Halisanä ämgäk vä uniŋ insan hayatidiki ähmiyiti

0
2 846 ret oqıldı

Һärqandaq işni häq täläp qilmastin bäҗiriş halisanä ämgäk dairisigä kiridu. Halisanä ämgäk ikki türlük bolidu: şähsiy vä kollektivliq ämgäktur. Halisanä şähsiy ämgäk deginimiz – birär şähsniŋ šz aldiğa halisanä ämgäk qilişi. Mäsilän, muällimniŋ däristä arqida qalğan bäzi oquğuçilarğa ayrim häqsiz däris bärginigä, dohturniŋ imkaniyiti yar bärmigänlärni häqsiz davalap qoyğiniğa ohşaş birär şähsniŋ tirişçanliği bilän ämälgä aşidiğan halisanä işlar. Ändi halisanä kollektivliq ämgäk deginimiz – birqançä kişiniŋ yaki birär şähsniŋ kollektiv halitidä qilğan bädälsiz ämgigini kšrsitidu.

Halisanä ämgäk mäyli birär şähs täripidin yaki kollektiv täripidin qilinğan ämgäk bolsun, uniŋ şähslärgä vä җämiyätkä yätküzidiğan paydisi çoŋ, qalduridiğan täsiri küçlük bolidu. Halisanä ämgäkniŋ asasliq paydiliri tšvändikiçä:
1. Alla taalaniŋ raziliğiğa erişişni kšzläp, birär halisanä işni qilip qoyğan adäm Alla taalaniŋ därgahida mukapattin bährimän bolidu, җämiyiti küçlinidu, musulman otturisidiki dostluq, muhäbbät, yeqinliq aşidu.
2. Halisanä ämgäk arqiliq җämiyättiki şähslärniŋ iqtidari vä küç-quviti otturiğa çiqidu, kişilär šzidiki vä başqilardiki artuqçiliqlarni bayqavalalaydu.
3. Halisanä ämgäk kişilärniŋ šzini yetiştürüşi vä yahşi işlarni häm bädälsiz yardämlärni qilişqa šzini kšndürüşi üçün çoŋ pursättur.
4. Halisanä ämgäklär arqiliq dšlätlär ämälgä aşuralmiğan nurğun yahşi işlar royapqa çiqidu, çünki halisanä ämgäkniŋ asasi ihlastur. İhlas asas qilinğan iş çoqum ğälibä qazinidu.
Halisanä ämgäkniŋ türtkiliri, başta eytqinimizdäk, halisanä ämgäk qiliş, mäyli musulman bolsun, mäyli musulman bolmisun, härqandaq bir insan qilidiğan vä yahşi kšridiğan izgü iştur. Şuŋlaşqa insanlarda halisanä ämgäk qilişniŋ türtkiliri bir hil bolmaydu. Bäzilär uni šzidiki vijdaniy mäs°uliyät tuyğusi bilän bäҗirsä, yänä birliri Alla taalaniŋ raziliğiğa erişiş niyiti bilän qilidu, gayi birliri šsüp yetilgän muhit yaki ailiniŋ täsiri bilän qilidu. Qandaqla bolsun, halisanä iş qilişqa türtkä bolğan säväplär җämiyät vä muhitniŋ päriqliq boluşiğa qarap härhil bolidu.
Şäksiz häqiqät şuki, insan šzi yaşiğan җämiyitigä bir närsilärni bädälsiz täğdim qiliş arqiliqla šzini bähitlik his qilalaydu. Yahşiliq kšŋülni şatlanduridiğan, vijdanni rahätländüridiğan, insanlarni huş qilidiğan gšzäl ählaqtur. Şuŋlaşqa siz alğanda ämäs, bärgändä hoşal boluşni üginivalsiŋiz, sizniŋ hoşal bolidiğan çağliriŋiz nahayiti kšp bolidu. Al'bert Eynşteyn heçbir dinğa işänmäydiğan dinsiz adämniŋ bähitsizligini tählil qilip, mundaq degän ekän: «Dinsiz adämniŋ bähitsizliginiŋ asasliq säväpliridin biri – uniŋ umumhäliq bilän bolğan munasivitiniŋ aҗizliğiğa hulasilinidu. Çünki šzinila oylap, šzi üçünla yaşavatqan adämlär šziniŋ şähsiyätçiligigä mähbus bolup qalğan adämlär bolup, ularniŋ hayati iztirap içidä štidu. Çünki mundaqlar halisanä ämgäklärdin kelidiğan hšzür-halavättin vä kšŋül huşluğidin mährum qalğan beçarilärdur. İnsan šzi yaşavatqan җämiyitigä, hälqigä bir närsilärni täğdim qilmisa, u moşu qisqa hayatidin heçbir täm alalmaydu». Demäk, insan šz hälqigä šziniŋ qimmätlik vaqtidin, pul-melidin täğdim qiliş arqiliqla hayatliqniŋ tämini tetalaydu, künlirini bähitlik štküzäläydu vä uniŋ hayatiniŋ bir mänasi bolğan bolidu.
Psiholog alimlar «İnsan šz näpsidin keçip kişilärgä bir närsä täğdim qiliş arqiliqla šziniŋ nam-nişanisini qalduralaydu» däp qaraydu. Amma päyğämbirimiz häzriti Muhämmät äläyhissalamniŋ «Adäm šlgändin keyin, uniŋ barliq ämäli üzülgän bolidu, päqät üç närsiniŋ sovavi uniŋğa yetip turidu. Ular: «yahşi pärzänt, paydiliq ilim vä sädiqä җariyädur» degän sšzi kšp närsilärdin dalalät beridu.
Alla taala «Quran Kärimdä» musulmanlarni halisanä ämgäkkä buyrup, mundaq däydu: «Һärbir ümmätniŋ yüzlinidiğan qiblisi bar. Şuŋlaşqa silär yahşi işlarni bäs-bästä qiliŋlar. Yahşi işlarğa aldiraŋlar. Һämmiŋlar Allaniŋ därgahiğa qaytisilär, silär ihtilap qilişqan närsilärniŋ qaysisiniŋ häq, qaysisiniŋ nahäq ekänligi toğrisida Alla silärgä hävär beridu».
Päyğämbär äläyhissalam mundaq degän: «Allağa äŋ yeqimliq adäm kişilärgä mänpäätlik adämdur. Allağa äŋ yeqimliq ämäl birär musulman adämniŋ kšŋligä hoşalliq kirgüzüş yaki uniŋ haҗitini rava qiliş vä yaki qosiğini toyğuzuştur. Män üçün birär musulman qerindişim bilän billä meŋip, uniŋ haҗitini rava qilip beriş meniŋ moşu meçitimda oltirip, bir ay itikap qilğandin ävzäldur. Kimki aççiğini besivalsa, Alla uniŋ äyivini yšgäydu, qiyamät küni Alla uniŋ kšŋlini hoşalliqqa tolturidu. Birär musulmanniŋ haҗitini rava qilip beriş üçün maŋğan kişiniŋ qädimini Alla qädämlär teyip ketidiğan qiyamät künidä mustähkäm qilidu».
Biz bäzidä birär adämniŋ qandaqla bir işni halisanä qilip qoyğanliğidin häyran qalimiz, mundaq adämni «qaltis adäm», däp ketimiz. Äslidä biz šzimizniŋ ähvaliğa häyran qelişimiz lazim. Çünki halisanä iş qiliş, başqilarğa bädälsiz yahşiliq qiliş bizniŋ dinimizniŋ buyruği tursimu, biz halisanä iş qilip kšnmigänligimiz üçün bu izgü ämäl biz häyran qalidiğan vä häҗäplinidiğan iş bolup qalğan. Äslidä, halisanä iş qiliş vä kişilärgä yahşiliq qiliş musulman adäm üçün häҗäplinärlik iş ämäs, äksiçä, uni qilmasliq häҗäplinärlik iştur.
Biz yahşi işni vä halisanä yardämlärni dayim musulmanlarla qilidu däp oylaymiz. Amma ämäliyat undaq ämäs. Biz, musulmanlar, bu iştimu başqilarniŋ arqisida qalğan. Mäsilän, Amerikini alsaq, 2010-jili elip berilğan statistikiğa asaslanğanda, Amerikida härbir tšrt adämniŋ biri šmrini halisanä işlarni qiliş bilän štküzidekän. 2010-jili elip berilğan äşu statistikida yänä Amerikidiki häyrihahliq җämiyätliriniŋ jilliq kirimi bir yerim trillion dollarğa yätkänligi elan qilinğan. Amerikidiki diniy täşkilatlar u җaylardiki häyrihahliq җämiyätliriniŋ kirimidin az degändä 35 payizini hristian dinini tärğip qiliş işliriğa işlitidekän.
«Qur°an Kärim» «Alla taalaniŋ raziliğini kšzläp, halisanä iş qilğuçilarni mahtaydu vä başqilarnimu şundaq qilişqa dävät qilidu («ulardin ilgiri Mädinidä yärlişip qalğan, imani küçlük bolğanlar (änsar) šzliriniŋ yeniğa hiҗrät qilip kälgänlärni (muhaҗir) dost tutidu, ularğa berilgän närsilär üçün içi tarliq qilmaydu vä šzliri muhtaҗ turuqluq (ularniŋ mänpäätini) šz mänpäätidin äla bilidu. Öz näpsiniŋ behilliğidin saqlanğanlar mähsätkä erişküçilärdur».
İslam mutäpäkküri Säyyid Qutub bu ayätniŋ täpsiridä mundaq degän: «Behilliq härqandaq bir yahşiliqniŋ aldida çoŋ tosqunluqtur. Çünki barliq yahşiliq beğişlaştin kelidu. Pul-melini beğişlaş, muhäbbitini beğişlaş, vaqtini beğişlaş, küçini beğişlaş, keräk bolğanda, җenini beğişlaş qatarliq birqançä beğişlaşlar bilänla yahşiliqqa erişkili bolidu. Elişnila bilip, berişni bilmäydiğan, şähsiyätçi, behil insanlar heçnärsisini beğişlalmaydu. Şuŋlaşqa näpsiniŋ behilliğidin saqlanğan adäm, yahşiliq yolidiki tosqunluqni paçaqlap taşliğan bolidu vä beğişliğuçi bolup mäydanğa çiqidu».
Hulläs, halisanä iş qiliş, biz başta qäyt qilğinimizdäk, härqandaq bir җämiyätniŋ bärpa boluşi vä şu җämiyättiki kişilär otturisidiki hämkarlişiş, yardämlişiş vä pidakarliq qatarliq päzilätlär otturiğa çiqişi üçün alahidä çoŋ rol' oynaydiğan muhim izgü ämäldur.

Muhämmät YÜSÜP,diniy šlima. Säüdiyä Äräpstani.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ