«Tiliŋ taza bolsa, diliŋmu taza bolidu»

0
463 ret oqıldı

Sabiräm ÄNVÄROVA, «Uyğur avazi»/ Öz käspigä bolğan mehir-muhäbbiti çäksiz, ustazliq paaliyitidä talay şagirtlarni tärbiyiläp, çoqqilarğa qondurğan peşqädäm ustaz, Qazaqstan maarip älaçisi Letip Җelil oğli Җälilov hayatiniŋ säksininçi davaniğa kštirildi. Şu munasivät bilän ustazni täbrikligäç, sšhbätkä җälip qilduq. – Letip Җelil oğli, äŋ aval Sizni barliq gezithanlar namidin 80 yaşliq tävälludiŋiz bilän täbrikläymän!
Rähmät!
Muällimlik käsipni tallişiŋizğa nemä säväp boldi?
Ustaz boluş – duniyaniŋ yerim bähtigä egä boluş demäkliktur. Qiziğimu, qiyinçiliğimu mol bu mutähässislikni tallişimda säväp kšp. Birinçisi, moşu käsipkä degän muhäbbitim. İkkinçisi, ana tilimizğa bolğan çäksiz hšrmitim.
Män Tügmän yezisida addiy dehan ailisidä duniyağa käldim. Baliliğim şu bir qiyin jillarğa toğra kälgäçkä, kiçigimdin җapa-mäşäqätlärgä duç käldim. Dadam – Җelil, Uluq Vätän uruşiniŋ qatnaşquçisi. Anam – Nurhan Qadirova, šy egiligi bilän bänt ayal. Biz ailidä 7 bala eduq. Dadam uruşqa kätkän jilliri anamğa bizni beqiş oŋayğa çüşkini yoq. Uruş ayaqlaşqanda män 7 yaşta edim. Dadamniŋ meni mäktäpkä aparğini yadimda. 1952-jili oquşumni Çoŋ Aqsudiki 10 jilliq bilim därgahida davamlaşturup, 1955-jili ottura mäktäpni tamamlidim. Andin bir jilçä kolhozda işläşkä toğra käldi. Keyin Almutiğa berip, Abay namidiki Qazaq milliy pedagogikiliq universitetiniŋ uyğur bšlümigä oquşqa çüştüm.
Studentliq hayatiŋizmu yenik bolmisa keräk…
– Toğra eytisiz. Etizdin jiraqqa barmay çoŋ bolğan mändäk yeza yaşliri üçün şähärgä üginiş asanğa çüşmidi. Almutida jürüp, pişip qalğan jutdaş akilirimniŋ yol-yoruq kšrsitişi bilän şähärgimu ügänduq. Eytsam, külkilik aŋlinişi mümkin, däsläpki künliri šzäm bilip bir närsä setivelişnimu, avtobusqa oltirip yol meŋişnimu bilmättim.
Ölgänniŋ üstigä täpkändäk, yahşi oquğinimğa qarimay, maŋa hškümät täräptin stipendiya häm yataqhanimu qaraşturulmaptu. Moşu mäsilä boyiçä universitet rektori Malik Ğabdullinğa yoluqtum. Ähvalni çüşändürgändin keyin, u kativini çaqirip, meniŋ mäsilämni iҗabiy häl qilip bärgän edi.
Däsläpki ustazliriŋiz kimlär boldi?
– Biz bir topta 27 bala oquduq. Ayşäm Şämieva, Qurvan Tohtämov, Çiŋğiz Säyfullin qatarliq küçlük ustazlardin tälim alduq. Studentlarniŋ arisidiki äŋ kiçigi män boldum. Ataqliq ärbaplirimiz Helil Һämraev, Mäsimҗan Zulpiqarov, Rişat Sabitov, Roza Qadiriy, Ziyaydin Qaharov käbi qerindaşlirimiz bilän bilim eliş bähtigä muyässär boldum. Bäziliri tarihiy Vätinimizdin çiqqaçqa, ana tilimizni mukämmäl bilätti. Biraq äräpçä oquğanliqtin, kirill yeziğidin säl qiynilatti. İҗadiyät adämliri bolğanliqtin, şeir-hekayilärni yezip, «Kommunizm tuği» (hazirqi «Uyğur avazi») gezitiğa pat-pat ävitip turatti. Män ularniŋ şeirlirini äräpçidin kirill yeziğiğa kšçirip berättim. «Qäläm häqqini alğanda, seni aşhaniğa apirimiz» däp vädä berişätti. İҗadiyät adämliriniŋ arisida jürgäçkimu, män häm şeir yezişqa adätländim. Bir türküm şeirlirim gezitta yoruq kšrdi.
Däsläpki ämgäk paaliyitiŋizni qäyärdin başlidiŋiz?
– Män oqup jürgändä Tügmän ottura mäktiviniŋ şu çağdiki mudiri Mustafa İzbaqiev «Sän oquşni pütärgändin keyin, heç yaqqa barmay, uttur Tügmängä käl» degän edi. Şundaq qilip, 1961-jili bir çağlarda šzäm bilim alğan Tügmän ottura mäktivigä muällim bolup işqa orunlaştim. 1998-jilğa qädär mäzkür bilim därgahida ustazliq qildim. 1965 – 1972-jillar ariliğida partiya äzasimu boldum, käspiy ittipaq täşkilatiniŋ räisi bolupmu saylandim. Şähsiy hayatimdiki bäzibir väziyätlär hizmitimgä sälbiy iqbal täkküzüp, tosattin iştin boşitildim, partiya äzaliğidin çiqirildim. Özämni aqlap çiqiş üçün Qazaqstan Kompartiyasi Märkiziy Komitetiniŋ birinçi kativi Dinmuhamed Qonaevqa, hätta Moskvağa hät yazdim. Sotlişip jürüp, šzämniŋ säväpsiz iştin çiqirilğanliğimni ispatlap, mäktäpkä qaytip käldim.
1998-jildin 2006-jilğiçä Uzuntamdiki M.Mähsätov namidiki bilim därgahiğa mudirliq qildim. 2000-jildin etivarän hšrmätlik däm elişqa çiqsammu, ämgäktin qol üzmäy, 2006-jilğiçä hizmitimni tohtatmidim.
– Һärbir adäm šzi tallavalğan sšyümlük käspidä utuqqa yetişkä intilidu. Siz üçün utuq degän nemä?
– Meniŋ äŋ çoŋ utuğum – şagirtlirim. Män tärbiyiligän oquğuçilarniŋ barliği degidäk aliy bilimlik desäm, mahtanğanliğim ämäs. Ularniŋ içidä ustazmu, dohturmu, rähbärmu bar. Şagirtlirim helikäm meni yoqlap turidu. Ustazğa buniŋdin artuq bähitniŋ kerigimu yoq. Bäzi şagirtlirim bilän tehiçila birmunçä sšzlärniŋ yezilişi häqqidä muzakirigä çüşüp ketimän. Män uyğur tiliniŋ imlasiğa çoŋqur kšŋül bšlümän. Һazirniŋ šzidä gezit-jurnallarni qaldurmay oqup, hatalirini tepip, muhbirlar bilän muälliplärgä šz pikrimni eytip turimän. Çünki tiliŋ taza bolsa, diliŋmu taza bolidu.
1991-jili tonulğan alim Tuğluqҗan Talipov ikkimiz 5-sinipniŋ därisligini yezip çiqtuq. U fonetika qismini, män morfologiya qismini Ğ.Sädvaqasovniŋ ämgäklirigä asaslanğan halda yezip, näşriyatqa štküzduq. Bügünki küngiçä barliq uyğur mäktäpliridä moşu därislik oqutuluvatidu. Bunimu šzämniŋ ämgäk paaliyitimdiki azdu-tola utuğum däp bilimän.
Ailiŋiz häqqidä bilişkä bolamdu?
– Ömürlük җüptüm – Tumahan Mäsimova, peşqädäm ustaz. Matematika pänidin däris bärgän. Uzun jillar Tügmän ottura mäktividä işläp, hšrmätlik däm elişqa çiqti. Üç oğul, bäş qizimiz bar. Pärzäntlirimizni zamanğa layiq tärbiyiläp, qatarğa qoştuq.
Sšhbitiŋizgä rähmät, sizgä dayim mustähkäm salamätlik yar bolsun!

Adilliqni sšygän insan
Letip akiniŋ ismini aŋlap, gezit-jurnallarda yoruq kšrgän maqalilirini oquğinim bolmisa, šzi bilän uçraşmiğan edim. 1983-jili Tügmän yezisiğa iş babida yštkilip bardim. Özämmu qäläm egisi bolğaçqa, birinçi novättä, Letip akini šyigä berip, uniŋ bilän tonuştim. Şu tonuşluğimiz häqiqiy dostluqqa aylinip, moşu küngiçä davamlişip kelivatidu. Һazirmu şu jutqa berip qalsam, hšrmätlik akamniŋ šyigä kirimän. İkkimiz ädäbiyat, tarih, sän°ät häqqidä uzaq sšhbätlişimiz. Uniŋ çoŋqur bilimlik ekänligini birdin bayqaveliş täs ämäs. Uniŋ yänä bir alahidiligi, nahayiti kämtar vä häqiqätçi. Kamçiliqlarni ataq-mänsäplärgä qarimay, oçuq eytişqa adätlängän.
Һäqiqätçi demäkçi, Letip aka šz beşiğa kälgän adalätsizlikniŋ mahiyitini eçiş üçün «särgüzäştilärnimu» beşidin käçürgän. 1973-jili u mäktäptiki başlanğuç partiya täşkilatiniŋ kativi bolup işlävatqan päytidä, bolar-bolmas kamçiliq üçün partiya sepidin çiqirilidu. Käsipdaşliri uni härtäräplimä qollisimu, nahiyälik partiya komiteti šz qararidin qaytmaydu. U häqiqät izdäp nahiyä, vilayät, hätta җumhuriyät däriҗisidiki talay orunlarğa barsimu, nätiҗä bolmaydu. Ahiri Moskvağa berip, şu päyttiki partiyaviy nazarät komitetiniŋ räisi Arvid Pel'şe bilän uçrişidu. Nätiҗidä häqiqät ğalip çiqidu. Letip Җälilov işiğa qayta täklip qilinidu. Bu häqiqätçi akimizniŋ hayatidiki äynä şundaq vaqiälärniŋ birla misali.
1991-jildin başlap män nahiyälik «Qazaq tili» җämiyitiniŋ mäs°ul kativi bolup işlidim. Letip aka bolsa, yeza Aqsaqallar keŋişiniŋ häm şu yärdiki «Qazaq tili» җämiyitiniŋ başqarma äzasi boldi. Şuŋlaşqa härqandaq mäsilä päyda bolsa, tügmänliklär, birinçi novättä, uniŋğa yoluqatti. Kšp štmäyla «Qazaq tili» җämiyiti dšlätlik statusqa egä boldi. Bu huş hävärgä birinçilär qatarida şu akimiz hoşal bolğan edi. Letip aka şu vaqitta: «Ägär qazaq tili җanlansa, uyğur tilimu rivaҗlinidu. Һämmimiz uni qollişimiz keräk», degän edi.
Alahidä täkitläş lazimki, Letip Җälilovni kšpçilik peşqädäm ustaz, çoŋqur bilimlik tilçi süpitidä tonuydu. Uniŋ milliy mädäniyät, ädäbiyat, bolupmu uyğur tili vä imla qaidiliri toğriliq maqaliliri uyğur mätbuatida dayim yoruq kšrüp turdi. Uniŋ metodikiliq täҗribiliri nahiyä mäktäpliridä ülgä süpitidä tärğip qilindi. U şundaqla 5-sinipqa beğişlanğan uyğur tili därisligi muällipliriniŋ biri.
Letip Җälilov «Qazaq SSR maarip älaçisi» ataldi, nurğunliğan Pähriy yarliqlar bilän täğdirlängän. Uyğur nahiyäsiniŋ «Pähriy grajdini» ataldi.
Letip akiniŋ šmürlük җüpti Tumahan animu peşqädäm ustaz. İkkisi säkkiz bala tepip, tärbiyiläp qatarğa qoşqan bähitlik ata-ana. Bu künlärdä hšrmätlik akimiz šziniŋ şanliq 80 yaşliq tävälludini nişanlavatidu. Pursättin paydilinip, akimizni bu märikisi bilän çin qälbimdin täbriklimäkçimän.
Quanışbek QOJAHMET, jurnalist.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ