Qedimiy uyğurlar tarihiniŋ tätqiqatçisi

0
427 ret oqıldı

(Kšrnäklik uyğurşunas S.Klyaştornıyniŋ 90 jilliğiğa dair)

Mälumki, keŋäş dävridä uyğurşunasliq җämiyätlik pänlärdiki asasiy yšnilişlärniŋ biri hesaplinatti vä hškümät täripidin härtäräplimä qollap-quvätlinätti. Uruştin keyinki dävirdä Qazaq SSR Pänlär akademiyasi uyğurşunasliq tätqiqatliriniŋ märkizi boldi. Bu yärdä uyğur tilini, tarihini vä mädäniyitini tätqiq qilidiğan mähsus bšlüm moҗut edi. Qazaqstan uyğurşunasliq tätqiqatiğa Moskvadiki, Leningradtiki vä Taşkänttiki yetäkçi ilmiy märkäzlär iҗabiy täsir qildi. Mäzkür märkäzlärdä alimlar uyğurşunasliq mäsililirigä kšpläp muraҗiät qilatti.
Äynä şundaq keŋäşlik alimlarniŋ biri – Qazaqstandiki uyğurşunasliqniŋ täräqqiyatini qolliğan häm šzimu uyğurlarniŋ qedimiy tarihini üginişkä zor tšhpä qoşqan, ataqliq türkşunas Sergey Klyaştornıy (1928 – 2014) boldi. U hayat bolsa, biyil 90 yaşqa tolatti.
Sergey Klyaştornıy 1928-jili 4-fevral'da Belorussiyaniŋ Gomel' şähiridä duniyağa kälgän. Uruş tügigän jili, yäni 1945-jili, u Leningrad universitetiniŋ şäriqşunasliq fakul'tetiğa oquşqa çüşti vä mäzkür fakul'tetniŋ türk filologiyasi vä Yeqin häm Ottura Şäriq tarihi kafedrisida bilim aldi. Bu bilim därgahini tamamliğandin keyin, 1957-jilğiçä geologiya institutida bibliograf bolup işläydu. Şuniŋdin keyin SSSR Pänlär akademiyasi Şäriqşunasliq institutiniŋ Leningrad bšlümigä işqa kelidu. Näq moşu ilmiy-tätqiqat instituti bilän S.Klyaştornıyniŋ käspiy paaliyiti ziç bağliq. Moşu yärdä u «Qedimiy türk runikiliq yazmilar Ottura Aziya tarihiniŋ mänbäsi süpitidä» namliq namzatliq dissertatsiyasini başlaydu. Bu dissertatsiyani 1962-jili utuqluq himayä qilidu. Alimniŋ maŋa eytip bärgini boyiçä, uniŋ dissertatsiyasini oqup çiqqan kšpligän alimlar äynä şu ämgigi asasida doktorluq dissertatsiyasini yezişni täklip qilğan ekän. Amma u buniŋğa etivar bärmäptu.
Bu dissertatsiya 1964-jili kitap bolup näşirdin çiqti. Kitap keŋäş türkşunasliğida, bolupmu qedimiy türk җämiyitiniŋ tarihini häm türk runika mätinşunasliğini tätqiq qilişta çoŋ vaqiä boldi. Mäzkür kitap çätällik türkşunaslarniŋmu diqqitini җälip qildi. Kitap çiqqandin keyin ataqliq türkşunas, uyğurşunas nemis alimi Anna Mariya fon Gaben yaş alimni doktoranturiğa kelişkä täklip qilidu. Amma bu «soğ munasivätlär uruşi» dävridä mümkin ämäs edi. Kšp jillardin keyin, bu keyin 1991-jili Beҗinda hitay tilida, 2000-jili Ürümçidä uyğur tilida näşirdin çiqti.
Dissertatsiyani himayä qilğandin keyin S.Klyaştornıy türkşunasliq vä moŋğolşunasliq sektoriniŋ rähbiri bolup tayinlinidu häm ällik jil davamida moşu yärdä ämgäk qilidu.
S.Klyaştornıyniŋ ilmiy tätqiqatliri türkşunasliqni, arheologiyani vä tarihni šz içigä alidu. Uniŋ sävävi, alimniŋ ilmiy rähbiri – ataqliq türkşunas, SSSR Pänlär akademiyasiniŋ muhbir äzasi Sergey Malov (1880 – 1997) vä yänä bir ustazi – tarihçi-arheolog Aleksandr Bernştam (1910 – 1956) bolğan. Täkitläş lazimki, bu ikki alim keŋäş uyğurşunasliğiniŋ täräqqiyatiğa zor tšhpä qoşti. S.Malov keŋäş uyğurşunasliğiniŋ «atisi» hesaplinidu. A.Bernştam uyğurlarniŋ vä Şärqiy Türkstanniŋ qedimiy, ottura äsirlärdiki tarihini qayta çüşinişniŋ näzäriyäviy asasini saldi.
S.Klyaştornıy äҗayip mätinşunas edi. U qedimiy türk runikiliq yazmilirini vä runikiliq yeziqlarni, qedimiy türklär tarihi vä mädäniyitini ilmiy tätqiqat qilişniŋ uslublirini yahşi bilätti. Uniŋ härbir ilmiy ämgigi näşirdin çiqqandin keyin keŋäş vä duniya türkşunasliğiniŋ klassikiliq äsärigä aylinatti.
S.Klyaştornıyniŋ ämgäkliriniŋ qimmiti şuniŋdin ibarätki, u päqät ilgiri mälum bolğan runikiliq mätinlärni toluqlap, çüşändürüştä häm ularni qedimiy türk җämiyitiniŋ mädäniyitini häm tarihini tätqiq qilişta mänbä süpitidä paydiliniştila ämäs, şundaqla ilgiri mälum bolmiğan runikiliq yadikarliqlarni eçişta vä oquşta boldi. U här yazda Moŋğoliyadä, Qazaqstan vä Ottura Aziya dšlätliridä arheologiyalik ekspeditsiyalärdä bolatti. S.Klyaştornıy türk runikiliq yeziqlirini bilipla qoymay, şundaqla türk tarihiğa ait rus vä Evropa tilliridiki türklär tarihi boyiçä yazma mänbälär toğriliq yahşi mälumatlarğa egä edi. Rus vä Evropa tilliridiki mälumatlarni biliş alimğa runikiliq yeziqlar häqqidä mälumatlarni umumiy tarih bilän billä qaraşqa, ulardin mümkinqädär kšp ähbarat elişqa vä tarihniŋ ilgiri namälum bolğan bätlirini äsligä kältürüşkä yardäm berätti.
1991-jillardin başlap S.Klyaştornıy türklär tarihini tätqiq qiliştiki ayrim mäsililiri boyiçä kšpjilliq ämgäklirini toplap häm yeŋi tepilğan yeziqlarni ilmiy aynilimiğa kirgüzüşni başlidi. Alim türklär tarihini vä Evraziya dalasi tarihini biriktüridiğan birnäççä kitapni näşirdin çiqardi. Ularniŋ arisida, mäsilän, «Qazaqstan. Letopis' treh tısyaçiletey» (T.Sultanov bilän hämkarliqta, 1992). «İstoriya Tsentral'noy Azii i pamyatniki runiçeskogo pis'ma» (2003), «Stepnıe imperii drevney Evrazii» (D.Sovinov bilän hämkarliqta, 2005) vä başqilar bar.
Alimniŋ ilmiy paaliyitidiki yänä bir alahidilik, u SSSR türk häliqliriniŋ räsmiy tarihini yezip çiqişqimu kšp küç çiqardi. U «Qazaq SSR tarihiniŋ» ikkinçi tominiŋ muällipi (1979), qedimiy vä ottura äsir tarihi boyiçä «Qirğiz SSR tarihi» topliminiŋ mähsus muhärriri (1983), Tatarstanniŋ kšptomluq tarihiğa muhärrirlik qildi. S.Klyaştornıy türkşunasliq pänigä qoşqan tšhpisi üçün «Türk tilini tätqiq qiliş җämiyitiniŋ» pähriy äzasi bolup saylandi.
Ändi S.Klyaştornıy šziniŋ uyğurşunasliq mavzusiğa beğişlanğan ämgäkliridä qedimiy kšçmän uyğurlarniŋ tarihini qedimiy türk dävriniŋ bir qismi däp qaraydu. U qedimiy türk dävrigä qedimiy türklärniŋ, uyğurlarniŋ, qirğizlarniŋ umumiy dšlitini (äl) yatquzidu. Şuŋlaşqa qedimiy uyğur qäbililiri, däsläpki uyğur dšlätliri, bolupmu Uyğur qağaniti tarihiniŋ mäsililiri uniŋ barliq ämgäkliridä bar. Alimniŋ yänä bir zor tšhpisi – u Uyğur qağanatiniŋ ilgiri namälum bolğan yeziqlirini tapti, tärҗimä vä ilmiy tählil qildi. 1960-jilğiçä ilim-pändä Uyğur qağanatiniŋ päqät ikki taş yeziqliri yadikarliqliri mälum edi. Ular – ädäbiyatta «Moyun-çur yeziği» (hazir «Mogoyn Şine-usu yeziği» däp atilidiğan Selenga yeziği (759 – 760) vä runikiliq qismi toluği bilän buzulğan uyğur soğdi-hitay üçtilliq Qarabalğasun yeziği (821).
1960 – 1970-jilliri S.Klyaştornıy qatnaşqan keŋäş-moŋğol ekspeditsiya täripidin Uyğur qağanatiniŋ ilgiri namälum bolğan üç runikiliq yeziği tepildi.
1969-jilqi ekspeditsiya vaqtida S.Klyaştornıy Uyğur qağanatiniŋ asasçiliriniŋ biri bolğan Äl-ätmiş Bilgä-qağanniŋ (tähtkä oltarğiçä ismi Bayançor) yadikarliğiniŋ birinçi fragmentini tepişqa muyässär bolidu. Bu Terhin däriyasiniŋ boyida tepilğaçqa, «Terhin yeziği» däp ataldi (Moŋğol alimliri uni «Tar'yat yeziği» däp ataydu). 1970-jili arheologlar N.Ser-Odjava vä V.Volkov Terhin yeziğiniŋ yänä ikki fragmentini tapti. Terhin yeziğiniŋ mätinini 1980-jili S.Klyaştornıy «Sovetskaya tyurkologiya» jurnalida elan qildi. Bu yeziq ekspeditsiyagä qatnaşqan moŋğol filologliri M.Şinehu vä B.Bazilhan täripidin tählil qilindi. Amma ular täklip qilğan mätinniŋ mäzmuni ilmiy tätqiqattin jiraq bolğaçqa, S.Klyaştornıy uni hätta muhakimä qilmidi. S.Klyaştornıy täklip qilğan mätinni türkiyalik türkşunas Talat Tekin paydilandi. U mätinni oquşniŋ yeŋi nushisini täklip qildi. Amma ularniŋ birazila S.Klyaştornıy täripidin qobul qilindi. Terhin yeziği toğriliq maqalä 1980-jili Ürümçi şähiridä yaş alim Qahar Barat täripidin uyğur tiliğa tärҗimä qilindi. Şähsän šzäm 1986-jili Leningradta aspirinturida oquvatqan vaqtimda S.Klyaştornıyniŋ iltimasiğa benaän uni tärҗimä qildim.
Terhin yeziği – uyğur Äl-ätmiş Bilgä qağanniŋ buyruğiğa benaän, 753-jili yezilğan däsläpki yadikarliq. Uniŋ ayrim qisimliri Mogoyn Şine-usu yeziğida täkrarlinidu. Bu yärdä qağanniŋ hatirisigä beğişlanğan yeziqlar bar. Terhin yeziği S.Klyaştornıyğa Mogoyn Şine-usuniŋ çoŋ bir qismini qaytidin oqup çiqişqa imkaniyät bärdi. Äl-ätmiş Bilgä qağanniŋ moşu ikki yadikarliği Uyğur qağanati qurulğandin keyin däsläpki jillardiki içki vaqiälirini täsvirläydu. U yärdä daladiki içki uruşlar, Uyğur qağaniniŋ šz hakimiyitini küçäytişi vä Uyğur imperiyasiniŋ çegarilirini käŋäytiş mähsitidä jürgüzülgän härbiy jürüşliri häqqidä yezilğan. Mälumki, Taŋ sulalisi tarihida Uyğur qağanatidin içki hayati toğriliq ähbaratlar yoq. U yärdä päqät Taŋ imperatorliriniŋ uyğur hškümdarliriğa bärgän lavazimliri häqqidä mälumatlar bar.
1976-jili S.Klyaştornıy qatnaşqan keŋäş-moŋğol ekspeditsiyasi Tesiyn-Gol däriyasiniŋ juqarqi eqimida yänä bir uyğur runikiliq yeziğini tapti. Bu yeziq «Tes yeziği» däp atilidu. 1983-jili S.Klyaştornıy Tes yeziğiniŋ aldin-ala mätinini elan qildi. Alimniŋ pikriçä, Tes yeziği uyğur qağani Äl-ätmiş Bilgä qağanniŋ oğli Bёgyu-qağanniŋ buyruği bilän yezilğan. Bizgä yetip kälgän yeziqniŋ ayrim fragmentlirida muhim tarihiy mälumatlar bar. S.Klyaştornıyniŋ pikriçä, Tes yeziği türklärniŋ Aşina qäbilisi yadikarliqliri bilän yoşurun pikir talaşlirini šz içigä alidu. Mälumki, Tes yeziği Uyğur eliniŋ qedimdinla bolğanliğini täkitläydu. Yeziqlardiki mälumatlarni tählil qilğan S.Klyaştornıy duniya päyda bolğan dävirdin uyğur dšlitiniŋ bolğanliğini eniqlaydu. Tarihiy mälumatlarni umumlaşturup, alim tšvändikidäk pikirgä kelidu: «Şundaq qilip, ahirqi uyğur eliniŋ (743 – 744) päyda boluşiğiçä yeziqlar muällipliri 280 jil (380?) hšküm sürgän ikki uyğur dšliti häqqidä, şundaqla ularniŋ ğulap ketişiniŋ ikki basquçi vä 150 jil davamida hšküm sürgän täҗavuzçilarniŋ hškümdarliği häqqidä mälumatlarni kšrsitidu». Uyğur yeziqliriniŋ mälumatliri Hitay mänbäliri asasida yezilğan uyğur tarihiniŋ asasiy basquçliriğa muvapiq kelidu. Birinçi uyğur hanliği bäşinçi äsirdä dahi Afuçjilo elan qilğan «Egizharvuluqlar» qäbilisiniŋ dšlitigä muvapiq kelidu. İkkinçi hanliq bolsa, 646-jili šzini «qağan» däp elan qilğan Tumidu dahiniŋ hanliği. Üçinçi Uyğur qağanati 744-jili täşkil qilinğan.
S.Klyaştornıy V.Livşits bilän oqup çiqqan Uyğur qağanatiniŋ üçinçi uyğur yeziği, u Sävräy ikkitilliq yeziği (Bilingva). Gobi çšliniŋ Җänubiy qismida orunlaşqan Sävräy Somon degän yärdä tepilğan taştiki yeziq birinçi qetim 1968-jili moŋğol alimi B.Rinçen täripidin elan qilinğan. Uni S.Klyaştornıy 1969-jili tätqiq qildi. Mälum bolğinidäk, yoğan taşta yeziqlar ikki tildiki yeziqta – türk runikiliq vä soğdi yeziği bilän yezilğan. S.Klyaştornıy uyğur runikiliq qismini äsligä kältürdi. Ändi tonulğan iranşunasliq alim V.Livşits soğda tilida yezilğan qismini oqup çiqti. 1971-jili ikki alimniŋ hämkarliğida yezilğan maqalä uyğur dävriniŋ muhim yadikarliğini ilimğa kirgüzdi. Mätindiki «ingi» lavazimi, hitay tilidiki «in-i» lavazimi Taŋ imperatori täripidin Bёgyu qağanğa berilgän lavazim bolup, bu yeziqniŋ qağanniŋ hitaydin 763-jili Ordu-baliqqa bolğan säpiri davamida yezilğanliği toğriliq hulasä çiqirişqa asas bolidu. Mälumki, Bёgyu qağan An' Luşan vä Şi Çaoi (755 – 762) qozğiliŋi päytidä Taŋ imperatoriğa yardäm beriş üçün Hitayğa qilğan härbiy jürüşini başqurğan. Bu härbiy jürüş Uyğur qağanatiniŋ «ğärbiy» yeŋi säyasitiniŋ başlinişi edi. Bu säyasät Şärqiy Türkstandiki nazarätni käŋäytişkä qaritilğan edi.
Juqurida täkitlängän Uyğur qağanatiniŋ üç runikiliq yeziq yadikarliği, şundaqla Mogoyn Şine-usu yeziği S.Klyaştornıyniŋ 2010-jili näşir qilinğan «Runiçeskie pamyatniki Uygurskogo kaganata i istoriya evraziyskih stepey» degän kitavida yoruq kšrdi. Qoşumçä qilsaq, alim šziniŋ hayatidiki ahirqi kitavini uyğur runikiliq yadikarliqlarğa vä uyğur tarihiğa beğişlidi.
S.Klyaştornıyniŋ başqimu uyğur qäbililiriniŋ tarihiğa munasiviti bar kiçik yeziqlarni oquştimu tšhpisi zor. U Çoyren (Ulan-Batordin 180 kilometr jiraqliqta orunlaşqan) ätrapida tepilğan runikiliq yadikarliqni qaytidin oqup çiqti. Bu yadikarliq, alimniŋ pikriçä, uyğur dahisi Tun-yegin-irqin täripidin VIII äsirniŋ başlirida yezilğan. U päyttä uyğur qäbililiri ikkinçi Şärqiy-Türk qağanati astida edi. Başqiçä eytqanda, bu yeziq toqquz oğuzlarniŋ (uyğurlar) äŋ qedimiy yeziqliriniŋ biri. S.Klyaştornıy şundaqla 1914-jili G.Ramstedt täripidin elan qilinğan Sudjin yeziğini qaytidin oqudi vä tarihiy vaqiälärni tählil qildi. Bu yeziq «uyğur yeziği» däpmu atilidu. U yärdä uyğur hani Yaglakar hanniŋ ismi atalğan. S.Klyaştornıy tätqiqatliri davamida bu yadikarliq Uyğur qağanati qirğizlarni yeŋivalğandin keyin (840) Enisey qirğizliri täripidin yezilğan ekänligini kšrsätti.
S.Klyaştornıyniŋ uyğurşunasliq sahasidiki tätqiqatliriniŋ yänä bir yšnilişi – uniŋ qedimiy Şärqiy Türkstan tarihi boyiçä umumiy ämgäkliri. Alim 1980-jillarniŋ ahiri 90-jillarniŋ başlirida Qazaq SSR Pänlär akademiyasi Uyğurşunasliq instituti täripidin näşir qilinğan «Vostoçnıy Turkestan glazami ruskih puteşestvennekov (vtoraya polovina HİH v.» (1980-jil) vä «Vostoçnıy Turkestan glazami Evropeyskih puteşestvennikov» (1991) namliq kitaplarda tarihqa ait baplarni yezip çiqti. Bu kitaplar A.Kolesnikov vä N.Bashanov bilän hämkarliqta yezilğan. Şundaqla S.Klyaştornıy 1991-jili akademik Ğ.Sädvaqasov vä tarih bšlüminiŋ rähbiri G.İsqaqov muhärrirligidä Uyğurşunasliq instituti täripidin täyyarlanğan «Kratkaya istoriya uygurov» namliq kitapta birnäççä bapni täyyarlidi. Bu yärdä alimniŋ yänä ikki çoŋ ämgäkliri – «Epoha «Kutadgu Bilig» (1970) vä «Epoha Mahmuda Kaşgarskogo» (1972) maqalilirimu ähmiyätkä egä. Mäzkür maqalilarda alim uluq muälliplärniŋ äsärliridiki tarihiy mälumatlarğa šziniŋ bahasini beridu.
S.Klyaştornıy täripidin nurğunliğan qiziq tarihiy tähminlär täklip qilinğan vä asaslanğan. Ularniŋ birigä täpsiliy tohtilip štüşni toğra kšrüvatimän. U qipçaqlarniŋ kelip çiqişiğa munasivätlik. Runikiliq mätinlär vä Hitay mänbälirini tählil qilişniŋ asasida alim qipçaqlarni sir qäbililirigä ohşitidu. Sirlar hitay mänbäliridä «seyan'to» däp atilidiğan, teles (oğuz) qäbililär ittipaqida asasiy qäbilä bolup, bu ittipaqta ikkinçi orunda uyğurlar turğan. Sirlar vä oğuzlar (uyğurlar vä başqa qäbililär) arisidiki toqunuşlar aqivitidin uruş başlinidu. Uniŋ aqivitidä 646-jili sirlar uyğur vä başqimu oğuz qäbililiri täripidin mäğlubiyätkä uçraydu. Sirlar uyğurlardin qeçip, šzlirigä tumarnam – «qipçaq» degän namni alidu. «Qipçaq» degän sšz «täläysiz», «yaman» degän mänani bildüridu. Bu tumarnam qalğan sirlarni qan içär rohlardin, yäni ularniŋ pikriçä, uyğur ävlatliridin himayä qilişi keräk edi. Şundaq qilip, qipçaq-sirlar vä uyğurlar oğuz qäbilä ittipaqida ikki küçlük qäbilä bolğan. Vengriyalik türkşunas Karoy Tseglediniŋ pikriçä, näq sirlarniŋ oğuz ittipaqidin çiqişi bilän uyğurlarniŋ rähbärligidä yeŋi qäbililär ittipaqi şäkilländi. U «toqquz oğuz» degän nam aldi. S.Klyaştornıyniŋ qipçaqlarniŋ oğuzlardin kelip çiqqanliği toğriliq ideyasini qazaq alimlirimu etirap qildi. Ular bu ideyani qipçaqlarniŋ tarihini tätqiq qilğanda täräqqiy ätküzdi (S.Ahinjakov, B.Kumekov v.b).
S.Klyaştornıy Şärqiy Türkstanniŋ vä qedimiy uyğurlarniŋ yeziq mädäniyiti vä tarihi bilänla şuğullanmay, şundaqla qazaqstanliq uyğurşunaslar bilän, bolupmu Ğ.Sädvaqasov vä G.İsqaqov bilän ziç munasivättä boldi. U şundaqla yaş uyğurşunas alimlarni täyyarlaştimu kšp küç çiqardi. S.Klyaştornıyniŋ üç uyğur şagirti bolğan. Ular äräpşunas Almas Sabitov, hindşunas Äkräm Änvärov vä hitay bšlümini tamamliğan män. Uniŋ rähbärligidä dissertatsiyalär yezildi. Ä.Änvärov 1992-jili «İstorii izuçeniya Vostoçnogo Turkestana angliyskimi i indiyskimi puteşestvennikami (1812 – 1900)» mavzusida dissertatsiya himayä qildi.
Män «Uygurskiy kaganat v Mongolii (744 – 840)» mavzusida 1990-jili dissertatsiyani himayä qildim. S.Klyaştornıy rähbärligidä aspiranturida bilim elişim şähsän šzäm üçün çoŋ mäktäp boldi. Meniŋ tätqiqatlirimniŋ mavzusi alim täripidin män Leningradqa kälgiçä eniqlinip bolğan ekän. Alimğa şu päyttä uyğurlar toğriliq hitay mänbäliridiki mälumatlarni qayta oqup vä ularni šzi oqup çiqqan Uyğur qağanatiniŋ runikiliq yadikarliqliridiki ähbaratlar bilän qayta selişturuş üçün şagirt keräk boldi. Leningradqa däsläpki kälgän künümdila S.Klyaştornıyniŋ nahayiti täläpçan ekänligini çüşändim. U yahşi şäriqşunas boluş üçün päqät hitay vä ingliz tilini bilişniŋ azliq qilidiğanliğini eytti. Şuŋlaşqa meniŋ qedimiy hitay tili vä ädäbiyati boyiçä tonulğan mutähässis L.Men'şikovta oquşumni täklip qildi. L.Men'şikov meniŋ qedimiy hitay tili boyiçä ustazim boldi. Uniŋ rähbärligidä ikki Taŋ sulaliriniŋ tarihidiki uyğurlar toğriliq bšlümlärni qaytidin tärҗimä qildim. Şundaqla Taŋ dävridiki räsmiy vä şähsiy mänbälärdiki mälumatlarni ügändim. SSSR Pänlär akademiyasi Şäriqşunasliq instituti Leningrad bšlüminiŋ barliq şäriqşunasliri şäriq tilliridin taşqiri üç Evropa tilini bilätti. Çünki ingliz, nemis vä frantsuz tillirida şäriqşunasliq boyiçä nurğun ämgäklär yezilğan edi. Yänä şu S.Klyaştornıyniŋ täklivi bilän män nemis vä frantsuz tillirini ügändim. Һazir moşu tillarda šz aldimğa ädäbiyatlarni oqalaymän.
Dissertatsiyani himayä qilip qaytip kälgändin keyin S.Klyaştornıy bilän asasän Almutida uçrişip turdum. U ilmiy konferentsiya vä ekspeditsiyalärgä kelip turatti. 1990-jili Uyğurşunasliq instituti täripidin uyuşturulğan uyğurşunasliq boyiçä keŋäş dävridiki ahirqi konferentsiya helimu yadimda. Konferentsiyaniŋ kativi süpitidä män täşkiliy komitet tärkividä boldum. Bu çoŋ ilmiy änҗumanğa jiraq çät ällärdin alimlar kälgän edi. S.Klyaştornıy, G.İsqaqov vä män uyğurlar tarihi boyiçä sektsiyadä moderatorluq qilduq. Keyiniräk, yäni 1997-jili yaş alimlarniŋ yazliq mäktividä uniŋ qedimiy türk tarihi boyiçä lektsiyalirini tiŋşaş bähtigä muyässär boldum. 2001-jili Tehranda štkän «İran vä Turan duniyasi» namliq konferentsiyadä uçraştuq. 2007-jili bolsa, män uni Märkiziy Aziya dšlätliri universitetliriniŋ oqutquçiliri üçün uyuşturulğan yazliq mäktäpkä täklip qildim. Bu yärdä alim Märkiziy Aziya vä türklär tarihi boyiçä lektsiyalär oqudi.
S.Klyaştornıy dayim šz şagirtliriniŋ utuqliriğa qiziqip turatti. U meniŋ ilmiy işlirimğimu qiziqatti. Öz saharimda ayrim kiçik ilmiy yeŋiliqlarni tapqanda, män dayim šz ustazimniŋ bahasini kütättim. Ustazim mahtaşqa aldirimatti. Päqät uniŋ vapatidin keyin D.Vasil'evtin šzämniŋ Uyğur qağanati toğriliq ämgigimni ustazim juquri bahaliğinini bildim. Qedimiy uyğurlarniŋ tarihini tätqiq qilişqa qoşqan ülüşümni etirap qilğanliğini S.Klyaştornıyniŋ ahirqi kitavida meniŋ ämgäklirimgä asaslanğanliğidin çüşändim. Uniŋ Äl-ätmiş Bilgä qağan (Terhin yeziği vä Mogoyn Şine-usu yeziği) boyiçä mälumatlar toğriliq pikirliri meniŋ Qazaqstanda vä çät ällärdä näşir qilinğan ämgäklirimgä asaslinidu.
Bir qetim angliyalik tarihçi A.Morrison bilän šzara sšhbätläşkändä, u şäriqşunasliqni sufizm bilän selişturğan edi. Uniŋ pikriçä, şäriqşunasliq ilim-pänidiki ustaz bilän şagirtniŋ ziç munasiviti sufi şeyhi bilän muritliriniŋ arisidiki mäniviy munasivätni äslitidu. S.Klyaştornıyniŋ şagirtliriniŋ arisida qazaq alimi B.Kumekov, qirğiz alimi A.Mokeev, vengriyalik türkşunas M.Dobroviç vä moşu qurlarniŋ muällipi umumiy bir ilmiy ittipaqqa äza ekänligini his qilidu vä šzliriniŋ ustazi S.Klyaştornıy arqiliq S.Malov bilän A.Bernştamğimu yeqin ekänligini çüşinidu.
Ablät KAMALOV,
tarih pänliriniŋ doktori,
professor.
din oŋğa).

Bälüşüş

Javap qalduruŋ