Märipätçi ailisiniŋ särgüzäştiliri vä uniŋ җasur oğli

0
374 ret oqıldı

(Keŋäş İttipaqiniŋ Qährimani Sülhi Lutpullinniŋ tuğulğiniğa – 95 jil)

Bu uruşqa faşistik Germaniya uzun vaqit härtäräplimä täyyarlandi. 1940-jilniŋ ahirilirida Gitler «Barbaros» däp atalmiş SSSRğa qarşi «çaqmaq tezligidiki» uruşniŋ planini tästiqläp, 1941-jilniŋ 22-iyun' – yäkşänbä küni taŋ sähärdä nemis armiyasi šziniŋ 5,5 million äskiri vä ofitseri, miŋliğan tank vä samoleti bilän Keŋäş İttipaqiniŋ çegarisiniŋ hämmä liniyasidä – Barentsev deŋizidin Qara deŋizğiçä bolğan ariliqta tuyuqsiz huҗumğa štüp, uruşniŋ dähşätlik oti tutaşti. U Gitlerniŋ deginiçä bolmay, uzaqqa – 1418 kün vä tüngä sozuldi. İnsaniyät tarihida buniŋdäk qan nurğun tškülgän җäŋlär şuŋğiçä bolmiğan ekän. Dähşätlik uruşniŋ häsrät-azavini, eğirçiliqlirini tartmiğan SSSRniŋ birmu buluŋ-puşqiği qalmidi.
Uluq Vätän uruşi jilliri Qazaqstanmu säpärvärlikkä kältürüş märkizigä aylinip, bu yärdä onliğan diviziya, brigada vä ayrim batal'onlar qurulup, frontqa bir million ikki yüz miŋdin oşuq qazaqstanliq atlandi, ularniŋ altä yüz miŋi qanliq җäŋlärdä baturlarçä qaza boldi, 500 jutdişimiz şiddätlik җäŋlärdä kšrsätkän җasariti üçün “Keŋäş İttipaqiniŋ Qährimani” degän yüksäk namğa sazavär boldi. Şularniŋ säkkizi yarkäntlik җäŋçilär bolup, biri uyğur jigiti Sülhi Lutpullin edi. Uniŋ ismini yarkäntliklärla ämäs, pütkül uyğur hälqi pähirliniş bilän tilğa alidu. Biyil җasur oğlanniŋ tuğulğiniğa 95 jil tolidu.
Sülhi aka bilän Yarkänt şähiridä vä başqa җaylarda uçrişip, sšhbätlişiş pursitigä egä bolğanlarniŋ birimän. Ahirqi qetim uniŋ bilän 1986-jili sentyabr' eyida uçrişip, sürätkä çüşkän. Şu päyttä qähriman Almutiğa peşqädäm jurnalist Savut Kärimovniŋ 60 yaşliq toyiğa kälgän ekän. Bu ziyapättä ikkimiz helä muŋdaşqan. Şuŋlaşqa qährimanniŋ hayat vä җäŋgivarliq yoli maŋimu helä tonuş. Uniŋ üstigä uniŋ ailisini bilidiğan tuqqanliri bilän tonuş-bilişliridin helä närsilärni soraşturup bilivalğan edim. Şundaqla gezit-jurnallirimiz sähipiliridimu qähriman häqqidä yezilğan maqalilarni oquşqa bolidu.
Sülhi Lutpulla vä Buzirhan (Velivayniŋ oğli Nurum bolusniŋ qizi) Aznibaqievlar ailisidä duniyağa kälgän altä pärzäntniŋ biri, u 1923-jilniŋ 5-yanvar' küni Yarkänt şähiridä tuğulğan. Keyin pasport alidiğan vaqitta familiyasini dadisiniŋ ismiğa yštkäp, “Lutpullin” bolup yezilğan. Atisi Lutpulla Aznibaqiev šz dävriniŋ diniy häm pänniy җähättin kšzgä kšrüngän zat hesaplinatti. Zaman eqimiğa bola märipät çiriğini yeqip, yaş ävlatni oqutuşqa alahidä kšŋül bšldi. Bu şäräplik işini tävädä Keŋäş hakimiyiti ornitilmiğandin burun başlap, yeza vä avullarda pänniy mäktäplärni uyuşturuşqa paal qatnaşqan. Bu häqqidä «Kommunizm tuği» (hazirqi «Uyğur avazi») gezitiniŋ 1966-jilqi 25-mayda çiqqan sanida yoruq kšrgän «Uyğur mäktäpliri tarihidin» namliq maqalida mundaq däp yezilğan: «Lutpulla Aznibaqiev 1910 – 1916-jilliri Altunämäl teğiniŋ etäklirigä җaylaşqan qazaq avulliridimu balilarni oqutti. Aqşi, Aydarlı, Qoŋuršlän vä başqa avullardiki uniŋ oquğuçiliriniŋ qatari jildin-jilğa kšpiyivärdi vä ämgäkçi häliq arisida çoŋ hšrmätkä egä boldi». Buni män hayat vaqtida sšhbätläşkän qoŋuršlänlik uruş vä ämgäk veterani, heli märhum Eştay Süleymenovniŋ eytip bärgänlirimu tästiqläydu.
Qoŋuršlän nahiyä märkizidin yüz çaqirimğa yeqin jiraqliqqa җaylaşqan yeza, – degän edi mštivär. – Yaşliq çeğimda şu yärdä yaşiğan Aznibaqievlar ailisini yahşi bilimän. Ägär hatalaşmisam, ular bu jutqa tähminän 1905-jilliri kšçüp kälgän bolsa keräk. Çünki şu jili yezidiki Gizat Aşimov degän tatar kişiniŋ täşäbbusi bilän başlanğuç mäktäp eçilğan ekän. Märipätçi Lutpulla şu mäktäpkä muällimlik işqa täklip qilinğan.
Bu yärdä eytip štidiğan yänä bir närsä, Qoŋuršländä şundaqla Qarim Sabirov degän kişi yaşatti. U Lutpulliniŋ bir tuqqan hädisi Gšhärhanniŋ yoldişi edi. Lutpullamniŋ ailisini bu yärgä kšçüp kelişigä ularniŋmu täsiri bolğan boluşi ehtimal.
Aridin kšp štmäy zaman šzgärdi. Şu jilliri Lutpulla Aznibaqiev maarip sahasidiki härikätlärgä paal arilişidu, җan-dili bilän berilip işläydu. Bu häqqidä šzimu gezit-jurnallarğa hät-hävärlär yezip turidu. «Kämbäğällär avazi» gezitiniŋ 1926-jili 31-yanvar'diki sanida besilğan monu qisqa maqalisidin җankšyär märipätçiniŋ arzu-armanlirini biliveliş täs ämäs. Uniŋda mundaq däp yazğan ekän: «Yarkänt şähiridiki uyğur mäktäpliridä bultuqi jilida 180 bala oquğan. Biyil bolsa, 242 balini 5 muällim oqutmaqçi edi. Ändi birmunçä balilarniŋ kiyimliri yalaŋ, šyi jiraq häm ağriqliri bolğaçqa hazir 194 bala oquvatidu. Pütün şähärdiki oltirişliq uyğurlarniŋ sani altä miŋğa yetidu. Şuŋlaşqa kälgüsi oquş jili üç mäktäp eçiş çarisini kšrüşk keräk…».
Kšrnäklik märipätçi maarip sahasida moşundaq җoşqun ilham, ğäyrät bilän ämgäk qilivatqan çağda, 1937-jili başlanğan täqipläşniŋ qara borini unimu šz qoyniğa elip, gunasiz etildi. Keyinki jilliri toluq aqlandi. Balayu-apät uniŋ ailisinimu gaŋgiritip qoydi. «Häliq düşmini» ailisigä 24 saat içidä şähärdin kšçüp ketiş buyruği berilidu. Buzirihan ana balilirini quçaqlap, zar jiğlidi. Pärzäntliriniŋ tunҗiliri Näsrullam, Raviyämlär Qirğizstanniŋ Özgän şähiridä maarip sahasida işlävatatti. Ana qolidiki baliliri Raziyäm, Sülhi, Mars vä Venerämlär bilän ilaҗisini tepip, Çeläkkä kšçüp kelidu. Bu yärdimu ular eğirçiliqlarğa giriptar boldi, ailä äzalirini heç yärdä işqa qobul qilmidi, elivalğan azdu-tola ozuq-tülügimu pütüşkä başlidi. Ähvali kündin-küngä eğirlişidu, Sülhi bekar jürmästin kişilärgä otun äkelip, u-bu işlirini qilip, anisiğa qol-qanat bolidu. Ahiri Buzirihan ana ilaҗisini tepip, Qoŋuršlängä kšçüp kelip, Lutpulla akiniŋ hädisiniŋ šyigä җaylişidu. Başqa balilirimu u-bu işlarda işläp, ailigä yardämlişidu. Biraq ularğa bu yärdimu uzaq turuşqa şarait yar bärmidi. Bir küni käç patqanda Gšhärhan ana Buzirihanniŋ yeniğa kirip, eğir näpästä: «Silär bu yärdin kätmisäŋlar bolmaydekän, yeziliq keŋäş başliqliri silärni bilip qaptu. Näsrullamğa çapsan hät yezip, ävätiŋlar, silärni tez elip kätsun», däp kšzidin yaş tškidu, ularniŋ kšçüp ketişigä yardämlişidu.
Şundaq qilip, miŋ җapalar bilän «häliq düşmininiŋ» ailisi Özgän şähirigä kšçüp kelip, turaqlişip ketidu. Ularni Näsrullam šz ğämhorluğiğa alidu. Märipät sahasida işläydu, mäktäplärdä muällim, mudir bolup işläydu. Keyin keŋäş vä partiya organlirida mäs°ul hizmätlärni atquridu, qizliri Raviyäm, Raziyämlärmu mäktäplärdä muällimlik qilidu. Sülhi bolsa, mäktäpkä kirip, oquşini yänä davamlaşturidu. U biraz vaqittin keyin şaraitqa bola oquşini käçki mäktäpkä avuşturup, kündüzi nahiyälik sot idarisidä hizmät qilidu. Turmuş ähvali biraz yahşilinişqa yüzlängändä, uruş başlinip, hämmä yärdä yänä ğäm-täşviş, ziğa-zerä ovҗ alidu.
On säkkiz yaşqa tolğan Sülhi Lutpullin šz ihtiyari bilän mäydanğa beriş üçün ärizä yezip, härbiy komissariatqa muraҗiät qilidu. Kšp štmäy uniŋ iltimasi qanaätländürülidu, amma frontqa ävätilmäy helä vaqit mäzkür härbiy komissariatta işläydu. Bu mäzgildä nemis armiyasi elimizniŋ içkirisigä qarap häqiqättä «çaqmaq tezligidä» ilgirimäktä edi. Bir ay içidila basqunçilarniŋ härbiy küçliri Pribaltikini, Ukraininiŋ, Belorussiyaniŋ helä qismini işğal qilivelip, Leningrad, Stalingrad, Moskva ohşaş çoŋ şähärlirimizgä qarap huҗumğa štti. Düşmän ayiğini basqan yärlär ot içidä qelip, harabiliqqa aylandi, ahalisi etildi, Germaniyagä elip ketildi.
1942-jilniŋ bahar eyida Özgän hälqi yänä bir top şirğuran jigitlirini frontqa uzatti. Ularniŋ arisida Sülhi Lutpullinmu bar edi. U däsläp Özbäkstanniŋ Çirçiq şähiridiki 17-artilleriya polkiniŋ kiçik komandirlarni täyyarlaydiğan kursiğa ävätilidu. U yärdä yeŋi qurallar bilän tonuşup, düşmängä qandaq zärbä beriş keräkligini ügändi. Kurs ayaqlaşqandin keyin frontqa atlandi.
Ular çüşkän poezd yerim ay yol meŋip, ätrapida şiddätlik җäŋlär boluvatqan Voronej şähiriniŋ yenidiki bir stantsiyagä kelip tohtaydu. Һärhil millät väkilliridin tärkip tapqan җäŋçilärniŋ oyi birla, u bolsimu çapsaniraq җäŋgä kirip, düşmändin šç eliş vä faşistlar besivalğan şähär, yezilarni azat qiliş edi. Biraq ular poezdin çüşüşi bilän ğäliti halätkä duçar boldi. Düşmän küçi ğalip kelip, bizniŋ җäŋçilirimiz arqiğa qarap çekinmäktä edi.
Sülhi Lutpullin çekinivatqan 8-polk tärkivigä qoşulidu. Andin mäzkür polk yeŋi җäŋçilär bilän toluqturulup, 498-artilleriya polki bolup qurulğandin keyin, Sülhiniŋ häqiqiy mänadiki җäŋgivarliq yoli başlinidu. Yättä kişidin ibarät rasçet qurulup, ularğa 76 millimetrliq zämbiräk berilidu. Şuniŋdin keyin Voronej yšnilişidiki җäŋlärgä iştrak qilidu. Rasçet tärkivi härhil millät väkilliridin ibarät edi. Ularniŋ arisidiki inaqliq, sadiqliq hislätlär qanliq җäŋlärdä batareyagä düşmänniŋ besim küçliridin ğalip çiqişiğa yardämläşti. Bu än°änä uruşniŋ adaqqi künlirigiçä saqlandi. Qattiq җäŋlärniŋ biridä rasçettiki üç җäŋçi säptin çiqtidä, qalğanliri ular üçün җäŋ qildi. Rasçet qatari җasur җäŋçilär bilän toluqturuldi. Ular ändi Stalingradniŋ şimaliy täripigä qarap qädäm basti.
Bu mäzgildä Stalingrad yšnilişidä käskinläşkän җäŋlär boluvatatti. Nemis äskärliri qandaq qilip bolmisun, şähärni qolğa elip, yär bilän yäksän qilişqa intildi. Bu päyttä aliy baş qomandanniŋ «Stalingrad uruşida bir qädämmu keyin çekiniş yoq, päqät alğa!» degän buyruği җäŋçilärniŋ ğäyritigä ğäyrät qoşti. Ular šlümgä җanlirini tikti, şu säptä Sülhilärmu bar edi. Şähär ot-yalqun içidä qaldi, umumyüzlük bombilaş vä artilleriya, minometlardin tohtalsiz oq yağduruş şu däriҗigä yättiki, hätta vaqitni pärva qilişqa bolmatti. Mundaq ähval altä ayğa sozuldi. Һärbir kvartal, härbir šy üçün, Volga boyidiki härbir metr yär üçün şiddätlik җäŋlär yüz bärdi. Bu җäŋlär šziniŋ kšlämi, җiddiyliği vä aqiviti җähättin štkän dävirlärdiki barliq quralliq uruşlardin eşip kätti. Ahiri faşist äskärliri şähärni egilälmäy, fel'dmarşal Paulyus başçiliğida täslim boldi. Keŋäş äskärliridä kälgüsi ğalibiyätkä bolğan işänçä parlidi. Moşu җäŋlärdä uyğur jigiti Sülhi Lutpullinmu alahidä kšzgä çüşti.
Yarkäntlik jigit Tamarovka yezisi üçün җäŋdä täkrarlanmas җasurluq kšrsätti. Mäzkür yezini düşmän qoliğa bärmäslik intayin muhim ähmiyätkä egä edi. Mana moşu җäŋgivar tapşurmini orunlaş Sülhilärniŋ polkiğa tapşurulğan. Sülhilärniŋ batareyasigä çoŋ taş yol arqiliq düşmän küçliriniŋ alğa silҗişqa yol qoymasliq häqqidä buyruq berilidu. Ätrapta düşmän snaryadliri tohtalsiz yerilmaqta. Batareya җäŋçiliri buyruqni kütüp turidu. Şu päyttä:
Zämbiräkni bätlä! – degän komandirniŋ buyruği aŋlinidu. Qattiq җäŋ başlinip kätti. Ularniŋ aldiğa qarap qara krest tamğisi selinğan düşmänniŋ «Pantera», «Tigr» tankiliri bšsüp kelivatatti. Ğäzäpkä tolğan Sülhilär birinçi etiş bilän aldida kelivatqan tanklarni kardin çiqardi. Nemislar tohtap, ätrapqa baqti, ular җäŋçilär turğan җayni bayqap qelip, yamğurdäk oq yağdurdi. Җäŋçi-avtomatçilar zänҗir şäkildä ätrapni orap huҗum başlaydu. Düşmän snaryadliriniŋ biri ularniŋ yenidila partlinip, çoŋ serjant Mel'nikov vä bätligüçi Fedçenko halak boldi. Şu eğir päyttä Sülhi hoduqmay, komandirniŋ väzipisini šz qoliğa alidu. U tirik qalğan säpdaşliri bilän düşmängä zärbä berip, ularniŋ huҗumini qayturalidi.
Lekin düşmän tankliri yeŋi küç toplap, qaytidin huҗumğa štidu. Ularniŋ käynidin avtomatçilar maŋdi. Arida qattiq җäŋ başlinidu, şu yärdä Sülhi šzi ikki tankni yoqatti. Biraq nemis tankliri oŋ täräptinmu, sol täräptinmu dähşät selip kelivatmaqta edi. Snaryadlar davamliq partlanmaqta. Ularğa qarşi oq etivatqan җäŋçilär sepi aziyivatmaqta. İkki zämbiräk rasçetidin päqät ikkila kişi qaldi. Ular düşmänniŋ yänä üç tankisini kardin çiqardi. Faşistlar Tamarovka yezisini besiveliş üçün ätisi yänä huҗumğa štidu. Җäŋçilärniŋ ähvali barğansiri eğirlişidu, oq-dorisi aziyip, ştab bilän alaqisi üzülidu. Biraq şundaq bolsimu, bir qädäm çekinmäy, düşmängä däkkä beridu. Tšrt keçä-kündüzgä davam qilğan җäŋ düşmänniŋ mäğlubiyiti bilän ayaqlişidu. Sülhi bu җäŋlärdä birnäççä nemis tankisini kardin çiqirip, adahidä ärlik kšrsitidu. Tamarovka yezisi üçün bolğan җäŋlärdä kšrsätkän qährimanliği üçün Sülhi Lutpullinğa «Keŋäş İttipaqiniŋ Qährimani» degän yüksäk nam berilidu.
Gvardiya kiçik leytenanti Sülhi Lutpullinniŋ җäŋgivarliq yoli uniŋ keyinmu davamlişip, Berlinğiçä sozuldi. U Kursk doğisidiki, Ukraina vä başqa yärlärni azat qiliş җäŋliridimu, Visla vä Oder däriyaliridin huҗum bilän štkän vaqittimu šziniŋ җasaritini, baturluğini täkrarlidi. Ğalibiyätni Reyhstag yenida nişanlidi. Uyğur җäŋçisiniŋ җäŋgivarliq yoli moşu yärdä ayaqlaşti. U mäydisini Altun Yultuz, birqançä orden vä kšpligän medal'lar bilän bezäp, 1946-jili avgust eyida aman-esän jutiğa qaytip kelidu.
Sülhi Lutpullin Özbäkstanniŋ Änҗan şähirigä turaqlişip, teçliq ämgäkkä qizğin arilişip ketidu. U şähärdiki «Stroymaşina» zavodida kadrlar bšlümi başliğiniŋ orunbasari vä tseh başliği, Änҗan şähärlik partiya komitetiniŋ instruktori bolup işläydu. U 1951-jili Leningrad Soda akademiyasini tamamlap, andin şähärlik vä vilayätlik soda başqarmiliriniŋ başliği, vilayätlik istimalçilar җämiyitiniŋ räisi, şähärlik sanaät tovarliri soda başqarmisiniŋ, «Uztekstil'torg» bazisiniŋ başliği bolup işligän jillirimu šziniŋ işbilärmän täşkilatçi ekänligini namayiş qilalidi, käsipdaşliriniŋ hšrmät-işänçisigä erişti. U Özbäkstan Aliy Keŋişiniŋ vä vilayätlik, şähärlik partiya komitetiniŋ Pähriy yarlikliri, medal'lar bilän täğdirländi. «Özbäkstan SSRniŋ soda älaçisi» pähriy namiğa sazavär boldi.
Sülhi Lutpullinniŋ alämdin štkinigimu 28 jil boptu. Şundin buyan uniŋ ismini äbädiyläştürüş boyiçä qäyärdä qandaq çarilär kšrüldi bilmäymän. Ändi tuğulğan juti Yarkänt şähiridä bir koçiğa S.Lutpullinniŋ nami berildi, bir mäktäpkä qährimanniŋ ismi berilsimu oşuqluq qilmatti.
Maqalämniŋ ahirida şuni eytmaqçimänki, Sülhi Lutpullinniŋ tävälludiniŋ 95 jilliğiğa bağliq uyğur mäktäpliridä qoşumçä savaqlar, ändi Yarkänt yaki Almuta şähiridä hatirä märasimini štküzginimiz märhumniŋ rohi aldida qilğan sovapliq işimiz bolatti, demäkçimän.

Abdukerim TUDİYaROV, Qazaqstanniŋ pähriy jurnalisti.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ