Һelimkamniŋ quduği

0
4 068 ret oqıldı

Uşşaq mallirimizniŋ qişliq ğemini yäp ot-pasar çepiş üçün җaŋgaldiki kona otiğimizğa baridiğan bolduq. Biz tšrt ätrapini ğiç toğraqlar orap turğan otiğimizğa yetip kälgändä, Şäriq upuği läv suruhtäk räŋlinip, quyaş, tuğuluvatqan bovaqniŋ beşidäk, bara-bara aşkarilanmaqta edi. Qaramtul asman arqa-arqidin tolğaq yävatqandäk, türüm-türüm aquş bulutlar tohtalsiz härikätlinip turatti. Dadam qoŋur räŋlik heçirimizni harvudin çiqirip, otqa qoyuvätti. – Oğlum, Һelimkamniŋ quduğidiki su heli quyaş kštirilsä issip qalidu, dedi maŋa beqip. – Şuŋlaşqa hazir muzdäk çeğida bir qapaq su äkälgin.
Dadam bir qeri toğraqniŋ çoqatmiğidiki eğiziğa mädäk käplängän, boyniğa yeşil kula ağamça çigilgän tayğan qosaq qapaqni kšrsätti. Män här jili avgust eyidiki tätil künliridä Һelimkamniŋ quduğidin su toşuydiğan u tävärrük qapaqni qolumğa aldimdä, quduq täräpkä jürüp kättim.
Һelimkamniŋ quduği otiğimizdin ançä jiraq bolmiğan bir kodaŋliqta edi. Män här jili avgust eyidiki ot-pasar jiğiş vaqtida quduq bilän otiğimiz ariliğida su toşup jürgäçkä, maŋa tonuş qara yol kallamda aydiŋ edi. U çiğir yolda yoqap kätkän izlirim qumsaŋ topiniŋ lävlirigä qayta gül çekişkä başlidi. İlanbağri çiğir yolniŋ ikki yeqidiki aq vä qizğuç pšpüklük pasarlar, julğun vä toğraqlarniŋ şuŋliri säl soğ izğirinda yenik baş liŋşitatti.
Һelimkamniŋ quduği šŋkürgä ohşaydiğan uzaq tarihqa egä qedimiy quduq bolup, ätrapini tšrt tüp qeri toğraq orap turatti. Bu häyvätlik toğraqlar bilän quduq üstigä kün nuri çüşmätti. Şundaq bolğaçqimekin, bu quduqniŋ süyi çüşkiçä muzdäk soğ turatti. Män şotiniŋ vahinikigä ohşaydiğan topa pälämpäydin päskä çüşüp, huddi toğraq yopurmaqliridäk kšküç räŋ suğa qapiğimni çškürdüm. Tip-tinç şerin çüş kšrüvatqan suniŋ uyqisi buzuldi. Bulduqliğan avaz çiqişqa başlidi. Qapaq aç qosiğiğa hämmä suni sümiridiğandäk däm tartivatatti. Ajnap kätkän yoluvçidäk iştiha bilän ğurtulditip jutmaqta edi. Qapaq suni härbir jutqanda šdäktäk eğaŋlatti. Qapaqniŋ çaŋqiğan näpsi aram tepip, quduqniŋ çoŋqurluğiğa şuŋğuşqa başliğandi. Män boynidiki ağamçini tutup çaqqan tartivaldim. Ölük beliqniŋkidäk haŋ turğan eğiziğa küy yäp kätkän äski teridäk bolup qalğan mädäkni rastlap saldimdä, quduq beşidiki quçaq yätmäydiğan bir toğraqqa yšlinip oltirip, hiyal däriyasida üzüşkä başlidim…
Һärbir işniŋ tunҗisi untulmaydekän. İnsan hayatida härbir işni birinçi qädämdin, tunҗa qetimdin başlaydu. Meniŋ hazirğiçä esimdin kštirilmäy kelivatqan iş, moşu җaŋgal säpirimniŋ tunҗa qetimliği edi. U çağlar başlanğuç mäktäpniŋ bäşinçi sinipida oquvatqan mäzgilim bolup, bu җaŋgalğa avgust eyida dadamğa yalvurup jürüp kälgändim. Şu çağlarda җaŋgal mänzirisi kšzlirimgä ğälitila kšrüngän. «Һelimkamniŋ quduği» meniŋ alahidä diqqitimni җälip qildi.
– Dada, nemişkä bu quduqni «Һelimkamniŋ quduği» däydu?
– Һelimkam seniŋ uluq bovaŋ. Mundaq eytqanda, boviliriŋniŋ bovisi. U kişi šz vaqtida karvan beşi ekän. Udun ätlisi, şayi, durdun, ipäklärni, gäzlimä rähtlärni Küsängä apirip satidekän. Qaytişida Küsänniŋ at, eşäk, heçirlirini setivelip, Udunniŋ bazarlirida setip, pul qilidekän. Bir jilliri bäşinçi ay mäzgilidä uluq bovaŋ Küsändin qaytip kelivatqanda tuyuqsiz qattiq boran çiqip ketiptu. Boran şu çiqqiniçä bir keçä-kündüz tohtimaptu. Ular yoldin adişip qaptu. Boran tohtiğandin keyin, karvanlar “šzini bük toğraqliq arisida kšrüptu. On näççä kişiniŋ qosiği eçip, çaŋqap lävliri çak-çak yerilğan ekän. Karvanlar ändi qandaq qilarmiz, moşu yärdä aç-ussuz qelip šlidiğan ohşaymiz”, däp vähimigä çüşüptu. Һelim bovaŋ mundaqla on näççä adäm šlüp kätsä šzigä, ularğa, ularniŋ uruq-tuqqanliriğa üz kelälmäydiğandäk his qilip, därhal kallisidin bir äqil keçiptudä, ussap, halidin kätkän hämraliriğa qarap: «Oylap baqsam, biz mundaq šlümni kütüp yatsaq bolmaydekän. Ornuŋlardin turuŋlar, biz bu yärdin quduq kolap, su çiqirayli», däptu.
Bovaŋniŋ bu sšzini aŋliğan hämraliri huddi aldin kelişivalğandäkla: «Һäy Һelim, sän bu gäpni yä burun demidiŋ. Ändi put-qolumizda җan didari qalmiğanda quduq qazayli desäŋ, «harğan eşäkkä bir pänҗä yantaq» degändäk iş bolmamdu», däp ornidin qimir qilmay yetivaptu. Һelim bovaŋ äpsuslanğan halda, beşini çayqap qoyup, ün-tün çiqarmayla qoŋur tšginiŋ arqisiğa ğanҗuğilanğan üҗmä sapliq çoŋ kätmänni elip, bu bükläş toğraqliq arisidin quduq qezişqa başlaptu. Oğlum, sän «Һäҗäva, başqilar halsizlinip jiqilsa, bovam, äksiçä, quduq qeziptu», däp oylap qelişiŋ mümkin. Şundaq, bovaŋmu başqilardäk çarçiğan, qosiği eçip qattiq çaŋqiğan ekän. Amma u başqilarğa qariğanda äqillik, çidam-ğäyrätlik, şiҗaätlik, batur, küçi härdayim orğup turidiğan şirmät adäm ekän. Uniŋ boyi şu çağlardiki normal adämlärgä selişturğanda nahayiti egiz, put-qolliri bazğandäk çoŋ ekän. Uni bir vaqliğiğa bir qoyniŋ gšşini, bir qazanniŋ eşini, on nanni yäp bolidekän desäm işinämsän? Uniŋ iştiyi şundaq ubdan, bir qapaq suni bir oltarğinida içip bolidiğan qavul adäm bolğaçqa, u bovaŋ җan hälqumiğa yätkän, hayat-mamatliq vaqitta kätminini bu çšl qoynida gürsülditip çepip, ahiri quduq qezip, su çiqirip, hämraliriniŋ, çoŋ-kiçik ulaqlarniŋ hayatini saqlap qalğan ekän. Şu kündin başlap bu quduq başqilarniŋ tili arqiliq «Һelimkamniŋ quduği» däp atilip, hazirğiçä rivayät bolup tarqilip kälgän ekän.
Bir tal yopurmaqniŋ aldimğa quştäk uçup çüşüşi bilän hatirämni җäm qildim. Ornumdin turup, qapaqni juydumdä, otiğimiz täräpkä qarap maŋdim. Otaqqa kälgiçä: «Uluq bovamniŋ nami uzaq jillardin beri äşu quduq sävävidin untulmay kälmäktä. Һazirğiçä u quduqniŋ süyidin qançiligän çšl hayvanliri, uçar quşlar, natonuş adämlär ussuzluğini qandurup kelivatqandu, hä! Җimi җanliqlarğa hayatliq bähş etivatqan bu quduq meni çäksiz sšyündürmäktä, pähirlik hislarğa çšmdürmäktä. Amma män ta hazirğiçä nemä iş qildim? Män bovamniŋ bu tävärrük quduğidin su içipla jürsäm bovamğa üz kelälämdimän, uniŋ rohi aldida üzüm qizarmamdu? Män bovamniŋ varisi, yiltizi, üzülmäs ävlat zänҗiri. Şuŋa män bovam qazğan quduqta tohtalsiz buluqlap turğan u bulaqlar çaŋqiğanlarniŋ täşnaliğini qanduruvatqandäk, mänmu mäktäptin ibarät bilim buliğidin çaŋqaq dilimniŋ täşnaliğini qandurup turuşum, äl-avamğa mäŋgülük näp beräläydiğan yaramliq izbasar boluşum keräk» degänlärni oylidim.
Otiğimizğa yetip kälginimdä dadam bir piyalä su quyup, ğurtulditip içişkä başlidi. Dadamniŋ җavğiyidin sirğiğan qalduq sular uniŋ çarlaşqan bujğur saqallirini juymaqta edi. Şu çağda meniŋ kšz aldimda uluq bovamniŋ qavul, maŋa sirliq tüs beridiğan, hizir süpät, ğayivanä illiq bir simasi çšl içidä zahir bolğandäk, šzämçä dadamniŋ su içivatqan halitigä qarap üzlirim tehiçä yoqalmiğan Şäriq upuğiniŋ otqaş räŋgidäk qizirip kätti.
Tursun ĞOҖİABDULLA.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ