Abdurahman Uyğur ÖZTÜRK: «Özini qutquzalmiğan, šzginimu qutquzalmaydu»

0
1 201 ret oqıldı

Şämşidin AYuPOV, «Uyğur avazi»/ Yeqinda tähriratimizğa «Aq kit» namliq kinosi bilän Türkiyadä tonuluşqa başliğan yaş uyğur rejisseri Abdurahman Uyğur Öztürk qädäm täşrip qildi. Pursättin paydilinip, mehmanni sšhbätkä җälip qilduq.– Abdurahman äpändi, aldi bilän šziŋizni tonuşturup štsiŋiz.
Bolidu. Män 1981-jili uyğurlar diyariniŋ Aqsu vilayiti Kälpin nahiyäsidä tuğuldum. 1997-jili Aqsu sän°ät mäktivigä oquşqa çüşüp, ikkinçi kursni pütärgändin keyin, mälum säväplär tüpäyli, oquştin vaz käçtim. 2001-jili kino sahasiğa bolğan häväsim oyğinip, Ürümçidä «Ezitqu kino studiyasini» täşkil qilip, kino çüşiriş işliri bilän şuğullandim. 2006-jili ana jutumni tärk ätkändin buyan däsläp Gollandiyadä yaşisam, hazir Türkiyadä istiqamät qilivatimän.
Muhaҗirättä «Ärk studiyasini» eçip, İnternet arqiliq uyğurlar häqqidä mähsus ziyarät fil'mlirini işläp, tarqattim. 2010-jilidin başlap, kino rejisseri boluş hiyal-arminimni realliqqa aylanduruşqa intilip kelivatimän. 2015-jili «Aq kit» namliq fil'm işläp çiqtim. Balilarniŋ sämimiy dostluği, kitaphumarliği, aqkšŋüllügi täsvirlängän uşbu kino şu jili Türkiyaniŋ kinohanilirida qoyuluşqa başlidi. Mahtanğinim ämäs, moşu kino kšrsitilgändin keyin Türkiyadä tunҗa uyğur rejisseri süpitidä tonuluşqa başlidim. Şuniŋdin keyin šzämniŋ «kalman sindromi» bemari ekänligimni etirap qilip, käspiy yazğuçi bolmisammu, türk tilida «Män – kalman» namliq kitap yezip, muqäddimisini «Sšzümizni kesäldin ämäs, šzämdin başlay…», däp yezivedim, «tunҗa җür°ätlik yazğuçi» atilip qaldim. Bu kitapni yezişqa ikki jil vaqit särip qilindi. Özämniŋ hayatiğa beğişlanğan mäzkür kitapta insanlarda az uçrişidiğan, baliliq dävrimdin därdini tartip kelivatqan «kalman sindromi» degän tuğma kesälligigä giriptar boluşum, bu җäriyanda tartqan җapa-mäşäqätlirim, rohiy azaplirim, şundaqla äŋ ahiri bu kesälgä qarşi baturluq bilän küräşkänligim käŋ dairidä, artuqçä yasalmiliqtin hali halda täsvirlinidu. Bu kesällik meniŋ hayatimğa nemä elip käldi vä mändin nemilärni elip kätti? Mana moşu soallarniŋ hämmisigä sämimiy häm heçqandaq mubaliğisiz җavap yazdim.
Dšlätniŋ, dinniŋ, mädäniyätniŋ çäklimisigä uçrimiğan halättä, yäni içimdiki hiyalimniŋ hämmisini täpsiliy yezip çiqtim. Ägär, kimdu-birigä oyliğan hiyalliriŋizni sšzläp bärsiŋiz, «çüşinivatimän, his qildim» däydu, halas. Çüşiniş häm his qiliş başqa, amma yaşaş tamamän başqikän.
Rast, hämmä adäm šziniŋ qandaq yaşiğinini šzi bilidu. Şähsän män kiçigimdin kšp җapa tarttim. Alla meni moşundaq kesäl qilip yaritip qoyğan adämdäk yaşidim. Täŋtuşlirimğa qoşuluştin hiҗil bolup, ulardin šzämni qaçurup jürdüm. Mäktäptimu häm sän°ät mäktividimu huddi şundaq halätni baştin käçürdüm. Җämiyät meni «oqumiğan, qalaq häm nadan bala», däp tonudi. Özämniŋ hayati asasida yezilğan uşbu kitavimniŋ kişilärgä ançä tonuş bolmiğan «Kalman sindromi» kesälligi toğriliq bilişidin sirt, kesäl sävävidin iztirap çekivatqan, pävquladdä käçmişlärgä egä šzämgä ohşaş adämlärniŋ içki duniyasi bilän yeqinlişişiğa yardimi bolidu däp ümüt qildim. Öz käçürmişlirim arqiliq, muhimi, insanniŋ qandaq, qaçan, qäyärdä yarilişini šzi bälgülälmigän täğdirdimu, qandaq yaşaşni tallaş pursiti barliğidin, käçürümçanliq, tšzümlük, insaniy sšygü bolğandila härqandaq qayğu-häsrätni yeŋip çiqişniŋ mümkin ekänligi vä başqilarda ümüt çiriğini yeqişqa, šzini vä šzgini qobul qilğandila häqiqiy ärkin yaşiğili bolidiğanliğini šzämniŋ hayat hekayisi arqiliq ispatlaşqa tiriştim.
Bilsäk, šzini qutquzalmiğan, šzginimu qutquzalmaydu. Kitavim Türkiyadiki «6,45» näşriyati täripidin däsläp 3000 nushida besilsa, keyin Türkiyadiki kitaphanilarğa räsmiy tarqitilğandin taşqiri, İnternet tori arqiliqmu oqurmänlär diqqitigä havalä qilindi. Һazir män äynä şu kitavimniŋ uyğurçä nushisini täyyarlavatimän. Mäzkür kitap maŋa ohşaş qismätlärgä muptila bolğan insanlarğa ilham beğişlaydu vä mädät beridu, davalinişiğa yol açidu, däp oylaymän.
– Käçürisiz, sšzüŋizni bšlüvättim. «Kalman sindromi» degän qandaq kesällik? Uniŋ insanğa qandaq täsiri bar?
– Amerikiliq mutähässis-dohturlarniŋ çüşändürüşiçä, «kalman sindromi» irsiyät harakterliq bir hil garmon işläpçiqiriş sistemisidiki kämtüklük kesälligi. Uniŋğa giriptar bolğan bemarlarda җinsiy äzalarniŋ däsläpki täräqqiyat җäriyanida kesällik alamätliri kšrünüşkä başlaydekän. Yäni däsläp puraş sezimi iqtidarini yoqitiş, garmon işläpçiqirişi dähligä uçraş, kšpiyiş ihtidari täräqqiy qilmasliq vä pärzänt kšrüş ihtidari bolmasliqtäk universal kesällik alamätliri bayqilidekän. Bu kesällik bemarğa җismaniy җähättin kämtüklük bilän billä, rohiy vä psihologiyalik җähättinmu eğir besimliqlarni elip kelidu. Gärçä, professorlarniŋ qäyt qilişiçä, bu kesällik irsiyät harakterliq tuğma kämtüklük bolsimu, ämäliyatta uni davalaş çariliri kšrülüvetiptu. Ular muntäzim klinikiliq davalaştin keyin bemarlarda kesällik bälgüliriniŋ pütünläy ğayip bolğanliği, hätta pärzäntlik bolğanlarmu barliğini eytişidu. Bu meniŋda qandaqtu-bir ümüt päyda qildi. Һazir šzämdä davalinişniŋ kšrünärlik ünümi bayqilip, hayatqa başqiçä yeŋi ümüt vä işänçä bilän qaravatimän. Başqilarnimu ümütlük yaşaşqa ilhamlanduruş mähsitidä kitavimğa märhum sän°ätkar Küräş Küsänniŋ «Küräş šlmäydu» degän nahşisiniŋ mätinini kirgüzdüm. Bu kitapni uyğur vä başqa tillarğa tärҗimä qiliş vä uni kino qilip işläş arzuyummu bar vä şu yolda tinmay izdinivatimän.
– Almutiğa keliştiki mähsitiŋiz nemä?
– Qazaqstanğa buniŋdin tšrt jil ilgiri kälgändim. Kindik qenim tamğan jutum – Kälpindin ayrilğinimğa uzun jil bolğaçqimekin, bu tävä maŋa bšläkçä illiq häm issiq sezilidu. Bu yärdä šzämni, huddi ana-Vätinimni kšrgändäk his qilimän. Çünki ohşaşliqlar intayin nurğun. Ötkän häptidä Uyğur, Panfilov, Ämgäkçiqazaq nahiyälirini arilap, jut çoŋliri bilän sšhbätlişip qayttim. Mähsitim – juqurida eytip štkän kitavimni uyğur tilida näşir qildurup, kšpçilikkä tarqitiş. Kitapni «Mir» näşriyatiğa tapşurdum. Alla buyrisa, u pat-yeqinda näşirdin çiqidu. Almutiğa kelişimdiki asasiy mähsätniŋ biri, män «Kalman sindromi» fondini qurğandim. Şu fondniŋ şšbisini Qazaqstanda vä başqimu dšlätlärdä eçişni niyät qilivatimän.
– Abdurahman, planliriŋiz vä oyliğan arzu-armanliriŋiz ämälgä aştimu?
– Yeşim 37gä käptu. Bäzidä «Һoy, män bu pälligä qaçan kelip ülgärdim», däp oyğa çšmüp ketimän. Keyinki vaqitlarda «40qa tolğiçä, bir bala bolsimu kšrsäm», däp arman qilidiğan boldum. İlgiri mändä şundaq oy bolmiğan. Özämgä balamdäkla bolup kätkän bir iştim bar edi. Uni män Yaponiyagä kätkändä oğrilap ketiptu. Moşu yaşqa kirip şuni his qildimki, hayatimda utuq qazansammu, birär qetim hoşal bolmaptimän. Başta qäyt qilğinimdäk, «Aq kit» kinosini çüşirip, uni käŋ ammiğa kšrsättim, amma uniŋdin şatliqqa bšländim häm uni «äŋ yahşi kino» dälälmäymän. Kšpçilikniŋ diqqitini qozğiğan kitapmu yazdim. Biraq unimu «äŋ yahşi kitap» däp eytalmaymän. Nemişkä desiŋiz, buniŋdinmu yahşisini yezişim keräk däp oylaymän. Sävävi, ägär «Äŋ yahşisini qilip boldum» desiŋiz, arman tügäydekän. İnsanniŋ armini «äŋ yahşisini qilimän», däp biriniŋ käynidin birini ulap, šlgiçä davam qilidekän.
Därväqä, bu hayatni män tallavalmidim. Män başqa ailidä tuğuluşum mümkin edi. Biraq, Alla meni bir uyğur ailisidä, Kälpindä duniyağa äkäldi. Qiz yaki oğul, qara yaki aq tuğuluş – meniŋ ihtiyarimdiki iş ämäs. Ölümmu huddi şundaq ekän. Qäyärdä vä qandaq halättä, qançä yaşta šlüp qalidiğanliği härqandaq insanğa namälum. Bu häqqidä qançä oylisiŋizmu ahiriğa yetälmäysänkän. Bu täğdir. Şuŋlaşqa kitavimda Allağa bolğan isiyanni tohtitişni istidim. Undaq bolğini, män kiçigimdin bäk isiyankar çoŋ boldum. «Alla meni moşundaq yaratqiçä, kor yaki çolaq qol qilip yaratsaŋ bolmattimu» dättim. Keyin oylisam, äslidä Alla birini aq, yänä birini qara qilip, biriniŋ qolini, gayi biriniŋ burnini yoq qilip yaritidekän. Demäkçi bolğinim, buniŋğa biz, insanlarniŋ, Allağa «Nemişkä meni mundaq yarattiŋ, undaq yaratsaŋ bolmattimu?!» däp isiyan qilğinimiz äsla toğra ämäskän. Yänä qaytilaymän, bu bizniŋ täğdirimizkän. Duniyada näççä yüzligän millät, milliardliğan adäm barğu. Oylap qaraydiğan bolsaq, ularniŋ hämmisiniŋ šz alahidiligi bar. Alla hämmäylängä has alahidilik bärgän ekän.
Ötkändä türkiyalik bir muhbir meniŋdin «Һazir sän šzäŋ bilän šzäŋ yüzlişipsän. Baliliq dävriŋdä kšp zähmät çekipsän. Mabada sän baliliğiŋğa qaytidiğan bolsaŋ, yänila şu җapaliq hayatta yaşiğan bolarmediŋ?», däp sorap qaldi. Män heç oylanmastinla «Bu duniyağa ändi qaytip kelälmäymän!», däp җavap bärdim. Çünki štkän hayat meniŋ üçün štüp kätti. Män ändi aldimğa qarisamla bolğini. Amma, ägär män äşu baliliq dävirgä yänä qaytqidäk bolsam, äşu bir kiçik nahiyädä, moҗut sistemida hayatimni başlisam, heçqandaq päriqliq hayatta yaşimattim. Çünki män yänila bir kalman. «Bu män ämäs!», desämmu, bäribir hayatimni šzgärtälmäymän. Män hazir sizgä «davalandim» dävatimän, biraq bäribir hayatim šzgärgini yoq. Äza šsmidi, burnum puraqni säzmäydu. Bädängä garmon toplaş üçün šzämgä šzäm künigä üç ukol salimän.
– Duniyada mundaq ağriqqa giriptar bolğanlar nurğunmu? Undaqlarni az aŋlaymiz…
Ular šzlirini duniyağa aŋlitiştin hiҗil boluvatqan insanlar. Һä, män bolsam, šzämniŋ kesilimni yoşurmay, duniyağa җar selivatimän. İşiniş yaki işänmäslik šz ihtiyariŋiz, kitavim çiqqandin buyan maŋa moşundaq ağriqqa uçriğan balilardin nurğun hät-çäklär kelivatidu. Ular «Siz bizgä äynäk bolup bärdiŋiz, kitaviŋizda biz šzimizni kšrüvatimiz. Hiҗalätçiliktä buruqtum bolğiçä, bizmu sizgä ohşaş җasarät qilip, otturiğa çiqişimiz keräkkän», dävatidu. İşänsiŋiz, hazir män «Başqilarniŋ nemä deyişi seniŋ üçün muhim bolmisun!» degän mävqädä yaşavatimän. Ärkin, hiyalpäräs yaşaşqa amraqmän vä başqilar üçün yaşaşni halimaymän. Ahirqi hesapta, män šyümdä qattiq nan yesämmu, män yäydekänmän, çirayliq şähärlärgä säyahät qilip, u yärdä yahşi tamaq yesämmu, män yäydekänmän. Uçamğa qandaq kiyim kiysämmu, uni män kiyidekänmän. Başqilarniŋ nemä kari, Buni mänmänçilik ämäs, «mänlik» däp hesaplayli. Äslidä, hämmä insanda äŋ aval «Män!» bolidekän. Şuŋlaşqa härqandaq işni däsläp šzimizdin başlişimiz keräkkän. Amma «Män duniyani šzgärtimän!» demäy, bälki «Män aldi bilän šzämni šzgärtäy!», deyişimiz lazimkän.
– Nemä üçün “aldi bilän šzämni šzgärtäy” dävatisiz?
– Äsli šziŋiz külmäy turup, qälbiŋiz hoşal bolmay turup, «başqilarğa hoşalliq beğişlaymän» deyiş päqätla ahmaqanä gäp bolup qalidekän. Çünki šzini qutquzalmiğan adäm, başqilarnimu qutquzalmaydekän. Män buni šzämniŋ hayatimdin eniq his qildim.
Rast, män kšp oqumiğan. Ha işiniŋ, ha işänmäŋ, män hayatimda päqät ikkila kitap oquğan. Biri — Zordun Sabirniŋ «Ana yurt» romani, ikkinçisi amerikiliq yazğuçi Stiven Yobsniŋ šmürbayani häqqidä türk tiliğa tärҗimä qilinğan kitavi. Amma hayatimda yahşi, oqumuşluq adämlärni kšp uçrattim. Qulaq mollisi süpitidä aŋliğan tärbiyäviy ähmiyiti bar hekayilirim nurğun boldi. Ularniŋ toğra täripini elişqa tiriştim.
Rastini eytsam, hiyallirim künlär štkänsiri käŋiyivatidu. Armanlirim – tügär ämäs. Nişanim – yättä yaştin yätmiş yaşqiçä qiziqip kšridiğan bir kino çüşiriş vä kitavimni birqançä tillarğa tärҗimä qilip, duniyağa yätküzüş. Mäyli u bäş danä yaki bir danä setilsun, mähsitim pul tepiş ämäs. Duniyada maŋa ohşaş kesäl bir baliğa moşu kitapni yätküzüp, yänä bir insanni qutquzup qalalisam, duniyani šzgärtkän bilän baravär ämäsmu. Çünki maŋa heçkim mundaq yol eçip bärmigän, duniya maŋa qaraŋğu bolup tuyulatti. Päqät keyinla, Hudaniŋ qudriti bilän, maŋa duniyani qaytidin kšrüşkä pursät yaritildi. Mähsitim – umumğa җar selip, duniyani qutquzuş ämäs, maŋa ohşaş ağriq därdini tartivatqan insanlarğa yol kšrsitiş, halas. Kitavimni oquğan adäm meniŋ hayatimni çüşinäläydu. Uniŋda yahşiliq bilän yamanliqni eçip berişqa tiriştim. Oylap kšrüŋlarçu, bir insan yaman bolamdu? Zadi nemä iş qilğan adäm äski bolidu? U nemä üçün äski bolup qaldi? Uniŋ yahşi boluş täripi yoqmu? Yaki uni Alla äşundaq äski yaratqanmu? Yoğusi, Alla insanlarni äski yaratmiğan! Bilsäk, biz, insanlar, mälum ätrap muhitniŋ täsirigä uçrap, äski bolup qalidekänmiz. Män moşu närsilärni kšp oylap, dayim hiyal deŋizida üzimän. Umumän, yahşiliq bilän yamanliqni biz, insanlar, «Monu çoqum yahşi yaki monu çoqum yaman» däp eytalmaymizkän. Çünki män, älvättä, ata-anamğa yahşi boluşim mümkin, amma yänä birsi meni «Monu bala yahşi ämäs» deyişi ehtimaldin jiraq ämäskän. Kitapta moşu mäsilini täpsiliy yorutuşqa tiriştim. Hulläs, insan šzini çoqum šzgärtälmisimu, yahşi-yamanniŋ pärqigä çoqum yetäläydekän. Demäk, biz, insanlar, äŋ aval šzimizni šzgärtişimiz keräkkän. Bu җähättin, män šzämni qutquzdum, däp oylaymän.
– Oçuq sšhbitiŋizgä rähmät. İlahim, kšŋlüŋizgä pükkän arzu-armanliriŋiz royapqa çiqip, hayatiŋizda hoşalliq künlär kšpiräk bolğay!
Rähmät. Yahşi künlärdä kšrüşkiçä, aman bolayli!

Bälüşüş

Javap qalduruŋ