Balilar yazğuçisi boluş – çoŋ amät

0
7 477 ret oqıldı

Äҗri – häliq hšrmitidä

Һärbir insan hayatiniŋ šz yoli, şu yolniŋ šzigä has egiz-päs vä ägir-toqay җayliri, käskin buruluşliri bolğanğa ohşaş, yazğuçi Avut Mäsimovniŋmu täğdir yoli šz alahidiliklirigä egä. Älvättä, ularniŋ härbirini tilğa elip, çüşändürüp oltirişniŋ haҗitimu yoq. Şuŋlaşqa män uniŋ šmriniŋ äŋ mäzmunluq däqiqiliri üstidila tohtilişni toğra kšrdüm. A.Mäsimov 1953-jili 16-mart küni Çeläk (hazirqi Ämgäkçiqazaq) nahiyäsiniŋ Qaraturuq yezisida dehan ailisidä duniyağa käldi. Kalinin (hazirqi Avut Sattarov) namidiki ottura mäktäpni tamamliğandin keyin, u Almuta şähiridiki 4-basmihaniğa işqa orunlişidu. Һärbiy väzipisini štäp, A.Mäsimov 1973-jili «Däuir» basmihanisiniŋ qol bilän härip teriş tsehida bät yasiğuçi bolup işläydu. U bu käspini härbiy borçini štäp jürgän mäzgilidä «Boevoe znamya» gezitida başliğan bolsa, keyin jumhuriyätlik «Egemen Kazaqstan», «Kazahstanskaya pravda» gezitlirida işläp, şundaqla Rossiyaniŋ Sankt-Peterburg şähiridiki näşriyat-basmihana tehnikuminiŋ tehnikiliq muhärrir bšlümidä sirttin oqup jürgänliridä tehimu mukämmälläştürdi. Şuniŋ üçün u 1976-jili täҗribilik käspiy bät yasiğuçi süpitidä җumhuriyätlärara çiqidiğan «Kommunizm tuği» (hazirqi «Uyğur avazi») gezitiğa yštkilidu. A.Mäsimovniŋ tirişçanliği vä işbilärmänligigä kšzi yätkän mäzkür gezit rähbärligi uni korrektorlar byurosiğa işqa täklip qilidu. Şuniŋ bilän u 1978-jildin çoŋ korrektor, 1980-jildin 1991-jilğiçä muhbir, җavapkär katipniŋ orunbasari lavazimlirida ämgäk qildi. Kativatta işligän jilliri balilarğa beğişlanğan «Ümüt uçqunliri» gezit içidiki gezit sähipisini täyyarlidi. Bu vaqit ariliğida uniŋ jut mštivärliri, ämgäk ilğarliri, zaman qährimanliri häqqidä onliğan oçerkliri, yüzligän maqaliliri gezithanlar bilän üz kšrüşti. A.Mäsimov şundaqla җämiyätniŋ ilgirilişigä putlikaşaŋ boluvatqan illätlärni paş qilidiğan birqatar tänqidiy maqalä häm fel'etonlarniŋ muällipi süpitidä kšpçilikkä tonuldi. 1988-jili uniŋ mätbuat sahasidiki ämgigi munasip bahalinip, Qazaqstan Jurnalistlar ittipaqiniŋ äzaliğiğa qobul qilindi. Şuniŋdin keyin šzigä jüklängän väzipilärgä tehimu juquri җavapkärlik bilän qariğan A.Mäsimovqa bolğan işänçä-ümüt tehimu küçiyidu. 1991-jili Qazaqstan Yazğuçilar ittipaqi yenida «Arzu» jurnali täşkil qilinğanda, ikki näşir rähbärligi kelişip, mätbuat sahasida täҗribisi mol A.Mäsimovni jurnalğa җavapkär katip qilip ävätidu. 1995-jilğiçä näşir qilinğan mäzkür jurnal hälqimizniŋ tarihi vä mädäniyitigä ait kšpligän qiziqarliq äsärlärni, şundaqla millitimizniŋ ğururiğa aylanğan munävvär pärzäntlirimizni tonuşturuşqa salmaqliq hässä qoşqan edi. Şuni alahidä täkitläş lazimki, jurnalniŋ bädiiy süpitiniŋ yänimu šsüşi bilän bir vaqitta bevasitä A.Mäsimovniŋ bevasitä hamiyliği, tährirligidä Kamal Һasamdinovniŋ «Salamätlik häqqidä hekayilär», Abdumeҗit Dšlätovniŋ «Aq teräk, kšk teräk», Dilşat Räyhanovniŋ äräp grafikisini üginişkä molҗalanğan «Birinçi bilik» kitapliri yoruq kšrdi.
Juqurida täkitlängändäk, mustäqillikniŋ däsläpki jilliri başlanğan maliyä tapçilliği kšpçilikni mäŋditip qoydi. Şular qatarida A.Mäsimovmu 1997-jili uzun vaqit davamida işläp, mehri çüşkän mätbuat sahasidin ketişkä, käspini šzgärtişkä mäҗbur boldi. U Almuta elektr-vagon zavodiğa iş başqurğuçi bolup orunlaşqandin keyin, bu yärdimu kšzgä çüşüp, transport tsehiniŋ brigadiri, masteri lavazimlirida ämgäk qildi. Lekin u ilgärki šzi sšygän käspini üzül-kesil taşlap ketälmidi, äksiçä, moşu küngiçä milliy mätbuatimizdin qol üzmäy kelivatidu. A.Mäsimov šz vaqtida hanim-qizlarğa beğişlanğan «İntizar», balilarğa beğişlanğan «Yaş ävlat», şundaqla «Märipät» vä «Huş käypiyat» jurnal-gezitliriniŋ baş muhärriri väzipilirini munasip ada qilip käldi. Buniŋdin taşqiri, u milliy mätbuatimizniŋ täräqqiyatiğimu birkişilik tšhpisini qoşup kelivatqan yazğuçi bolup, šz vaqtida «Aziya bügün» җumhuriyätlik mustäqil gezitiniŋ baş muhärriri väzipisini atqurğan edi. Һazir u hšrmätlik däm elişta bolsimu, 2012-jildin başlap näşir qilinivatqan «Ğunçä» balilar jurnaliniŋ baş muhärriri.
A.Mäsimov paaliyitiniŋ yänä bir, asasiy qiri, älvättä, bädiiy ijadiyät. Milliy ädäbiyatimiznin ajralmas qismi – balilar ädäbiyatiniŋ yaş ävlatlarda insanpärvärlik, mehrivanliq, aliyҗanapliq hislätlirini, şuniŋ bilän birqatarda millätpärvärlik, vätänpärvärlik qädriyätlirini tärbiyiläşkä qaritilğanliği yahşi mälumdur. Şuŋlaşqa hazirqi vaqitta balilar ädäbiyatiniŋ җämiyitimizdä tutqan orni alahidä bolğaçqa, buniŋğa hškümitimiz täripidinmu qilinivatqan ğämhorluqniŋ yetärlik däriҗidä boluvatqanliğini eytiş keräk. A.Mäsimovniŋ äsärliri asasiy җähättin mana şu mähsätkä qaritilğan bolup, uniŋ «Dästihan» namliq däsläpki povesti 1986-jili yoruq kšrdi. Buniŋdin taşqiri, härhil jillarda näşir qilinğan «Bälgülär bäslişişi», «Barmaqlar oyuni» sürätlik kitapçiliri, «Ağmihan» zamaniviy çšçäklär toplimi, «Һäptä vä on ikki ay» povesti, «Aq bulut» (hekayä, şeir, nahşa mätinliri vä notiliri) toplimi šsmürlärdiki baliliq arman, saddiliq, äŋgizlik, bäŋvaşliq qatarliq hususiyätlirini šzlirigä muҗässämländürgän vaqiälärni, gšzällikkä, pakliqqa intilduridiğan käypiyatlarni šz içigä alidu. Muällip balilarniŋ qälbigä yoşurunğan äŋ nazuk sezimlarni izdäp tepip, ularniŋ mahiyitini eçip berişkä tirişqan.
2007-jildin tartip Qazaqstan Yazğuçilar ittipaqiniŋ äzasi A.Mäsimov «Bäş kün boş, ikki kün däm eliş» namliq kitavidiki povest', hekayä, monolog, miniatyura ohşaş janrlar arqiliq adämlärdä uçraydiğan härhil ähvallarniŋ, müҗäz-huluqlarniŋ kelip çiqiş säväplirini eniqlaşqa, ularniŋ җämiyättiki ornini kšrsitişkä urunidu. Mäzkür kitapniŋ mahiyiti juquri bahalinip, Uyğur metsenatliri «İlham» mukapitini täsis qilğan. 2017-jili җumhuriyätlik Uyğur etnomädäniyät märkizi bilän «Uyğur avazi» geziti Turğan Tohtämovqa beğişlanğan iҗadiy konkurs elan qilğanliğidin kšpçiligimiz hävärdar. Uniŋ yäküni boyiçä yazğuçi Avut Mäsimov mukapatliq birinçi orunğa erişti. Yazğuçi A.Mäsimov şundaqla ädäbiyatimizğa yaş talantlarni җälip qiliştimu kšzgä kšrünärlik işlarni atqurdi. U uzaq jillar mabaynida Qazaqstan Yazğuçilar ittipaqi Uyğur ädäbiyati keŋişi yenidiki yaş iҗatkarlarniŋ Abdumeҗit Dšlätov namidiki «Qutadğu bilik» ädäbiy birläşmisini başquridu.
Tuğulğan yärgä bolğan muhäbbät uniŋ «Qaraturuq» җämiyätlik fondini quruşiğa elip käldi. Fondniŋ muavini teriqisidä jut mštivärlirini, ataqliq yazğuçilarni, sän°ätkarlarni yaş ävlatqa tonuşturuş işini, uyğur sinipliriğa balilarni toplaşni qolğa aldi. Tuğulğan jutini mädhiyiläydiğan «Uluq җay», hazir istiqamät qilivatqan juti Zarya Vostoka mähällisidiki M.Һämraev namidiki 150-uyğur ottura mäktiviniŋ gimnini kompozitor İsmayilҗan İsaev bilän birliktä yazdi. Һazir bu nahşilar jutta, mäktäpara jiğinlardin keyin orunlinip turidu. Yazğuçi keyinki vaqitlarda balilarğa beğişlanğan «Zehniŋni sinap kšr» «Tapqur bolsaŋ, tepip kšr» toplamlirini, «Lipaptiki sir» povesti, «Qutraş» romanini tamamlidi. Amma qolniŋ qisqiliğidin mäzkür äsärlär näşirdin çiqqini yoq. Qolyazma teriqisidä hamiylirini kütüp, täyyar turidu.
Yazğuçiniŋ bir türküm hekayiliri 2010-jili «Literaturnıy Kazahstan» jurnalida rus tilida, 2012-jili «Hat qwpiyası» povesti «Jüldız» jurnalida qazaq tilida yoruq kšrdi.
2011-jili yazğuçiniŋ stsenariyi boyiçä yezilğan «Sirliq sezim» bädiiy fil'mi häväskar rejisser Bavdun Amutov bilän hämkarliqta çüşirilip, käŋ ammiğa tonuşturuldi. 2012-jili şairä Patigül Mähsätova bilän birliktä külkä mahirliri Sänҗär Baratov, Җamalidin Roziev, Ahmollam Mämirovniŋ hatirisigä beğişlanğan «Uyğurçä kinokontsert» rubrikisida «Säba şou» diskisini yoruqqa çiqardi. 2017-jili Quddus Ğoҗamiyarov namidiki dšlät akademiyalik Uyğur teatriniŋ sähnisidä «Ömür şirnisi» spektakli sähniläştürülüp, A.Rozibaqiev namidiki 153-mäktäp-gimnaziya oquğuçiliriniŋ diqqitigä havalä qilindi.
Kšrüp turimizki, A.Mäsimov šzigä jüklängän härqandaq väzipiniŋ hšddisidin çiqiş üçün šziniŋ bilimini, täҗribisini orunluq paydilanğan halda, milliy ädäbiyatimiz vä mätbuatimizniŋ här җähättin yüksilişigä birkişilik ülüşini qoşup kälmäktä. Älvättä, bu tšhpini šz yolida vä munasip bahalalaydiğan häliqtur. Çünki häliq hšrmiti – uniŋ äŋ uluq äҗri ekänligini yahşi çüşinimiz. Öz novitidä, Avut Mäsimovniŋmu hälqimizniŋ arzu-niyätliriniŋ ämälgä eşişiğa hämnäpäs bolidiğanliğiğa işänçimiz kamil.

Rähmätҗan YÜSÜPOV, filologiya pänliriniŋ namziti, Qazaqstan Yazğuçilar ittipaqiniŋ äzasi.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ