Eytsaq tilimiz kšyidu, eytmisaq…

0
352 ret oqıldı

Mana, häş-päş degiçä zimistan qişmu aҗizlişip, šz hškümdarliğini päydin-päy päsillär ärkisi – baharğa tapşurup berivatidu. Täbiät bilän hämnäpäs dillarmu oyğinip, yeŋi ilham ilkidä yeŋi hayatniŋ başlanğanliğidin dalalät beridiğan päyt. Bu päyttä kšpçiligimiz ta jil ahiriğiçä qilmaqçi-ätmäkçi bolğan turmuş-tirikçiligimizniŋ plan-reҗilirini tüzimiz. Yeşiğa yätkän oğul, qizlirimizniŋ toylirini qilişni kšŋülgä pükimiz. Älvättä, arzulap baqqan pärzäntlirimizniŋ toylirini mäŋgü ästä qalarliq, aliy däriҗidä štküzüşni härkim arman qilidu. Addiy tilda eytqanda, alda bizni toy mävsümi kütmäktä. Pursättin paydilinip, milliy urpi-adätlirimizgä ait näzir-çiraq, җümlidin toy-tškünlirimizniŋ štüşi häqqidä qeliplaşqan pikir-mulahizilirimizni kšpçilik bilän ortaqlişişni munasip kšrduq. Älvättä, bu häqtä yezildi, kšp yezildi. Lekin, eçinarliği, heçbir iҗabiy nätiҗigä erişälmiduq.
Musibät bolğan šydä qirqi näzirigiçä här päyşänbä küni dästihan yeyiş şu petiçä davam qilip kelivatidu. Maqul, siŋişip qalğan adättin birdin vaz keçiş mümkin ämäs ohşaydu. Lekin israpçiliqni tohtitidiğan päyt kälgän bolsa keräk. Bäzibir näzir-çiraq, päyşänbiliklär dästihini toy dästihinidin heçbir qelişmaydu, hätta eşip ketidu. Qeza-qarta, samsa-tohu, yäl-yemiş vä hakazilar. Päqätla haraq-şarap yetişmäydu. Bu häqtä davamliq eytilip kelivatqan bolsimu, äpsus, šzgiriş bayqalmayvatidu. Bizçä bolğanda, bu mäsilidä täşviqat, tärğibat işliri šz däriҗisidä bolmayvatamdekin. Bu işta päqät jigitbaşliriniŋla at selişi azliq qilamdekin däp oylaymiz. Bu mäsilidä hanim-qizlar keŋäşliri asasiy rol' oynisa keräk. Şundaqla jutqa täsiri çoŋ bolğan imam, mäzinlirimizniŋmu turaqliq çüşänçä berip turğini orunluq.
Ötkändä mundaq bir işniŋ guvaçisi bolduq. Almuta ätrapidiki uyğur jutliriniŋ biridä štkän näzirdä bir diniy zat qur°an qiraät qiliştin ilgiri, äslidä näzirniŋ israpçiliqsiz moşundaq addiy štkini nahayiti toğra ekänligini alahidä täkitlidi. Bizmu uniŋ pikridin qanaät hasil qilduq. Näzir tügäp, hoşna jutta çoŋ bir tiҗarätçi baqiliq bolğan dadisiğa atap berivatqan yänä bir näzirgä barduq. Ändi u yärdä yeyilğan dästihan häqqidä gäp qozğimayaq qoyayli. Qisqisi, kšrüngän adäm toy dästihinini u däriҗidä raslalmaydu. Ändi u yärdä bayiqi diniy šlimarimiz birdinla yüz säksän gradusqa šzgirip, «mana, ärvaniŋ qädrini bilgän, atiniŋ hšrmitini qilğan adäm moşundaq dästihan yayidu», dedi heç säskänmäy. Aldinqi näzirdä bolğan üç-tšrtimiz bir-birimizgä mänaliq qariduq. Bizgä yaqimizni tutup oltiriştin başqa heç ilaҗä qalmiğan edi.
Milliy muhimlirimizda šzgilär aldida millitimizni uyatqa qalduruvatqan päşdästihan mäsilisigimu tohtilip štüşni toğra kšrüvatimiz. Uniŋğa monu bir vaqiä türtkä boluvatidu. Qerindaş millätniŋ väkili bolğan bir dostum bilän är-ayal bolup, umumiy tonuşimizniŋ näzirigä barduq. Näzirdin çiqip, ağinämniŋ ayali gäp qozğap qaldi. «Silärdä moşu näzir-çiraqlar nahayiti särämҗan, uyuşqanliq bilän štidekän. Biraq, maŋa yaqmaydiğan bir yeri, ayallar dästihanda bar närsini taraqlitip, sumka, paketliriğa selivelişqa aldiraydekän. Tamaqtin keyin şundaq qaynaq-qaynaq çay içküm bardi, dästihandin çayğa salğidäk qänt tapalmay qaldim», däp bizni uyatqa qaldurdi. Toy dästihini bolsa yänä mäyli, amma näzirlärdä äşu päşdästihandin keçidiğan vaqit alliqaçan käldimekin däp oylaymiz. Bu yeqin adimini ahirqi säpärgä uzitip, qan jiğlap oltarğan sayiphan üçünmu yenikçilik ämäs?
Toylirimiznimu rätkä selip, zamaniğa qarap iş tutqinimiz orunluqmekin. Mäsilän, mal-gürüçini alayli. U küni äl-ağinilirimiz, uruq-tuqqan, holum-hoşna bolup, jüräk qanğiçä oynaymiz. Ätisi çoŋ toyda jut bilän billä dästihanniŋ yerimini yänä şular egiläp oltiridu. Käçtä, yaşlar toyida yänä şu halät. Uniŋdin taşqiri toylarğa täklip qilinivatqan mehmanlarniŋ nurğunliğimu oylinidiğan mäsilä. Üç yüz, tšrt yüz, hätta, altä yüz mehman çaqirilğan toylarniŋ guvaçisi boluvatimiz. Kafe, restoranlirimiz kişi beşidin palançi miŋ elivatqanda, moşundaq bäthäşlikniŋ kimgä kerigi bar? Eytmaqçi, Taҗikstanda häm häliq näzir-çiraq, toy-tškün vä başqa märasimlarni štküzüştä häddidin taşqiri çäktin çiqip kätkändin keyin, bu mäsilini parlament däriҗisidä qoyup, räsmiy qanun qobul qilğan. Mäsilän, toyğa täklip qilinğan mehmanlarniŋ sani yüz ällik adämdin aşmasliği şärt. Mäyli işiniŋ, mäyli işänmäŋ, qanun qobul qilinip, üç jilğa yetär- yätmäs vaqit içidä ahaliniŋ hal-turmuşi ottuz payizğa šskänligi bayqalğan. Yäni, härbir üçinçi ailä şähsiy avtomobil' setivalğan.
Һazir yaşlirimiz käçki yaşlar toyini qiriq-ällik adäm bilänla štküzüp, çät älgä säyahätkä atlinişni än°änigä aylanduruvatidu. Bumu qollap-quvätläşkä ärziydiğan iş. Uyğurniŋ milliy mädäniyiti päqät dästihan bilänla šlçänmäydu. Gärçä milliy mädäniyitimiz häqqidä gäp açidekänmiz, bu җäriyanda bizniŋ utuqlirimizdin kšrä, kšpiräk çekiniş yüz berivatqanliğini etirap qilğinimiz orunluq.
1927-jilniŋ räsmiy saniği boyiçä Özbäkstanniŋ päqät Pärğanä vilayitidä bäş yüz miŋ uyğur yaşiğan ekän. Bügün räsmiy mälumatlarğa kšz jügärtsäk, pütkül Özbäkstan boyiçä jigirmä yättä miŋ uyğur qaptu… Yänä bir misal. Moşu kündä, Bişkek şähiriniŋ šzidä yaşavatqan uyğurlarniŋ ällik yaşniŋ tšvini ana tilimizda sšzläşmäydu. Yänä jigirmä – ottuz jildin keyin ularnimu Pärğanä uyğurliriniŋ täğdiri kütüşi mümkin. Ändi Qirğizstanniŋ başqa täväliridä yaşavatqan uyğurlar alliqaçan šz millitini yoqitip bolğan. Bügünki väziyätkä qarisaq, yeqinqi keläçäktä bu җäriyanniŋ bizgimu kelişi ehtimaldin jiraq ämäs. Millät keläçigini oylisaq, yoq yärgä tšküp-çaçqan pulimizni mähsätlik häşläyli. Millät mojutliğini täminläydiğan milliy maarip, ädäbiyat, sän°ät vä başqa muhim sahalarniŋ täräqqiyatiğa härkim birkişilik hässimizni qoşayli. Maqalimizni yäkünläş aldida yänä bir eçinarliq faktqa tohtilip štüşni muvapiq kšrüvatimiz.
Räsmiy mälumatlarğa qarisaq, bir yähudiy jiliğa qiriq kitap oquydekän. Äräp duniyasiniŋ ottura kšrsätküçidä bolsa, jiliğa säksän äräpkä bir kitap toğra kelidekän. Ändi bizdä, uyğurlardiçu? Bizdä bügün ottura hesapta, yazğuçilirimizniŋ bäş yüz danä kitavi zorğa setilivatidu. Qazaqstanda kam degändä üç yüz miŋğa yeqin uyğur yaşaymiz desäk, siz bu räqämlärni payiz hesaviğa çeqip kšrüŋ. Eytsaq tilimiz kšyidu, eytmisaq dilimiz. Oylinayli qerindaşlar, oylinayli!

Şavkät NÄZÄROV, jurnalist, yazğuçi.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ