Dolquntay ABDUHELİL: «Tiҗarät päqät payda kšrüşla ämäs, u çoŋ җavapkärlik»

0
419 ret oqıldı

Yoldaş MOLOTOV, «Uyğur avazi»/ Mälumki, Qazaqstan Җumhuriyitiniŋ Prezidenti Nursultan Nazarbaevniŋ Qazaqstan hälqigä yolliğan mäktüpliridä kiçik vä ottura tiҗarätni täräqqiy ätküzüşkä alahidä kšŋül bšlünidu. Bolupmu işläpçiqiriş vä sanaät sahasiniŋ rivaҗliniş mäsililiri muhim ähmiyätkä egä. Çünki sanaät ihtisatniŋ mustähkäm huli. Bu sahağa munasivätlik dšlät programmiliri qobul qilindi. Şu programmilar dairisidä riqabätkä qabil mähsulat işläp çiqirivatqan karhanilarmu kšpäymäktä. Äynä şundaq karhanilarniŋ biri Almutidiki «MetallPromGroup» җavapkärligi çäklängän yoldaşliği. Bügünki sšhbätdişimiz äynä şu şirkätniŋ baş mudiri  Dolquntay Abduhelil.Dolquntay aka, däsläp šzinizni gezithanlirimizğa tonuşturup štsiŋiz, degän tiläk bar.
Män Ğulҗa şähiridä 1967-jili tuğuldum. Dadam Abduhelil bilän apam Dürnissa on bir balini tärbiyiläp, qatarğa qoşti. Dadam nahayiti qabiliyätlik häm hünärvän bolidiğan. U atqa minsä – çavandaz, qoliğa yağaç alsa, usta edi. Şundaqla kümüçtin zärgarliq buyumlarni, egär-toqum vä başqimu närsilärni yasatti. Özi kiçik karhana eçip, jigirmä adämni iş bilän täminligän. Keyin Ğulҗidiki çoyun zavodini başqurdi.
Män ottura mäktäpni tamamliğandin keyin Ğulҗidiki Suna Şiyaŋ universitetiniŋ maliyä-ihtisat fakul'tetida bilim aldim. Kiçigimdinla dadamni ägişip jürüp, ämgäk qilişqa adätländim. Çoŋ akilirim tiҗarät işlirini başliğanda, ularğa yardämläştim. Oylisam, on ikki yeşimdin başlap tiҗarätkä kirişiptimän.
Ötkän äsirniŋ 90-jilliri çegarilar eçilğanda, Qazaqstanğa kelip, tiҗarät bilän şuğullinişqa başlidim. Esiŋlarda bolsa, u vaqitlarda soda yeŋidin başlanğan. Qiziq yeri, bazarda heridar kšp, tovar yoq. Biz tovarlirimizni bazarğa kirgüzmäyla düŋla setivetättuq. Bu yärdä meni häyran qaldurğan yänä bir ähval, adämlär, başqisini eytmiğanda, addiy nan setiveliş üçün dukanlarda saatlap novättä turatti. Zavod-fabrikilar tohtap qalğan, işsizliq kšpäygän. Yänä bir qiziq yeri, adämlär soda qiliştin uyulatti. Qazaqstanda tiҗarätni kiyim-keçäk setiştin başlidim. Keyiniräk moşu yärdiki Güli kiçik apamniŋ täklivi bilän Qazaqstanda birätola qelişni qarar qildimdä, grajdanliq aldim. Sodida tapqan mäbläğni sanaät ornini eçişqa selişni toğra kšrdüm. Şundaq qilip, 2009-jili «Nur Muslim» truba işläp çiqiridiğan zavodni açtim. Keyiniräk şirkät namini «MetallPromGroup» däp šzgärttuq.
– Biz bilimizki, 2008 – 2009-jilliri duniyaviy ihtisadiy bohran ovҗ alğan päyt. Äynä şundaq qiyin şaraitta därhal payda kältürmäydiğan işni qolğa eliş tavakälçilik bolmidimu?
Esiŋlarda bolsa, Prezident Nursultan Nazarbaev şu jili Qazaqstan hälqigä yolliğan Mäktübidä: «Bohran u päqät hovupla ämäs, şundaqla işbilärmänlär üçün çoŋ imkaniyät» degän edi. Bu sšzlär meni ilhamlandurdi. Uniŋdin taşqiri tiҗarätçi üçün ayrim şaraitlarda tavakälçilikkä bäl bağlaşmu utuq elip kelidu ämäsmu. Şuŋlaşqa bu işta tavakälçilikmu boldi. Biraq, biz işni başlaştin ilgiri, bazar ehtiyaҗini ügänduq. Şu jilliri Qazaqstanda quruluş sahasi sür°ätlik täräqqiy ätti. Demäk, bu sahağa süpätlik quruluş materialliri haҗät. Şu päyttä biz çiqarmaqçi bolğan mähsulatlarda riqabätçilik kšp boldi. Amma bazardiki mähsulatniŋ süpiti tšvän edi. Süpätlik mähsulat bolsa, nahayiti qimmät boldi. Bu çoŋ şirkätlär üçünmu, addiy heridarlar üçünmu naqolay ähvallarni päyda qilatti. Biz moşuni näzärdä tutqan halda, süpätlik häm bahasi başqilarğa nisbätän ärzän mähsulatni çiqirişqa başliduq. Һärhil kšlämdiki kvadrat vä dügläk trubilar, profnastil, tšmür çedirlarni işläp çiqarduq. Zavodni açqanda on adäm bilän işni başliduq. Keçä-kündüz, däm almay, tinim tapmay işliduq. Özäm stanoktimu turdum, jükmu çüşärdim, äsvap-üskinilärni remontmu qildim. Asta-asta heridarlirimiz kšpäydi. Biz buyrutma alğanda, birinçi novättä, mähsulat süpitigä vä uni tapşuruş qäräligä alahidä kšŋül bšlduq. Moşuniŋ hämmisi şeriklirimizniŋ bizgä bolğan işänçisini aşurdi. Alahidä täkitlisäm, moşu printsiptin heçqaçan qaytmiduq. Däsläp on adäm işligän bolsaq, hazir zavodta yüz ällik adäm ämgäk qilivatidu. İlgiri bir jilda bäş miŋ tonna mähsulat çiqarğan eduq. Һazir bu kšrsätküç yätmiş miŋ tonniğa yätti. Zavodniŋ bir jilliq aynilimi hazir 1 milliard täŋgini täşkil qilidu. İlgiri mähsulat üçün ham äşiyani çät ällärdin alattuq. Bügünki taŋda uni «Arselor Mittal» zavodidin elivatimiz. Uniŋ süpiti juquri. Demäk, bizniŋ mähsulatmu süpätlik. Zavodtiki tehnikimu zaman tälivigä layiq. Rossiyadin vä Hitaydin kältürduq.
Biz çiqirivatqan mähsulatlarniŋ barliğiniŋ Evropa standartliriğa muvapiq sertifikatliri bar. Alahidä täkitläş lazimki, bizniŋ mähsulat –yüz payiz qazaqstanliq mähsulat. Bu Prezidentniŋ tiҗarätçilärgä jükligän väzipisigä muvapiq kelidu. Һazir mähsulatimiz Qazaqstanniŋ barliq regionlirida setilivatidu. Uniŋdin taşqiri, Qirğizstan, Taҗikstan vä Rossiyagä eksportqa çiqirivatimiz. Ötkän jili Taşkänttä štkän Qazaqstan vä Özbäkstan prezidentliriniŋ uçrişişi dairisidä Özbäkstan – Qazaqstan biznes-forumiğa iştrak qildim. Һazir šzbäkstanliq şeriklär bilän muzakirilär jürgüzüvatimiz. Yeqin arida Özbäkstanğa mähsulatni eksport qiliş planimiz bar. Bügünki taŋda 30 türlük mähsulat çiqirivatimiz.
– Һärqandaq sanaät orniniŋ mustähkäm huli – u şu yärdä işlävatqan adämlär. Bu җähättin qariğanda, zavodqa mutähässislärni qandaq tallaysiz?
Juqurida eytqinimdäk, paaliyitimizni däsläp on adäm bilän başliduq. Tiҗaritimizni yolğa qoyuş üçün däm almay işligän künlärmu boldi. Qiyinçiliqlarğa bärdaşliq berälmäy, ketip qalğanlarmu boldi. Mutähässis talliğanda uniŋ bilimigä, maharitigä, işqa bolğan intilişiğa qaraymän. Һazir zavodqa äŋ zamaniviy tehnika kältürülüvatidu. Däsläp stanoklarni çiqarğan zavodlarniŋ mutähässisliri kelip tehnikini ornitip, uniŋda işläşni bizniŋ mutähässislärgä altä ay yaki bir jil davamida ügitidu. Keyin stanoklarda toluği bilän bizniŋ mutähässislär işläydu. Һaҗät bolğan ähvallarda biz hadimlirimizni oqutimiz, ügitimiz, yetäkçi zavodlarda täҗribä elişiğa şarait yaritimiz. İşçilarğa işläş, däm eliş üçün barliq imkaniyätlär bar. Zavodtiki härbir işçi yaki hadim härqandaq mäsilä bilän bevasitä maŋa muraҗiät qilalaydu. Toy-tškün, musibät işlirida, balilarni sanatoriylarda däm elişqa ävätiş vä başqimu iҗtimaiy mäsililärni därhal häl qilişqa tirişimiz. Zavodta on bäş millät väkili işläydu. Kollektivimizniŋ inaqliği bilän mahtinalaymän.
Keläçäktä zavod paaliyitini yänimu käŋäytiş imkaniyiti barmu?
Tiҗarättä bügünki kün bilänla yaşaşqa bolmaydu. İhtisadiy kšrsätküçlär boyiçä zavod ottura däriҗidiki tiҗarät kategoriyasigä yatidu. Һazir biz päqät Qazaqstandila ämäs, şundaqla hoşna dšlätlärdiki mähsulatimizğa bolğan ehtiyaҗni, duniyadiki quruluş vä metalloprokat işläpçiqiriş sahasidiki istiqballarni tählil qilivatimiz. Bazarda moşu mähsulatlarğa bolğan ehtiyaҗ šsüvatidu. Ötkän jili Almuta şähärlik hakimiyät Alatav nahiyäsidiki industrial zonida on tšrt gektar yär bšlüp, şu yärgä çoŋ zavod selişni täklip qildi. Һazir layihä-smetiliq işliri jürgüzülüvatidu. Yeŋi zavod seliş üçün äŋ ilğar, äŋ innovatsiyalik tehnikiğa buyrutma bärduq. Yeŋi zavod selinsa, yänä 500 iş orni eçilidu. Umumän, planlirimiz kšp.
Aŋlişimçä, šz paaliyitiŋizdä häyrihahliq işliriğa alahidä kšŋül bšlüvetipsiz. Şu häqqidä eytip bärsiŋiz?
Tiҗarät – bu päqät payda tepişla ämäs, şundaqla çoŋ җavapkärlikni täläp qilidu. U – ailäŋ, qerindaşliriŋ, ätrapiŋdikilär, hälqiŋ, vätiniŋ aldidiki җavapkärlik. Şuni çoŋqur çüşiniş lazim. Ata-anamniŋ eytip berişiçä, bovimiz Ähmät usta degän kişi sahavätlik insan bolğan ekän. U häptisigä bir qetim kämbäğällärni, yoqsullarni jiğip, tamaq berättekän. İmkaniyitiniŋ bariçä muhtaҗlarğa yardäm qilişqa tirişattekän. Dadammu şundaq insan edi vä biznimu şundaq tärbiyilidi. Tiҗarätni başliğanda äynä şuni heçqaçan untumidim. Däsläp qerindaşlarğa, yeqinlarğa yardäm bärdim. Ötkändä «Qazaqstan» telekanilidin jurnalistlar muraҗiät qildi. Eniq boluşiçä, Çimkänt şähiridä bäş balisi bilän bir ana koçida qaptu. İlgiri ular pätir yallap turğan ekän. Amma baliliri ağriqqa duçar bolğandin keyin pätir egiliri çiqirivätkän. Balilarniŋ atisimu qeçip ketiptu. Män därhal Çimkänttiki şeriklirimgä telefon qildim. Ähval häqiqätänmu eğir ekän. Ahiri Çimkäntkä berip, barliq şaraiti bar šy elip bärduq.
2017-jili Astanada EKSPO kšrgäzmisi štkänligini hämmimiz bilimiz. Biz şu kšrgäzmini ziyarät qiliş üçün 500 balini ata-aniliri bilän elip barduq. Kšrgäzmini ziyarät qiliş päytidä maŋa yänä bir oy käldi. EKSPOda äŋ ilğar tehnologiyalär, innovatsiyalik layihilär namayiş qilindi. Demäk, buni qabiliyätlik, bilimgä huştar balilar kšrüşi keräk. Astanadin kelipla, Almalı nahiyälik hakimiyätkä yoluqup, pikrimni eyttim. Nahiyä mäktäpliridin 67 bala jiğildi. Ularnimu EKSPOğa ävättuq. Ular üç kün davamida Astanada boldi. Barliq hiraҗätni šz zimmimizgä alduq. Roza vä Qurvan heytlirida dayim pensionerlarğa, täminati naçar aililärgä yardäm berip kelivatimiz. Balilar üçün Tšle bi vä Gagarin koçiliriniŋ qiyilişida ikki futbol mäydançisini salduq. Kšrüş qabiliyiti naçar balilar arisida golboldin җumhuriyät çempionatini štküzüşkä hamiyliq qilduq. Älvättä, bu yšniliştiki işlirimiz kšp. Һämmini täkitlisäk, artuq bolup ketär.
Qoşumçä qilsam, häyrihahliq işlarni bizgä uluq Alla päriz qilğan. Bu pani duniyadiki härbir duniya-mülükniŋ soriği bar. Alla hämmini, yäni bayliqnimu, yoqsizçiliqnimu sinaq üçün bärgän. «Bayliq – qolniŋ kiri» degän sšz bar hälqimizdä. Musulman bolğanliqtin, muhtaҗlarğa yardäm beriş – bizniŋ insaniy pärzimiz.
Sizniŋ jiraq çät ällärgä çiqip ketiş imkaniyitiŋiz bolğan boluşi keräk. Nemä üçün Qazaqstanni tallidiŋiz?
Män iş babida Aziyadimu, äräp dšlätliridimu boldum. Häliq kšçüp ketişkä intilidiğan Evropa ällirini ziyarät qildim. Älvättä, Evropida hayat käçürüş, işläş nahayiti yahşi. Amma mentalitetimiz tamamän ohşimaydu. Şu ällärdä turuvatqan qandaşlirimiz ikki-üç ävlattin keyin balilirini «jütirip» qoyuşi ehtimaldin jiraq ämäs. Uyğurluğini untup qelişi mümkin. Bu meniŋ şähsiy pikrim. Ändi Qazaqstandiki şaraitni hämmimiz bilimiz. Balilirimizniŋ ana tilida bilim elişiğa, tilimizni, mädäniyitimizni saqlaşqa kapalätländürülgän imkaniyätlär bar. Tiҗarät qilimän degän işbilärmänlärgä barliq şarait yaritilğan. Päqät qanun dairisidä, adil işläşni biliş keräk. Yänä qoşumçä qilsam, hoşna dšlätlärdiki şeriklirimiz bizdiki imkaniyätlärgä häväs bilän qaraydu.
Boş vaqtiŋizda nemä bilän şuğullinişni yaqturisiz?
Kšp җähättin boş vaqtim yoq. Biraq şuniŋğa qarimay, häptisigä üç qetim sportzalğa barimän. Kiçik vaqtimizda, yäni Ğulҗida boks yaki küräş bilän şuğulliniş imkaniyiti bolmidi. Һazir şarait yar bärgäçkä, boks bilän şuğullinimän. Kiçigimdinla futbol oynap šstüm. Şu häväsim tehiçila bar. Arilap zavod aldidiki futbol mäydançisida šzara musabiqilär uyuşturimiz. Özäm «Real» futbol klubiniŋ işqivazi. Äŋ sšyümlük futbolçim, ismi rivayätkä aylanğan – Pele. Boş vaqtim bolsila, balilirim bilän säylä qilğanni yaqturimän.
Ailiŋiz häqqidä eytip bärsiŋiz?
Juqurida eytqinimdäk, män kšpbaliliq ailidä çoŋ boldum. On bir baliniŋ otturançisi. Ularniŋ ikkisi vapat bolup kätti. Bir siŋlim Amerikida istiqamät qilidu. Bir inim Norvegiya grajdini, hazir Qazaqstanda, meniŋ yenimda işlävatidu. Qalğanliri ana-Vätinimizdä. Özämniŋ on üç balam bar. Ändiki arminim şularni oqutuş, hälqigä, vätinigä hizmät qilidiğan insanlardin qilip tärbiyiläş.
Sšhbitiŋizgä rähmät.

Uyğur avaziniŋ eniqlimisi/ «MetallPromGroup» şirkiti häyrihahliq işliriğa 2015-jili – 8 million täŋgä, 2016-jili 35 million täŋgä, 2017-jili 60 million täŋgä särip qilğan.
Dolquntay Abduhelil 2016-jili «Altın jürek» mukapiti bilän, 2017-jili «Altın sapa» Prezident konkursi dairisidä «Atameken» Milliy tiҗarätçilär palatisiniŋ «İsker» mähsus mukapiti bilän, şu jili Moskvada štkän «Metall EKSPO» kšrgäzmisidä «Priznanie» mukapiti, Taşkänttä štkän maşina yasiğuçilar forumida «Qürmetti maşina jasauşı» atiğiğa erişkän. Ötkän jilniŋ ahirida Büyük Britaniyadä «Sokrat» ordeni bilän täğdirländi. Bu orden Evropa biznes assambleyasi (Oksford şähiri, Büyük Britaniya) täripidin täsis qilinğan. Bu aliy mukapat bilän җämiyätniŋ, ihtisatniŋ, ilim-pänniŋ täräqqiyatiğa zor tšhpä qoşqan alimlar, tiҗarätçilär mukapatlinidu. Alahidä täkitläş lazimki, Dolquntay Abduhelil «Sokrat» ordeni bilän mukapatlanğan däsläpki uyğur bolup hesaplinidu.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ