Mäniviy yeŋilinişqa yüzlinäyli

0
2 947 ret oqıldı

Şämşidin AYuPOV, «Uyğur avazi»/ Mälumki, «Diniy hizmät vä diniy birläşmilär mäsililiri boyiçä Qazaqstan Җumhuriyitiniŋ ayrim qanuniy aktliriğa šzgirişlär bilän toluqturuşlar kirgüzüş toğriliq» qanun layihisi täyyarlinip, u birnäççä qetim muhakimidin štti. Uniŋda helä diqqätkä sazavär mäsililär qaraşturulğan. Biz äynä şu mäsililär ätrapida šz oy-pikir, kšzqaraşlirimizni otturiğa taşlap kšrüşni toğra kšrduq. Mälumki, Qazaqstan mustäqillikkä qol yätküzgändin keyin, elimizdiki diniy ähvalni rätläş üçün 1992-jili «Diniy etiqat ärkinligi vä diniy birläşmilär toğriliq» qanun qobul qilindi. Frantsiyaniŋ klassikiliq zayirliğiğa (laytsizm) asaslanğan bu ülgä Qazaqstandiki diniy ähvalni degändäk rätlälmidi. Qanun 19 jil paydilinişta boldi. Bäzi säyasätşunaslarniŋ pikriçä, bu qanun taşqi küçlärniŋ täsiri bilän yaki bolmisa diniy mäsililärni rätläştiki täҗribiniŋ yoqluğidin qobul qilinğan. Bizniŋ pikrimizçä, här ikkilisi täsir qildi. Yoşuridiğini yoq, däsläp mustäqillikkä pähirliniştin, şatliqqa bšliniştin bäzibir çälkäşliklärgä yol qoyuldi. Elimizniŋ diniy mäsililärni rätläştiki täҗribisiniŋ yoqluği, bu sahani yetük šzläştürgän salahiyätlik mutähässislärniŋ yetişmäsligi, teologlarniŋ, imam-qarilarniŋ riqabätkä qabil ämäsligi birqatar problemilarni päyda qildi. Qanunni qobul qilğanda diniy ärkinlikniŋ aqiviti qandaq bolidiğanliği toğra tähmin qilinmidi. Şu çağda mustäqil dšlät bolup turuğluq, häliqara täşkilatlarğa äza boluş üçün taşqi küçlärniŋmu täläp-istäklirini orunlişimizğa, bolupmu, demokratiyalik yolni talliğanliqtin, diniy çäklimilärni elivetişimizğa toğra käldi.
Qazaqstan Җumhuriyiti umumdšlät täräqqiyat kontseptsiyasini izdäşkä mäҗbur boldi. Aqivättä, häliqara qanunlarğa asaslanğan halda, җumhuriyitimiz šz grajdanliriniŋ kšzqaraş ärkinligini җariy qildi. Amma ämäliyatta, amminiŋ aŋ-säviyäsidä qarimu-qarşiliqlar küçiyip, җämiyitimizdä ideologiyalik boşluqniŋ päyda bolğanliği ispatlandi. Bu boşluqni tolturuşqa, äŋ muhimi, җämiyät aŋ-säviyäsi, ählaq, tärbiyä mäsililirigä degändäk kšŋül bšlünmäy qaldi. Tärbiyä vä ideologiya işlirida päyda bolğan boşluqni därhal his qilğan başqa dinlar, ularniŋ asasida mäydanğa kälgän sektilar därhal egiläşkä kirişti. Adämlär qälbidin orun tapti. Elimizgä çät äldin härhil diniy eqimlarniŋ kirişigä yol eçip berildi. Qazaqstandiki musulmanlar bilän provaslavlarniŋ tehnologiyalik җähättin, ädäbiyat bilän täminläştä vä ähbarat taritişta riqabätkä qabil ämäsligi җämiyätniŋ rohiy җähättin aҗizlişişiğa elip käldi. Nätiҗidä dinni çümpärdä qilğan härhil diniy eqimlarniŋ käynidin ägäşküçilär kšpäydi, protestantliq vä katolikliq diniy yšnilişlärniŋ väkilliri ärkin-azadä paaliyät jürgüzüşkä başlidi. Ular nemä qilarini bilmäy, qaymuqup jürgän häliqniŋ arisiğa süŋgüp kirip, halidin hävär tepip, šzlirigä җälip qilişqa kirişti. Öz dinliriniŋ ävzälliklirini täpsiliy vä äqilanä halda çüşändürüp, täşviq qildi. Päyti kälgändä šymu-šy arilap, diniy kitaplarni häqsiz tarqatti. Һäqsiz diniy kurslarni eçip, balilirimizni oqutuşqa, šz dinlirini täşviq qilişqa oçuqtin-oçuq härikät qildi. Missionerlar täripidin päyda bolğan bu hovup 2000-jillarniŋ beşidila kšrünüşkä başlidi. Һazirmu bu hovup üzül-kesil yoqaldi, däp eytalmaymiz. Äŋ eçinarliği, sirttin kälgän missionerlarğa toluq çäk qoyulmidi. Moşu küngiçä dšlät päqät çäkläş vä män°iy qiliş arqiliqla küräşmäktä. Biraq tärbiyä mäsilisi, diniy bilim beriş işi, iҗtimaiy җähättin az täminlängän yaşlarniŋ mäsilisini häl qilişni qolğa alalmay kelivatimiz. Gäp yoq, bu dšlätniŋ, mälum bir däriҗidä ziyali ähliniŋ, җämiyätniŋ aҗizliği.
Därväqä, Qazaqstan 2011-jili «Diniy hizmät vä diniy birläşmilär toğriliq» yeŋi qanunni qobul qildi. Uşbu qanunniŋ asasida diniy birläşmilär qaytidin royhättin štküzüldi. Kšpligän diniy birläşmilärniŋ qanunğa zit kälgän härikätlirigä çäk qoyuldi. Mana, ändi din toğriliq qanunğa qaytidin šzgirişlär bilän toluqturuşlar kirgüzgülüvatimiz. Sir ämäski, din toğriliq qanunniŋ qaytidin qarilişiğa, moşu sahağa җavapkär agentliqniŋ, keyin ministrlikniŋ quruluşiğa 2010 – 2011-jilliri terrorizm vä ekstremizm bilän bağlaşturulğan vaqiälär türtkä boldi. Täkitläş lazimki, moşundaq qanliq vaqiälärniŋ orun elişiniŋ mümkin ekänligini štkän äsirniŋ 90-jilliri ayrim ziyalilar bilän analitiklar agahlandurğan edi. Ular, ägär, bu mäsililär tez arida rätlänmisä, än°äniviy işänçä-etiqatimizğa zit kelidiğan çätällik oquş orunliriğa yaşlirimiz berip bilim alidiğan bolsa, šzimizniŋ diniy bilim beridiğan oquş orunlirimiz eçilmisa, aqiviti eğir bolidiğinini eytip, täşviş qoŋğuriğini çalğan edi. Rast, bu mäsilini häl qiliş üçün mähsus agentliq qurup, din toğriliq yeŋi qanunni qobul qilduq. Biraq, yeŋi qanunni qobul qiliş yaki yeŋi bir idarini täşkil qiliş bilänla mäsilä häl bolmaydudä. Çünki qanunni qobul qiliş šz aldiğa, ändi uni ämälgä aşuruş päytidä kšp närsilärgä degändäk kšŋül bšlünmidi. Toğra, yahşi qanunlar bar, biraq ularniŋ orunlinişida çälkäşlik kšp. Mäsilän, ihtisatni täräqqiy ätküzüş, korruptsiyagä qarşi küräş vä başqimu җinayätlärgä qarşi qanunlar šz däriҗisidä ämälgä aşurulmidi. Һär halda, bir hoşal qilidiğini, din sahasidiki yeŋi šzgirişlärgä munasivätlik qanunlarni uşbu sahağa җavapkär ministrlik, hususän, ministr Nurlan Ermekbaev yepiq işik şaraitida ämäs, käŋ dairidä muhakimidin štküzdi. Şähsän män moşu mäsiligä munasivätlik štküzülgän ikki-üç «dügläk üstälgä» qatnaştim. Moşu baş qoşuşlarda helä bahaliq pikir-täkliplär otturiğa qoyuldi. Umumän, din sahasidiki mäsililärni päqät çäkläş yaki qisim kšrsitiş arqiliq häl qilişqa härgiz bolmaydiğanliğiğa kšz yätküzduq. Şuniŋ bilän billä, moşu baş qoşuşlarda säyasätşunaslar täripidin uniŋğa päqät diniy işlar ministrliginila җavapkär qiliş toğra ämäsligi, bu mäsiligä bilim, iҗtimaiy vä yaşlar işi, ammiviy ähbarat vasitilirini toluq säpärvär qilişniŋmu äqilgä muvapiq ekänligi eytildi. Mümkin, yeŋi qanun süpätlik täyyarlinip, šz vaqtida qobul qilinidiğandu. Şundimu moşu sahağa җavapkär Din işliri bilän İçki işlar ministrligi vä Milliy behätärlik komiteti vä başqimu organlarniŋ qanunni orunlaşqa bilimi, täҗribisi yetärlik mutähässislärni җälip qilişi zšrür däp tepildi.
Ayrim äräp älliridä dšlät bilän dinniŋ arisini rätläşniŋ klerikiliq sistemisi saqlanğan. Bir dinğa kšpiräk imkaniyät berilidiğan mundaq dšlät sistemisi bir qarimaqqa, demokratiyalik qaidilärgä zit kelidiğandäk kšrünidu. Sir ämäski, elimizdiki ayrim destruktivliq diniy eqimlarmu moşundaq klerikiliq yaki teokratiyalik dšlätkä štüşni arman qilişidu. Jiraq Şäriq, bolupmu Äräp arilidiki bäzi mämlikätlär teokratiyalik yšnilişkä egä. Dinniŋmu bevasitä dšlätniŋ säyasiy vä җämiyät hayatiğa munasiviti bar. Ular etiqatini bälgüläp turidiğan, şuniŋğa täsir kšrsitidiğan, haҗät bolsa, çäkläydiğan, Ğäripniŋ demokratiyalik yaki zayirliq ülgisigä ämäs, bälki şäriätkä asaslanğan dšlätlär. Älvättä, näq moşundaq täräqqiyat — şu dšlätlärniŋ içki işi. Biraq moşundaq qudrätlik ällär ahirqi 20 – 30 jil içidä yaşlarğa diniy bilimni siŋdürüş arqiliq başqa mämlikätlärdä moşu hildiki җämiyät quruşqa intilivatqanliğini bayqavatimiz. Vahalänki, mundaq qoldin yasalğan işlar yahşi nätiҗilärgä elip kelivatqini yoq. Avğanstan, Çeçenstan, Dağstan, Liviya, Siriya vä başqimu dšlätlärdä orun elivatqan vaqiälär sšzimizniŋ roşän ispatidur. Bu ähval Märkiziy Aziya, uniŋ içidä Qazaqstanda orun almaydu desäk, çolta oyliğan bolimiz. Demäk, uşbu mäsililär bilän diniy mähkimilär, bilim beriş orunliri, mädäniy täşkilatlar, behätärlik orunliri izçil türdä şuğullinişi lazim.
Ägär HVİ — XVİİİ äsirlärdiki tarihqa kšz jügärtsäk, än°äniviy hänäfi mäzhibiniŋ rohaniy җähättiki roliniŋ üstün bolğanliğini bilimiz. Biraq säyasätni bälgüläştä din heçqaçan täsir kšrsätmigän. Çoŋ säyasiy sänä-tädbirlär yaki qozğilaŋlarda bolsun, din heçqaçan şiarğa aylanğan ämäs. Milliy-azatliq, sirttin kälgän düşmängä täqabil turuş – ğazat yaki җihadqa asaslanmidi. Dinniŋ mädäniy, imanliq, rohaniy җähättin täsiri küçlük bolsimu, säyasätkä asas bolğan ämäs. Şuŋlaşqa moşu tarihiy varisliqniŋ bügünki kündä davamlişivatqini äqilgä muvapiqtur häm toğra yoldur. Sävävi, diniy-teokratiyalik yšnilişkä intiliş bizniŋ täbiitimizgä yat närsä. Millitimizniŋ güllinip-yüksilişi, parlaq keläçigi üçün diniy ähval qaysi yšniliştä rivaҗlinişi keräk desäk, härqandaq millätniŋ yaki dšlätniŋ istiqbalini eniqlaydiğan nişanlar — uniŋ tarihi, ädäbiyati, dili, tili, dini, mädäniyiti vä başqimu avam häliqqä näp beridiğan esil qädriyätliri. Şuŋlaşqa keläçigini oylaydiğan millät aldi bilän mäniviy yeŋilinişqa yüzlinişi keräk. Bu bügünki zaman täqäzasi. Һämmigä mälum, hazir җämiyättä «Mäniviy yeŋiliniş» mäsilisi toğriliq oy-pikirlär otturiğa qoyuluvatidu. Qazaqstan Җumhuriyitiniŋ Prezidenti Nursultan Äbiş oğli Nazarbaevmu šziniŋ «Keläçäkkä nişan: mäniviy yeŋiliniş» programmiliq maqalisida aldi bilän härqaysimizniŋ mäniviy yeŋilinişimiz keräkligi toğriliq eniq eytti. Şundaq ekän, dšlätniŋ täräqqiyatiğa uniŋ geografiyasi bilän qezilma bayliqliri ämäs, şu dšlät hälqiniŋ mäniviy qädriyätliriniŋ birpütünlügi, yäni puhraliriniŋ äqil-parasiti, bir-birigä bolğan tšzümlügi, dini täsir qilidu. Uniŋğa şäk-şübhä yoq. Hulasä şuki, mäniviy täräqqiyat — tarihiy asas җähättin qolğa elinip, härbirimiz mäniviy yeŋilinişqa qarap yüzlinişimiz lazim. Äynä şu çağdila härqandaq sahada yüksiliş bolğusi.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ