Has avaziğa egä şair

0
2 860 ret oqıldı

Şuni işäşlik häm oçuq eytiş keräkki, Җämşit Rozahunov zamaniviy uyğur şeiriyitidä šzigä has avaziğa egä şair. İҗadiyät adimi üçün bu šzgilärni täkrarlimastin, šz yolini tapqanliqniŋ, şu arqiliq ädäbiyat mäydanida iz-tamğisini qalduruvatqanliğiniŋ ipadisi. Şair mundaq iҗadiy muvappäqiyätkä qandaq muyässär bolalidi?
Uniŋ «Täşnaliğim» namliq bir şeiri mundaq misralar bilän yäkünlinidu:
«Qanaätsiz şair bolsam çšçümä,
Qanaätlik bolğinimdin qorq meniŋ».
Bizçä bolğanda, mäzkür misralar şairniŋ šz iҗadiyitigä, umumän, iҗadiyätkä degän kšzqarişi bilän mävqäsini aydiŋlaşturup beridu.
Därhäqiqät, bügün qolğa kältürgän muvappäqiyätkä qanaätlinip, uni ätiki küngä šlçäm-mezan qilivalğan vä izdiniştin qelip, yeŋi käşpiyatlarni yaritişqa intilmiğan şairda šsüş-ilgiriläş bolmaydu. Mana şuniŋ üçünmu «Naçar yazğiniŋni käçürüşkä bolidu, biraq iҗadiy izdänmäy yazğiniŋni käçürüşkä bolmaydu», däp tälim beridu klassiklar.
Җämşitniŋ şeirdin-şeirğa, toplamdin toplamğa šsüp, iҗadiyiti bärkamalliqqa erişivatqan qäläm sahibi ekänligini iqrar qiliş keräk. Uyqisiz tünlärni taŋlarğa ulap, qälimini tohtatmay, yeŋi oy-pikirlärni ilgiri sürüş arqiliq uyğur şeiriyitiniŋ upuq dairisini käŋäytiş yolida zähmät çekivatqanliğini ülgä-šrnäk tutuşimiz lazim. Mana şuniŋ bädiligä onliğan şeiriy mäҗmuälirini šz oqurmänlirigä havalä qildi vä, işäşlik eytiş keräkki, ularniŋ qälb tšridin muhim orun aldi.
Şair däsläpki şeirliridin tartipla addiyliqtin muräkkäplikkä, üzäliktin teräŋlikkä intildi. Qädämmu-qädäm maharät çoqqilirini işğal qilip, hazirqi vaqitta Qazaqstandikila ämäs, bälki umummilliy ädäbiyatimizğimu väkillik qilidiğan däriҗigä yätkänligini pähirliniş sezimliri bilän atap štkän orunluq.
Җämşit şeiriyitiniŋ ideyaviy-bädiiy, janr-şäkil җähätliridin qamalätkä yätkänligi uniŋ üçünla ämäs, uyğur şeiriyitiniŋmu utuği ekänligini etirap qilmay štälmäymiz. Poeziyaniŋ rubaiy, ğäzäl, sonet, ballada ohşaş türlirigä dadilliq bilän muraҗiät qilip, oŋuşluq qäläm tävritivatqanliği tinimsiz iҗadiy izdinişliriniŋ nätiҗisidur. Uniŋ şeirliri tematikiliq diapazoniniŋ käŋligi, janrliq hilmu-hilliği bilän alahidä aҗrilip turidu. U qaysi mavzuğa, qaysi şäkildä muraҗiät qilmisun, tapqurluq häm juquri mavzu-maharät bilän häğdadiğa yätküzüp, hšddisidin çiqişni bilidu. Çoŋ şairlar hususida sšz qilğanda, ularniŋ šz milliti çämbiri dairisidila çäklinip qalmastin, umumiy insaniy muämmalardin çättä qalmaydiğanliğini atap štüşkä toğra kelidu. Җämşit iҗadiyitimu mana moşu җähätliri bilän alahidä diqqät-etivarğa sazavär.
Vätän, millät vä uniŋ täğdir-qismiti toğrisida qäläm tävrätmigän uyğur şairi bolmisa keräk. Җümlidin Җämşit iҗadiyitimu şundaq. Amma u bügünki ämäliy ähvalimizda heçqaysimizni bepärva qaldurmaydiğan mundaq muqäddäs mavzularğa at üstidin tegip qeçip ämäs, başqilarni täkrarlimiğan halda jüräk ämri bilän muraҗiät qilip kelivatidu. «Jüräktin çiqqan sšz jüräkkä yetidu» demäkçi, uniŋ oy-pikirliri oqurmänniŋ kšŋligä qonuşluq häm şu arqiliq ästä saqlinip qalidu.
«Bärmästin täğdirini yat birigä,
Özliri hakim bolsun šz yerigä.
Tilini elip çiqsun uyğurumniŋ,
Birläşkän Millätlärniŋ minbirigä».
***
«…İҗil-inaq yaşaş üçün yarilip,
Bu җahanğa ketiptimiz tarilip.
Yetişkini qançä däysän adämniŋ,
Ana-Vätän, šskän yärdin ayrilip…»
***
«Ana-Vätän, razi edim šzämdin,
Hislitiŋniŋ yüzdin biri tepilsa.
Saŋa atap yezilğan miŋ ğäzäldin,
Dil qanar bir eğiz sšzüm eytilsa…»
«Qädir tüni yezilğan şeir», «Muhaҗirlar täğdiri yaki eytalmay jürgän gäplär», «Vätängä» mavzuluq şeirlardin elinğan mäzkür misallar pikrimizgä yahşi misal bolalaydu häm ispat täläp qilmisa keräk. Bir oquğandila kitaphanni šzigä mähliya qilip, qälbigä yol tapidiğan mundaq şeirlar şair iҗadiyitidä az ämäski, ular şeiriyitimizdä mäzkür mavzularniŋ yorutuluşiğa qoşulğan salmaqliq hässidur.
2009-jili Җämşitniŋ «Oy tamçiliri» namliq asasän rubaiylardin täşkil tapqan toplimi yoruq kšrdi. Märhum akademik-şair Mahmut Abdurahmanov atap štkinidäk, «Ularda qäläm sahibiniŋ ana täbiät, Vätän, insan, hayat-mamat vä zaman häqqidiki filosofiyalik oy-pikir, kšzqaraşliri šzigä has uslub, ravan vä oynaqi til bilän ipadä qilinğan». Һäqiqätänmu şair bu mäŋgülük mavzularğa zamaniviy turğudin yandişip, rubaiyniŋ käŋ imkaniyitidin ünümlük paydilinişni bilgän. Şäriq şeiriyitiniŋ bu qedimiy şäkliniŋ qanun-qaidiliri bilän täläp-tärtivigä izçil riayä qilğan halda zaman rohini siŋdürüp, novatorluq bilän yandaşqan. Äynä şuniŋ nätiҗisidä uniŋ qälimigä mänsüp rubaiylar qandaqtu-bir koniriğan, arhaik janr süpitidä ämäs, bälki bügünki kitaphanniŋ dit-talğimiğa uyğun, estetikiliq, filosofiyalik oy-pikirlär hayatni çoŋqur küzitiş arqiliq kelip çiqqanliği bilän kişi diqqitini birdin җälip qilidu.
«Bilämsän, täbiät nemişkä uluq?
Һeçkimgä sirini açmiğan toluq.
Bar müҗäz-hulqiğa qançä maslaşsaŋ,
Seniŋdin şu qädär jiraqlar qulluq».
***
«Bu yoruq duniyani qiymaydu kişi,
Bu şerin hayatqa toymaydu kişi.
Yüz jilniŋ yüzini kšrmäy kätsimu,
Miŋ jilliq armanni qoymaydu kişi».
***
«Jumular bir küni açqan kšzümiz,
Yapalmaymiz biz uni hilap šzimiz.
Qarimiz kšzlärdin šçkändin keyin,
Eytilar häq yahşi-yaman sšzimiz…»
Kältürülgän uşbu rubaiylarniŋ qädir-qimmitini şärhiläp oltirişniŋ šzi haҗätsiz. Çünki ular šz-šzini namayän qilip turuptu. Toplam asasän mana moşundaq täkamullişip, çoŋqur mäzmun bilän muҗässämlängän rubaiylardin tärkip tapqaçqa, keyinki jillardiki ädäbiy hayatimizdiki sezilärlik yeŋiliq, pävquladdä hadisä boldi. Kitap häqqidä mätbuatta elan qilinğan iҗabiy täqriz-inkaslar pikrimizni tästiqläydu.
Qälämdişim šz til-uslubiğa egä, eytmaqçi bolğan oy-pikrini yaliŋaç, oŋğul-doŋğul türdä ämäs, juquri bädiiylik bilän şairanä türdä ipadiläp berişkä mahir. Uniŋ iҗadiyitidin zormu-zorluq bilän tiräҗäp jürüp yazğan şeirlarni, işäşlik eytiş keräkki, uçritiş mümkin ämäs. Һämmisila җoşqun ilham, šz muhlisliri aldidiki җavapkärlikni çoŋqur çüşinip, mäs°uliyätçanliq bilän yezilğan desäm, işänçim kamilki, hatalaşmaymän.
Bügünki kündä yerim uyqiliq halätni baştin käçürüvatqan ädäbiyatimizniŋ mäydanida Җämşit Rozahunovtäk säpdaş-säpärdaş ağinämniŋ barliğidin iptiharlinip, maqalini uniŋ şäripigä beğişlanğan tšvändiki şeirim bilän yäkünlimäkçimän:
Äzizanä Yarkitim kšŋlümgä illiq,
Taşlirimu hättaki kšzgä yeqimliq.
Jutlar atlap, jut kšrüp jürginim bilän,
Bayseyitta sezimän häҗäp yeqinliq.

Koçiliri azadä, tüz kšrünidu,
Natonuşlar tonuştäk šz kšrünidu.
Şairlarniŋ juti bu, här tüp suvadan,
Äqilanä, hekmätlik sšz kšrünidu.

Şairlarniŋ qälbidä bolmaydu җaliq,
Şairisän hälqimniŋ šzigä taliq.
Şairimän mänmu bir vä, lekin, dostum,
Bizlär ämäs «aqtağliq», yä «qaratağliq»…

Suda ilan beliqni qoğliğan zaman,
Bir yahşini on yaman oliğan zaman.
Yahşi şair bolmaqliq vijdan-niyättin,
Qolda qäläm, arqidin koliğan yaman…

Periştädäk şairsän, qälbiŋdä kir yoq,
Bariŋ ayan hälqiŋgä, pinhanä sir yoq.
Maydilinip kätmästin jürginiŋ üçün,
Özäŋ uluq,
jut uluq,
şeiriŋ uluq!
Deyişidu şairni älgä şam-çiraq,
Şämşär däydu vä yänä demäy qiŋğiraq.
Amiti yoq millätkä amätsän, Җämşit,
Bähtimizgä šzäŋni asra aziraq!

…Äzizanä Yarkitim kšŋlümgä illiq,
Bayseyit häm kšrünär kšzgä yeqimliq.
Aman bolğin,
aman bol,
seniŋ bariŋdin,
İkki jutta sezimän häҗäp yeqinliq…
Nurähmät ÄHMÄTOV,
şair.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ