qanliq vaqiä: җavavi yoq soallar nurğun

0
461 ret oqıldı

Mälumki, 1918-jili may eyida Yättisuda Muraev rähbärligidiki qizil gvardiyaçilär otryadiniŋ uyğurlarni ammiviy qirişi uyğur hälqiniŋ HH äsirdiki äŋ paҗiälik sähipiliriniŋ biri boldi häm bu vaqiä tarihta «atu paҗiäsi» degän nam bilän qaldi. Sabiq keŋäş dävridä moşu vaqiägä munasivätlik barliq mälumatlar mähpiy bolğan. Päqät 1970-jilliri «atu» häqqidä ilmiy vä publitsistikiliq maqalilar yezildi. Umumän alğanda, uyğurlarni ammiviy qiriş vaqiäsi keŋäş dävriniŋ tarihida män°iy qilinğan mavzular bolup qaldi. 1918-jili yüz bärgän qanliq vaqiälär däsläpki qetim ammiviy ähbarat vasitiliridä keŋäş tarihiniŋ vä kommunistik hakimiyätniŋ ammiviy täqipläş säyasitiniŋ «aq dağliri» süpitidä qayta quruş vä aşkariliq dävridä berilişkä başlandi. Qazaqstan šz mustäqilligini alğanda «atu» paҗiäsiniŋ qurvanlirini hatiriläş boyiçä nurğun işlar ämälgä aşuruldi. Ulardin buyan «atu» paҗiäsi toğriliq çoŋ maqalilar vä ädäbiy äsärlär yezildi. Muälliplär šz ämgäkliridä äynä şu qanliq vaqiälärniŋ eniq dälillirini tepip, paҗiälik vaqiälärni çoŋqur tählil qilişqa tirişti. Ularniŋ içidä äŋ çoŋ äsär süpitidä Hämit Һämraevniŋ «Ğulҗa yoli» romanini eytişqa bolidu.
«Atu» paҗiäsini tätqiq qilişniŋ bügünki ähvalini, qazaqstanliq uyğurlarniŋ şu paҗiälik vaqiälärgä bolğan munasivitini yeqinda avstraliyalik alim Devid Brofi mundaq däp çüşändürdi: «Moşu kämgiçä kšpligän uyğurlar Muraev terroriniŋ täpsilatlirini, «atu» paҗiäsiniŋ sirlirini tehi eçilidiğan sirlar däp kütmäktä» («Uygurskaya natsiya: reforma i revolyutsiya russkom-kitayskom prigraniç'e». Kembridj, 2016-j. 150-bät). Һäqiqätänmu moşu küngiçä yüz jil ilgiri yüz bärgän vaqiälärniŋ barliq siri eçilmidi. «Atu» paҗiäsi tehi tätqiq qilişni vä çoŋqur çüşinişni täläp qilidu.
Moşu yärdä asasiy mäsilä – ammiviy qirğinniŋ säväplirini eniqlaş mäsilisi turidu. Bu nahayiti muhim. Çünki äşu soallarğa җavap tepilğanda ammiviy qirğinniŋ tarihiy bahasi berilidu. Һazir «atu» paҗiäsiniŋ säväplirigä munasivätlik ikki kšzqaraş moҗut. İkkilisi bol'şeviklarniŋ uyğurlarni ammiviy qirişqa munasivätlik җavapkärligi bilän bağliq. Äynä şularniŋ birigä muvapiq, Yättisudiki uyğurlarni ammiviy qiriş äksil inqilaviy küçlär täripidin ämälgä aşurulğan bolup, bu paҗiägä bol'şeviklarniŋ heç munasiviti vä җavapkärligi yoq.
Yänä bir kšzqaraş boyiçä, «atu» paҗiäsi – oktyabr' inqilavidin keyin bol'şeviklarniŋ šz mähsätlirigä yetiş üçün «qizil terror» taktikisini ämälgä aşuruşniŋ yaqqal kšrünüşi. Başqiçä eytqanda, moşu qanliq җinayätkä bol'şeviklar җavapkär.
Birinçi kšzqaraşni tählil qilip kšräyli. Bu pikir keŋäş dävridä päyda bolğan vä keŋäş ideologiyasiniŋ äksi däp eytişqa bolidu. Uni däsläpki qetim tarihçi alim Malik Käbirov šziniŋ «Oçerki istorii uygur sovetskogo Kazahstana» namliq kitaviniŋ qolyazmilirida 1960-jili täkitligän (keyiniräk bu pikirlär «Uyğur avazi» gezitiniŋ 1992-jili maydiki sanida yoruq kšrgän maqalisida eytildi).
Täkitläş lazimki, M.Käbirov — «atu» paҗiäsi häqqidä yazğan vä uniŋğa tarihiy baha berişkä tirişqan däsläpki alim. U 1950 – 1960-jillarda moşu mäsiligä munasivätlik materiallarni topliğan. Alim arhiv materialliridin taşqiri şu jillarda yaşiğan adämlärniŋ, partiya hadimliriniŋ äslimilirini jiqqan.
Umumän, Muraev otryadiniŋ uyğurlarni ammiviy etişini M.Kebirov keŋäş hškümitiniŋ vä bol'şeviklarniŋ säyasiy düşmänliri täripidin ämälgä aşurulğan җinayät däp yazğan. Qizil gvardiyaçilär otryadiniŋ komandiri Muraev «solçi eser», yäni solçi sotsial-inqilapçilar partiyasiniŋ äzasi, u bol'şeviklarniŋ qatariğa niqap astida kirivalğan. Alim Muraevniŋ 1918-jili 20-mayda Vernıy şähiridä muällimlär aldida sšzligän sšzi (guvaçi D.Prigorodovniŋ eytişi boyiçä) häqqidä mundaq däydu: «Vernıy şähirigä kelip, ämälgä aşurulğan terrorluq härikätliri vä muällimlär aldida sšzligän sšzi solçi-eser Muraevniŋ eniq säyasiy portretini namayiş qildi. Biraq u TurkTsİKniŋ (Türkstan märkiziy iҗraiy komiteti – A.K.) pävquladdä väkili edi. Şuŋlaşqa härbiy inqilaviy keŋäş vä Yättisu vilayätlik keŋäşlär deputatliri däsläpki künliri uniŋğa işänçä bilän qaridi. Buni – Türkstan härbiy okrugi härbiy komissari Osipovniŋ väkili Muraev yahşi paydilandi» (qolyazma 166-bät).
Amma Muraevniŋ eserlar partiyasiniŋ äzasi ekänligi heçqandaq bir hšҗҗät yaki mänbälär bilän dälillänmäydu. Bu yärdä Muraevniŋ solçi-eserlar partiyasi bilän munasivätniŋ barliğiğa säväpçi bolğan tšvändiki ikki fakt asas bolidiğanliğini tähmin qilişqa bolidu: 1) inqilaptin keyin bol'şeviklar keŋäşlär tärkivigä eserlarni kirgüzgän; 2) Muraevniŋ rähbärligidiki otryad Taşkänttin Yättisuğa Türkstan härbiy okruginiŋ härbiy komissari K.Osipov täripidin ävätilgän. Osipov bolsa, 1919-jili Taşkänttä keŋäş hakimiyitigä qarşi qozğilaŋ kštärgän. Şuŋlaşqa keŋäş tarihçiliri Muraevni eserlar partiyasiniŋ äzasi däp qariğan.
M.Käbirov Muraevniŋ eserlar partiyasigä äza ekänligini Türkstanda eserlarniŋ aktivliği bilän çüşändüridu. Alim Yättisuda keŋäş hakimiyitini ornitişqa qatnaşqanlarniŋ biri S.Miletinniŋ pikrini kältürüp, Vernıy şähiridä «solçi-eserlarniŋ» täşkilatliri bolğanliğini vä ularniŋ keŋäş hakimiyitigä qarşi härikätlärgä qatnaşqanliğini eytidu.
Muraev otryadiniŋ tärkivi häqqidä eytqanda, M.Käbirovniŋ pikriçä, bu otryad Taşkänttä qurulğanda uniŋ tärkividä 40 härbiy bolğan. Vernıy şähirigä yeqinlaşqansiri ularniŋ sani 400gä yätkän. U mundaq däp yazidu: «Muraevniŋ otryadida taşkäntlik vä vernıyliq qizil gvardiyaçilärniŋ sani az bolğan. Otryadniŋ kšp qismi … yol boyi kulaklar, qaraqçilar, äksiyätçi unsurlar bilän toluqturulğan» (177-bät). Yänä bir yärdä alim «otryad kulaklarniŋ baliliri vä äksiliyätçilärdin» qurulğan däp eytidu. M.Kebirov şundaqla: «Çeläktä otryadqa uyğur vä tuŋgan äksiyätçiliri qoşulğan» däydu (177-bät). Şundaqla u uyğurlar bilän ruslarniŋ, qazaqlarniŋ vä tuŋganlarniŋ dostluği häqqidimu kšp misallarni kältüridu.
M.Käbirovniŋ qolyazmisida uyğurlarni ammiviy qirişta җavapkärlik bol'şeviklardin elinsimu vä barliq җavapkärlik äksil-inqilapçilarğa jüklänsimu, 1975-jili yoruq kšrgän kitapta «atu» paҗiäsi toğriliq mätin elinip taşlinidu. Bu ammiviy qirğin toğriliq mälumat ikki җümlä arqiliqla berilidu: «Keŋäş hakimiyitigä qarşi täşviqatqa işinip vä aqgvardiyaçilär, baylarniŋ qorqutuşidin häm Ğulҗa hakimiyitiniŋ agentliriniŋ sšzlirigä işinip, 1918-jili may vä iyun' aylirida Vernıy vä Yarkänt uezdliridiki uyğur ahalisiniŋ bir qismi Ğulҗa täväsigä kšçüp kätti. Uyğurlarniŋ Hitayğa kšçüşigä uyğur ahalisiğa Muraev rähbärligidiki qizil gvardiya otryadiniŋ tärkivigä kirivalğan äksil unsurlarniŋ täqipläşliri türtkä boldi» («Oçerki istorii uygurov Sovetskogo Kazahstana» Alma-Ata, Nauka, 1975. 149-150-b.).
Şundaq qilip, M.Käbirov šz ämgiginiŋ kitap nushisida «qizilgvardiyaçi» däp atalğan Muraevtin qirğinğa munasivätlik gunani elip taşlaşqa mäҗbur bolidu. Bu gunani bolsa, uniŋ otryadiğa kirivalğan «äksil unsurlarğa» jükläydu.
Täkitläş lazimki, Muraevniŋ ismi җämiyät ärbabi vä yazğuçi Mäşür Rozievniŋ «Vozrojdennıy uygurskiy narod» (1976-jil) degän kitavida umumän atalmaydu. Qoşumçä qilsaq, mäzkür kitapta M.Käbirovniŋ kitaviğa qariğanda qanliq vaqiälär toğriliq täpsiliy yezilğan. Mäşür Rozievmu bu vaqiäni Qizil Armiyagä heçqandaq munasiviti yoq däp hesaplaydu. Uniŋ pikriçä, äksil inqilapçilar qiziqgvardiyaçilär niqavi astida uyğur yezilirida bulaŋçiliq qilğan, adämlärni pulemetlar vä miltiqlar bilän atqan. Bu millätlärara ziddiyätni päyda qiliş vä uyğur ahalisiniŋ keŋäş hakimiyitigä bolğan işänçisini yoqitiş üçün ämälgä aşurulğan. («Vozrojdennıy uygurskiy narod» 1976.132-133-b.). Muällipniŋ pikriçä, qizilgvardiyaçilär «vähşi banditlarni» quralsizlandurup, qanliq qirğinni tohtatqan.
M.Käbirov Muraevniŋ äksil-inqilapçi, solçi-eser bolğanliği häqqidä däsläpki qetim dälilligän pikri keŋäş dävridin keyinmu yoruq kšrgän maqalilarda orun alğan. Biraq moşu kämgiçä arhivlarda Muraevniŋ qandaqtu-bir äksil inqilaviy partiya yaki topniŋ, şuniŋ içidä eserlar partiyasiniŋ äzasi ekänligini uttur dälilläydiğan birmu hšҗҗät tepilmidi.
Qiziq yeri, nurğunliğan arhiv materialliri Muraevni päqät familiyasi bilän kšrsitidu. Uniŋ ismi yaki atisiniŋ ismi eytilmiğan. Keŋäş dävridin keyinki ädäbiy äsärlärdä Muraev «Egor» degän isim bilän täkitlinidu. Biraq Muraevniŋ ismi «Egor» ämäs, bälki «Mitrofan İvanoviç» ekänligini bildüridiğan hšҗҗätlärmu bar. Bu isim däsläpki qetim Sultan Җamalniŋ «Tüzüm – başqa, paҗiä ohşaş» («Uyğur avazi» 2008-j. 23-may) degän maqalisida kšrsitildi. «M» initsiali Muraevniŋ imzasiniŋ aldida kšrsitilgänligi toğriliq mälumatni yeqinda arhivlardin Aznat Talipov vä Riad Qurbanov tepişqa muyässär boldi.
«Mitrofan İvanoviç Muraev» degän toluq isim qisqa, biraq nahayiti muhim hšҗҗättä kšrsitilgän. Mäzkür hšҗҗät Özbäkstan Җumhuriyitiniŋ märkiziy dšlät arhivida saqlinivatidu. Bu hšҗҗät «Spisok aktivnıh uçastnikov Turkestanskogo Sovetskogo frontov perioda s 1917 po 1920 gg.» däp atilidu. Bu tizimda keŋäş hakimiyiti üçün җäŋgivarliq hizmätliri çoŋ on bir Qizil Armiya komandiri häqqidä qisqiçä mälumatlar kšrsitilgän. Şularniŋ arisida M.Muraevniŋmu keŋäş hakimiyiti aldidiki hizmätliri täkitlängän. Mäzkür hšҗҗät täyyarlanğanda (1920-jil) uniŋ ahirqi lavazimi Türkstan Җumhuriyitiniŋ härbiy komissariniŋ yardämçisi däp kšrsitilgän. «Uniŋ (frontta – A.K.) ämgigi qäyärdä äksini tapti» degän grafada Muraev häqqidä 1917 – 1920-jillar ariliğidiki mälumatlarni tšvändikiçä kšrsitidu: «1) 1917-jildin başlap җavapkär keŋäş hadimi; 2) 1918-jili häliq komissarliri keŋişiniŋ pärmaniğa muvapiq, ayrim otryadniŋ komandiri süpitidä Yättisuda aqgvardiyaçilärniŋ qozğiliŋini besiş üçün ävätilgän; qozğilaŋ Muraev täripidin basturuldi; 3) komandir süpitidä Buhara frontida җäŋ qildi; 4) Zakaspiysk frontida polk komandiri; 5) Türkstan Җumhuriyiti baş ştabiniŋ härbiy buyruği vä häliq komissarliri keŋişiniŋ pärmani boyiçä Termez qäl°äsidin düşmänniŋ oqi astidin oq-dora elip çiqip, Taşkäntkä vä frontlarğa yätküzdi. Başqimu җavapkär härbiy buyruqlarni orunlidi». Mäzkür hšҗҗättä Muraev toğriliq: «Öziniŋ qät°iyligi vä adilliği bilän härbiy väzipilärni orunliğanliği üçün alahidä täkitlinişkä sazavär» däp kšrsitilgän.
Mana juqurida kältürülgän mätindin kšrüp turimizki, M.Muraev Yättisuda qozğilaŋni basturğandin keyin Buhara vä Zakaspiysk frontliridiki җäŋlärgimu qatnaşqan (Buhara fronti Buhara ämirliginiŋ territoriyasidä, Zakaspiysk fronti bolsa, Hiva hanliğiniŋ Zakaspiysk vilayiti territoriyasidä, Amu däriyaniŋ tšvänki eqimida bolğan. 1919-jili 22-noyabr'da «Zakaspiysk armiya topi» däp šzgärtilgän). U şundaqla Termezdiki җäŋlärgimu qatnişip, «birqatar җavapkär väzipilärni orunliğan». Kšrüp turimizki, Muraev lavazim җähättin dayim šsüp turğan: ägär u Buhara frontida otryad komandiri bolğan bolsa, Zakaspiysk frontida polk komandiri lavazimiğiçä šskän.
Kšrsitilgän hšҗҗättiki M.Muraevniŋ lavazimliri vä hizmätliri uniŋ solçi-eserlar partiyasiniŋ äzasi ekänligini vä K.Osipov bilän munasiviti bar ekänligini yoqqa çiqiridu. Mälumki, «Osipov qozğiliŋi» 1919-jili 18 – 23-yanvar' künliri Taşkänttä yüz bärgän häm moşu hšҗҗät yezilğan päytkiçä (1920-jil) toluği bilän basturulğan. Ägär Muraev Osipovniŋ säpdişi bolğan bolsa, «Osipov qozğiliŋi» basturulğandin keyin biz juqurida täkitligän qizilgvardiyaçilär komandirliriniŋ tizimiğa kirgüzülmätti. Uniŋdin taşqiri bu tizimğa Muraev bilän birqatarda Yättisu vilayitiniŋ härbiy komissari B.Şagabudinovmu kirgüzülgän. U Buhariniŋ «Һärbiy naziri» bolğan vä Osipov qozğiliŋini basturuşqa aktiv qatnaşqan. Demäk, Osipovniŋ qozğiliŋini basturğan Şagabudinov häm Osipovniŋ säyasiy kšzqaraşlirini qolliğan Muraevniŋ bir tizimda boluşi mümkin ämäs. Älvättä, Muraev vä Osipovniŋ alaqisi keyin paş qilindi degüçilärniŋ boluşimu ehtimaldin jiraq ämäs. Biraq bu äqilgä muvapiq kälmäydu häm uni ispatliğidäk tarihiy faktlarmu yoq.
Devid Brofiniŋ Rossiya dšlät härbiy arhiviniŋ hšҗҗätlirigä asaslinip, Muraevqa bärgän harakteristikisida u häqiqiy bol'şevik süpitidä kšrsitilgän: «Muraev başqimu Türkstan bol'şevikliriğa ohşaş tšmür yol işçiliridin. U 1917 – 1918-jilliri Kuşkida säyasiy җähättin keŋäşlärdä paaliyätçanliq kšrsätti, İrandin qaytip kälgändin keyin kazaklarni quralsizlanduruş işliriğa qatnaşti, Buhara frontida җäŋ qildi» (RGVA 110/31290/1.1; Brofi D. uygurskaya natsiya…, 307-b.).
Täkitläş lazimki, M.Muraevniŋ täğdiri nahayiti sirliq. M.Kebirovniŋ pikriçä, u «adil sottin qeçip qutulmiğan vä җazalanğan». Dälillänmigän tähminlär boyiçä, u Pärğanä uyğurliri täripidin šltürülgän. D.Brofi bolsa, Rossiya arhivliriniŋ mälumatliriğa asaslinip, Muraevniŋ 1921-jili Rossiyadä šlgänligini eytidu.
Һärqandaq paҗiälik vaqiälärgä ohşaş «atu» paҗiäsini uyğur häliq qoşaqlirida šz äksini tapti. Däsläpki qetim «atu» paҗiäsi häqqidä yezilğan qoşaqlar A.Älahunov täripidin «Uyğur häliq qoşaqliri» degän toplamda 1977-jili yoruq kšrdi. Yänä şu A.Älahunov šziniŋ 1993-jili «Arzu» jurnalida yoruq kšrgän maqalisida 1970-jilliri «atu» paҗiäsi toğriliq qoşaqlarni näşirgä täyyarliğan päyttä qoşaqlardiki «bol'şeviklar», «qizil armiya» degän sšzlärni başqa sšzlär bilän almaşturuşqa mäҗbur bolğanliği häqqidä sšz qilidu. Täkitläş lazimki, A.Älahunov täripidin «Arzu» jurnalida näşir qilinğan qoşaqlarda «bol'şeviklar» degän sšz tšrt qetim täkrarlinidu (A.Älahunov. «Җudaliq qoşaqliri». «Arzu», №7, 1993, 83-b.).
Muraevniŋ qizil gvardiyaçi süpitidä paaliyiti häqqidä Yättisuda mädäniy aqartiş işliriğa paal qatnaşqan Sabirҗan Şakirҗanov mundaq däp yazidu: «Kazaklarni tar-mar qilişta Taşkänttin kälgän Murayniŋ otryadi aktiv qatnaşti. Kazaklarğa yahşi savaq boldi… İnqilapqa qarşi härikiti üçün Muraev otryadi 15 musulman yezisini җazalidi» («Dnevnik Şakirdzyanova» QҖ Märkiziy dšlät arhivi. f. 1261, op.1, d,1, l.8).
Şundaq qilip, keŋäş dävridä şäkillängän «Yättisuda uyğurlarni ammiviy qiriş bol'şeviklar niqavini kiyivalğan äksil inqilapçilarniŋ işi» degän pikir häqiqätkä muvapiq kälmäydu. Bu pikir keŋäş ideologiyasi dairisidä päyda bolğan. U bol'şeviklarniŋ bu җinayättiki җavapkärligini yoqqa çiqirip, keŋäş hakimiyitiniŋ düşmänlirigä artişni mähsät qildi. Barliq qolda bar mänbälär bu ammiviy qirğin Yättisuda kazaklarniŋ qozğiliŋiğa qarşi härikättä Qizil Armiyaniŋ ammiviy qiriş amilliriniŋ bir qismi bolğanliğini dälilläydu.
Ablähät KAMALOV, tarih pänliriniŋ doktori, professor.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ