŋliğan keŋäşlik yaş jigitlärniŋ, bolupmu däsläpki aylarda moşu hil hissiyat vä ändişilär, tiŋirqaş vä ümütlär ilkidä bolğanliği eniq… Seyitҗan akimu Şindand türmisigä däsläp barğanda keŋäş elidä kšz üginip qalğan tšmür işik, qäpäz-torlarniŋ orniğa addiy rähttin tartip qoyğan kamera “işiklirini” kšrüp tääҗҗüplänsä, küzätçiniŋ šgüz üstidä avtomatini quçaqlap, vaqirap muŋluq nahşa eytişi, namazğa çaqirğan sähärlik äzän avazlirimu uni bir däqiqä tiŋirqitip qoyidu. Ändi novättiki bir tärgäv-soraqta addiy bir dehanniŋ keŋäş soldatliri bilän haraq içkänligini aŋlap qalğan ayali, molliğa berip şikayät qilğanda, molla uni 5 jilğa hšküm çiqarğanliğini aŋlaydu. Uniŋ oltarğiniğa 9 ay boptu. Ähvalni eniqlap «Boldi, sän azat», desä, u yaq: «Molliniŋ toğra, Alla hämmini bilidu, maŋa çiqişqa bolmaydu», däp šyigä ketişkä unumaptu…
Kapitan S.Zaripov 7 ay mabaynida Avğanstanniŋ Gerat, Ferah, Nimruz provintsiyaliridä “modjahed-duşmanlarğa” qarşi mähsus operatsiyalärgä qatnişidu; şundaqla Avğanstan İİMniŋ yeŋi militsiya polki — “Tsarondoyni” – “İnqilapni qoğdaş otryadini” täşkilläş vä ügitişkä; yärlik җämiyätlik täşkillärniŋ küçini Keŋäş Armiyasiniŋ qisimliri bilän uyğunlaşturuş; operativ ähbarat toplaş, mäslihät beriş v.b. işlarni atquridu. Buniŋğa qoşumçä yärlik “Tsarondoyğa” yeŋi “Djanaini”, yäni җinaiy izdäştürüş hizmitini täşkilläşkä yardämlişip, şu işlarğa şähsän mäs°ul bolidu. 1980-jili uniŋğa mudditidin ilgiri “militsiya mayori” degän unvan berilidu häm avğanstanliq vä keŋäşlik medal'lar bilän mukapatlinidu.
Avğan “qaynimidin” aman-esän qaytip kälgändin keyin Seyitҗan aka Zaripov 1980 — 1986-jilliri Nijniy Tagil vä Vorkuta şähärliridä şähärlik içki işlar bšlümi başliğiniŋ birinçi orunbasari hizmitini egilisä, 1985 — 1987-jilliri Komi ASSRniŋ Uhta şähärlik içki işlar bšlüminiŋ başliği lavazimida işläydu vä şähärlik keŋäşkä deputat bolup saylinidu.
1987-jili Seyitҗan Zaripov Moskvağa, SSSR İİMniŋ kadrlar bšlümigä mähsus çaqirtilip, Türkmän SSRniŋ Marı vilayätlik İçki işlar başqarmisiniŋ muavini lavazimiğa tayinlinidu. U hakimiyät organliri vä militsiya sepidä ävҗigä çiqqan qanunsizliq vä parihorluqqa qarşi paal kürişidu. 1989-jili uniŋğa “militsiya polkovnigi” unvani berilidu.
1991-jili 1-iyun'da u RF İİMniŋ buyruği bilän Şärqiy Sibir' içki işlar başqarmisi transport militsiyasi başliğiniŋ muavini lavazimiğa tayinlinidu vä 1998-jili şu yärdin istipağa çiqidu.
Biraq hizmitidin räsmiy istipağa — hšrmätlik däm elişqa çiqqan Seyitҗan aka 52 yeşida bekar jürüşni halimaydu vä Rossiya Federatsiyasiniŋ federal sud'yasi boluşqa kvalifikatsiyalik emtihan tapşuridu. Andin İrkutsk vilayätlik qanunşunasliq jiğini komitetida vä 43 deputattin ibarät Qanunşunasliq komitetiniŋ maqullişidin štidu, şuniŋdin keyin Rossiya Federatsiyasiniŋ Aliy Sotida vä Rossiya Federatsiyasi Prezidenti mämuriyitiniŋ tästiğidin štüp, İrkutsk şähiriniŋ Lenin nahiyälik Sotiniŋ federal sud'yasi bolup tayinlinidu. Moşu yärdä alahidä täkitläşkä ärziydiğini, qanunşunas-ädliyäçi süpitidä sot sistemisida işligän ahirqi 10 jildin säl kšp vaqit mabaynida Seyitҗan Zaripov täripidin 1023 җinaiy işlar qarilip, qanuniy qarar çiqirilidu vä äŋ muhimi, sot hškümi vä qarari boyiçä vilayätlik vä RF Aliy Sotiğa şikayät qilinğan işlarniŋ barliği qanunluq däp tepilidu, 2008-jili S.Zaripov istipağa çiqiş toğriliq iltimas qilidu. Һazir u yaq İrkutsk vilayätlik sotiniŋ hšrmätlik istipadiki sud'yasi. Seyitҗan aka šmürlük җüpti Galina Nikolaevna bilän Güli vä Rahat isimliq ikki pärzänt sšyüp, qatarğa qoşti. Nävriliri üçün sšyümlük vä ğämğüzar bova-moma ataldi.
…“At aylinip qozuğini tapidu” demäkçi, härqandaq bändä üçün kindik qeni tškülgän, baliliği štkän ana juti, baliliq armanlirini bšlüşkän kona dost-qayaşliri qimmät ekänligi talaşsiz häqiqät. Pütkül aŋliq hayati yaqa jutlarda, yat muhitta štkinigä, šziniŋ adimiy, käspiy hislätliri tüpäyli u yärlärdimu sadiq dost, sämimiy mäsläkdaşlarni tapqanliğiğa qarimay, šzgilär arisida šzlügini yoqatmay, pensiyagä çiqqan 10 jilçä vaqit mabaynida Seyitҗan aka qutluq makan — Yarkänt diyariğa kelip, äҗdatlar rohiğa dua qilip, kona qayaşlarni yoqlap, ular bilän muŋdişişnimu untumidi.
Keŋäş armiyasidiki härbiy hizmitini hesaplimiğanniŋ šzidä Rossiya Federatsiyasiniŋ içki işlar organliri vä ädliyä sahasida üzlüksiz 40 jil işläp, hšrmätlik däm elişqa çiqqan militsiya polkovnigi Seyitҗan Zaripov šz sahasiniŋ vä avğan uruşiniŋ veterani süpitidä hazirmu İrkutsk şähiridiki җämiyätlik işlarğa paal arilişip kälmäktä.
Rähmätҗan ĞOҖAMBÄRDİEV,
Qazaqstan Jurnalistlar ittipaqiniŋ äzasi.

Sürätlärdä: RF İrkutsk vilayätlik sotiniŋ hšrmätlik istipadiki federalliq sud'yasi Seyitҗan Zaripov; S.Zaripov ailisi bilän.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ