Tšmür işikniŋ «tirik qulupi»

0
1 063 ret oqıldı

Şämşidin AYuPOV, «Uyğur avazi»/ Öy içi җim-җit. Päqät içkärki šydin televizorniŋ ünila aŋlinip turidu. Bügün kündikidin käçiräk turğan Musälim bovay sayabanniŋ (balkon) işigini eçip, šyniŋ havasini taziliğusi käldi. Adättikidäk, şähärniŋ qalaymiqan näpäsi. Tügimäydiğan varaŋ-çuruŋ, maşinilarniŋ üni, adämlärniŋ uruş-talişi qulaq-meyäŋni yäp, jürigiŋni moҗuydu. Mštivär buniŋdin jigirmä jil muqäddäm mundaq kšrünüşkä häҗäplinip qarar edi. Biraq, u zamanniŋ štkini nävaq… Mštivär şu mähäl štmüşni çarlap kätti… Baliliği uruş jilliriğa toğra kälgäçkä, oyun degänni bilmäy šsti. Atisi, akiliri uruşqa kätkiniçä, qaytip kälmidi. Bir ävlattin yalğuz qalğan u anisiniŋ hahişi bilän ätigän šyländi. Ular inaq häm paravän hayat käçürdi. Bala-çaqiliq bolup, bäş qiz vä bir oğulni duniyağa äkäldi. Mana şundaq şat-şadiman hayat käçürüvatqan künlärniŋ biridä, ailiniŋ ğämgüzar anisi tuyuqsiz säktä (insul't) elip, ağriqhaniğa çüşüp qaldi. Dohturlar qolidin kälginini qilip kšrdi, biraq anini aman elip qalalmidi. Һämmä matämgä çšmdi…
Vapadar yaridin mäzgilsiz ayrilğan Musälim atiniŋ kšŋli puçulup, beli tezla mükçäydi. Anisidin jitim qalğan balilarmu täğdirgä tän berip, bir-birini yetäklişip çoŋ boldi.
Jillar bir-birini qoğlişip štüvärdi. Ariliqta kütülmigän yärdin zaman šzgirip, yezidikilärniŋ kün kšrüşi eğirlaşti. İşsizliq ovҗ aldi. Mštivär amalsizdin šy-җayini sattidä, kindik qeni tamğan jutini tärk etip, biriniŋ käynidin biri şähärgä ketişkän baliliriniŋ yeniğa birätola kšçüp kelivaldi. Atisini yalğuz oğli šz panasiğa aldi. Kelininiŋ müҗäzi ços. Bäzidä tumşuği yär süpirip, yoqilaŋ närsilärgä terikip ketidudä, šçini baliliridin alidu. Mundaq päytlärdä mštivär märhum ayalini oylap, çoŋqur oyğa çšmidu: «Һä-äy, hazirqi kelinlärdä burunqi anilar ohşaş sävirlik nädin bolsun? Ularniŋ nemigä dodilinidiğini bälgüsiz. Äsäbini qaynitip, yättä-säkkiz bala tepip, şuniŋğa beşi qetip jürsiçu, kaşki. Tapqanliri neri kätsä, üç bala. Yezidiki җapakäş anilar ohşaş taŋ sähärdä turup, hoyla-aramni besiqturup, andin siyir seğip, här häptidä tonurda nan yaqmaydu… Qişniŋ künliri toŋlap kätkän kšmürni çoqup, päşkä ot yaqmaydu. Yazniŋ künliri taladiki oçaqqa ot qalap, ğulaç-ğulaç kir-qatlarni juymaydu. Yalğuz šzi bäş-altä eğiz šyni tam-torusiğiçä çiltisini çiqirip, aqlimaydu…».
…Mštivär štkändä oğliğa «Balam yeziğa berip, šlüm-jitim bolğan yärlärgä pätä qilip keläyli. Özämmu yezini seğinip-kinäp qaldim. Rämiti anaŋ pat-pat çüşümgä kiridiğan boluvaldi. Qäbrini ziyarät qilip, qur°an-tilavät qilip keläyli. Seniŋmu, balam, jutqa barmiğiniŋ helä boldi. Tuğulup šskän yezaŋni, yalaŋğidaq jügräp, oşuq oyniğan topiliq koçilarni seğinğansän, qulunum?», devidi, oğli vaqtiniŋ qisliğini eytip, aldiraş işiğa ketip qalğandi.
Ata bügün ätigänlik naştidin keyin, şu štkänki gäpni oğliniŋ yänä yadiğa saldi. Amma oğli eğiz açmidi. Kelinizä «Dada, yeziŋizğa tehi yeqindila berip käldiŋizğu. U yärdä sizni kim huş kšrüvetiptu däysiz!? Uniŋğa yarişa, šyni yalğuz qaldurup ketişkä bolmaydu. Һazir şähärdä oğri degän kšpiyip kätti. Ötkändä sizgä deduqqu, bir-ikki kündin keyin šyniŋ hämmä yağaç işiklirini yštkäp, tšmür işik qoyğilivatimiz. Quruluşçilarğa siz baş-kšz bolmisiŋiz, biz işta… Boldi, hä desila yeziğa qatraşni qoyuŋ! Pensiyariŋizni bu qetim bizgä berisiz!».
Kelininiŋ lävzidin çiqqan monu gäp-sšzlärni diqqät bilän aŋliğan mštivärniŋ oyi oğliniŋ buniŋdin bäş ay ilgiri pensiyasini tügäl elivelip, taşqarqi işikkä qoyğuzğan tšmür işikkä avudi. İçidikini sirtqa, teşidikini içigä aŋlatmaydiğan zildäk tšmür işik. Uni asta tartipla qoysaŋ boldi, šzi yepilidu. Öygä mehman kälsä, tšvänki qävättä turup, nuqtilirini basidu. Ular uni šy içidila aŋlap, kim ekänligini kšridu. Andin bir nuqtini bassa, hämmä üç qävätniŋ umumiy işigi, ävu yoğan qara tšmür işik eçilidu. Tünügün käçtä mštivär hoylidiki šzigä ohşaş «qaravul bovaylar» bilän ğuŋur-muŋur paraŋlişip oltirip qelip, işikni ahirida šzi yapqan edi. Taŋ atqiçä «işik durus yepilğandimu?», däp vayim qilip çiqti. Һazir sirtqa – bovaylarniŋ yeniğa çiqay desä, tšmür işikniŋ qandaq eçilip-yepilidiğinini bilmäydu. «Çiqsam, yenip kirälmäy qalimänmu», däp ändişä qilidu. Şuŋlaşqa u baliliri yaki nävriliri kälgiçä tšrt tamğa qamilip oltirişqa mäҗbur. Mundaq eytqanda, u – tšmür işikniŋ «tirik qulupi». «Һä-y zamanäy, dedi mštivär eğir tinip. — Räptayiŋdin šrgiläy! Mundaq şähärdä yaşiğiniŋ qursun. Bärikätlik yezamğa bäribir yätmäydu. Nemä zulum bu! Özimizni šzimiz tšmür bilän qorçap, taşqiridiki tirikçiliktin hävärsiz qalduq. Yezida turuvatqinimda här küni jutdaşlar bilän didarlişip, hal-ähval sorişip turattuq. Därvazilirimiz keçä-kündüz yepilmatti. Һoyliğa kirip kälgän šznimu, šzginimu illiq çiray qarşi elip, barimizni berip, mehman qilattuq. Monu qalaymiqan şähiriŋdä, yänä kelip, bir šydä turuvetip, šz šyüŋniŋ işigini šzäŋ çekidiğan däriҗigä yättuq… Boldi, çidiğuçiliğim qalmidi. Yezamğa ketimän…».
Mštivärniŋ oy-hiyalini sirttin aŋlinivatqan varaŋ-çuruŋ bšldi. Sayabanğa çiqip qarivedi, bir yenik maşina yaşanğan bir ayalni yolniŋ otturisida urup šttidä, huddi heçnemä bolmiğandäk, tohtimastin ketip qaldi…
Mštivär eğir “uh” tarttidä, andin: “Bu zaman nemä bolup ketivatidu, zadi?! Mehir-şäpqätniŋ iznasimu qalmiğanmu?! Adämlärniŋ jürigi tšmürgä aylinivatamdu, nemä?” däp piçirlidi… Andin kültä-käpisini jiğişturup, oğliniŋ iştin kelişini kütti…

Bälüşüş

Javap qalduruŋ