Çonҗa – tarihi uzun, keläçigi parlaq yeza

0
393 ret oqıldı

Sabiräm ÄNVÄROVA, «Uyğur avazi»/ Uyğur nahiyäsiniŋ märkizi – Çonҗa yezisi 2007-jili Almuta vilayiti boyiçä «Ülgili selo» atalğan edi. Şuniŋdin buyan aridin on bir jil štüptu. Bu jillar içidä Çonҗa yezisi qançilik däriҗidä šzgärdi? Yeqinda biz moşu vä başqimu soallarğa җavap eliş mähsitidä okrug hakimi Adilҗan QURBANNİYaZOVqa yoluqqan eduq. – Adilҗan Qadirҗan oğli, gezithanlarğa aldi bilän qisqiçä Çonҗiniŋ tarihini sšzläp bärsiŋiz…
– Märhämät, 1930-jili bu yärdä «Qizil Tuğ» kolhozi qurulğan ekän. Uniŋ däsläpki räisi bolup M.Starikov, keyin 1931-jili Tursun Malikov saylinidu. 1931-jili tunҗa meditsina punkti eçilip, bäzi šylärgä telefon tartilidu.
1936-jili «Qizil Tuğ» kolhozida 30ğa yeqin soqa, 60 šküz harvu, 1 traktor bolup, egilikkä 150 adäm äza bolğan ekän. Şu jili kolhoz Karl Marksniŋ nami bilän atilidu. 1938-jili «İİİ bäşjilliq namidiki artel'» qurulup, räislikkä B.Kuzin tayinlinidu. 1940-jili rus vä başlanğuç mäktäpliri birikip, 7 jilliq rus-uyğur mäktivi eçilidu.
Qazaq SSR Aliy Keŋişi Prezidiuminiŋ 1944-jilqi 11-iyun'diki qarariğa benaän, Çonҗa yezisi Uyğur nahiyäsiniŋ märkizi bolidu. 1963-jili Uyğur vä Panfilov nahiyäliri biriktürülidu. 1964-jilniŋ ahirida Uyğur nahiyäsi qaytidin qurulup, Çonҗa yezisi nahiyä märkizi bolidu.
– Eytişlarğa qariğanda, siz Çonҗa yezisiğa ikkinçi qetim hakim bolup käpsiz…
– Şundaq. Yäni, 2009-jili Çonҗa yeziliq okruginiŋ hakimi bolup tayinlinip, 4 jil paaliyät elip bardim. 2013-jili šz ihtiyarim bilän hakimliqtin nahiyälik täntärbiyä vä sport bšlümigä rähbärlik hizmitigä avuştum. Ötkän jili hakimlar saylimiğa qatnişip, häliqniŋ qollap-quvätlişi bilän Çonҗa yeziliq okrugiğa hakim bolup saylandim. Buni häliqniŋ maŋa bolğan işänçisidin däp bilimän.
– Buniŋdin on jil ilgiri «Ülgili selo» bolğan Çonҗa bu jillar içidä qançilik däriҗidä šzgärdi?
– Çonҗa hazirmu ülgilik selo atilişqa munasip yeza, däp işäşlik eytalaymän. Ahaliniŋ sani šsüp, yeŋi koçilar päyda boldi. Yär mäydanimu käŋäydi. Җümlidin bügünki taŋda Çonҗiniŋ tšvänki qismidiki 174 gektar yär turuşluq šy seliş üçün mähsus täyyarlandi. Eniğiraq eytsaq, koçilar yasilip, su, elektr yoruği, telefon tartilip, eriqliriğiçä yasilip pütti.
Bügün çonҗiliqlarniŋ sani 20474 adämgä yätti. Ularniŋ 8739 qazaq, 11208 uyğur, 201 rus, 53 başqa millät väkilliri. Һazir 5 umumiy ottura mäktäp, bir sport mäktivi, 2 meditsina kolledji, bir politehnika kolledji, korrektsiyalik kabinet, 2 dšlätlik, 12 şähsiy balilar bağçisi, kitaphana, Mädäniyät šyi, 215 dukan, 22 tamaqliniş orni, bazar, 57 härhil hizmät kšrsitiş märkizi, bank, poçta, 3 meçit, 2 däm eliş beği, märkiziy ağriqhana, şipahana, bir şärbät çiqiriş vä bir juŋ zavodi, qändälät tsehi bar.
2016 – 2017-jillar ariliğida yol җšndäş işliriğa yärlik byudjettin 270 million täŋgä hiraҗät bšlünüp, 12 koça muräkkäp җšndäştin štkän bolsa, 2018-jili bu işlarğa yärlik byudjettin 100 million täŋgä bšlünüp, yezidiki 13 koçiğa җšndäş işlirini jürgüzüş reҗilinivatidu. İkki koçiğa svetofor ornitilmaqçi.
Yeziliq okrug boyiçä 2017-jili umumän 123 danä arça, 123 danä qariğay kšçätliri oltarğuzuldi. Biyil yänä 1200 tüp kšçät tikiş niyitimiz bar.
Şuni alahidä atap eytmaqçimänki, elimizdiki Astananiŋ 20 jilliği munasiviti bilän štkän jili Çonҗa yezisidiki yeŋi koçilarniŋ biri Astana namida ataldi.
Män däsläp hakim bolup işligän jilliri, yeza okrugliriniŋ byudjeti nahiyägä qaratti. Lekin hazir ularniŋ byudjetliri šzlirigä täälluq. Tayaqniŋ ikki uçi bolğinidäk, bu šzgiriş, birinçidin, hizmitimizni yenikläştürsä, ikkinçidin, mäs°uliyitimizni helila aşurdi. Һär tiyinniŋ orunluq särip qilinişi üçün hakim җavap beridu. Aldiki vaqitta dšlät täripidin yaritilğan mümkinçiliklärdin orunluq paydilinip, häliq bilän birliktä iş elip barimiz däp işinimän.
– Eytmaqçi, ikkinçi qetim saylanğandimu şundaq oyda bolğansiz?
– Һakim häliqqä yeqin boluşi keräk. İkkinçi qetim saylanğandimu, adättikidäk, jut aqsaqalliri bilän mäslihätläştim. Andin turğunlar bilän uçrişiş štküzdim. «Mäslihätlişip piçilğan ton kaltä bolmas» demäkçi, iş başlaştin aval ahaliniŋ oy-pikrini tiŋşidim.
Çonҗa – çoŋ jut. Biz, uyğurlarda, «jigitbeşi» degän yahşi lavazim bar. Һäqsiz işläydu. Şuniŋğa qarimay, yezida ularsiz iş pütmäydu. Jigitbaşliriniŋ yardimisiz işläş nahayiti täs. Yeziniŋ güllinişi, ahaliniŋ inaqliği, häliqlärniŋ bir yaqidin baş, bir yäŋdin qol çiqirip ämgäk qilişida jigitbaşliriniŋ ülüşi zor. Umumän, җämiyätlik işlarniŋ beşida bolup, zimmämdiki jükni yeniklitip, heçqandaq häq almisimu, keçä-kündüz kšpçilikniŋ hizmitidä jürgän jigitbaşliri bilän munasivitim qoyuq. Çonҗa yezisida 30ğa yeqin jigitbeşi bar. Pursättin paydilinip, ularğa çäksiz minnätdarliğimni izhar qilmaqçimän. Çünki härqandaq mäsilidä ular bilän mäslihätlişimän. Öz novitidä ahalimu muhim mäsililär boyiçä bizgä jigitbaşliri arqiliq muraҗiät qilidiğan boldi.
– Käçürsiz, sšzüŋizni bšlüvetäy, hazir gaz kirgüzüş Çonҗidiki äŋ aktual mäsililärniŋ biri ekänligini yahşi bilisiz. Ahalini gaz bilän täminläş җumhuriyät dairisidimu eytilivatidu. Prezidentimizmu hškümätkä eniq tapşurmilarni bärdi. Sorimaqçi bolğinim, bu yeqimliq yeŋiliqqa bağliq häliqtä soal kšp…
– Çüşinişlik. Gaz mäsilisi oŋuşluq yeşilivatidu. Bügünki kündä iş qizğin ketip baridu. Yeziğa gaz trubiliri yetip käldi. Bu miş-miş paraŋ ämäs. Hudayim buyrisa, biyilqi jilniŋ ahiriğiçä Çonҗa ahalisi gaz bilän täminlinidu.
Pursättin paydilinip, «Räqämliq Qazaqstan» programmisi häqqidä qisqiçä tohtalmaqçimän. Çünki uşbu programma boyiçä yezilardimu iş başlinip kätti. Yäni, yeza egiligi rähbärliri elektronluq qoltamğisini yasap, eliq-seliq işlirini elektronluq türdä häl qilişqa hšҗҗätlirini täyyarlimaqta. Buni yeziniŋ zamanğa layiq täräqqiyatiniŋ yänä bir kšrünüşi däp bilimän.
Yezida kiçik vä ottura tiҗarätniŋ ähvali qandaq?
– Ahirqi bir jilda 4 işläpçiqiriş ob°ekti: «Qämirdinova» qändälät mähsulatlarni çiqiridiğan tseh, «Mariya» täntänä sariyi, «Mänam» kafesi vä «Şaimov Dulat» maşina juyuş orni işqa qoşuldi. Zaman tälivigä muvapiq qäd kštirip, turğunlarniŋ mänpiyiti üçün hizmät qilivatqan «Yarlin», «Asar», «Säyyarä», «Aişa» qatarliq supermarketlar, «Arman» soda märkizi, «Һoşur ustam», «Rehimҗan», «Uduta» ohşaş quruluş dukanliri, «Azaliya» pitstseriyasi, kšrki kšzniŋ yeğini yäydiğan toyhana, kafe, mehmanhanilar yeziniŋ hšsnigä hšsün qoşmaqta. Çonҗa yezisida 132 orunluq 8 mehmanhana moҗut. Buniŋdin taşqiri biriniŋ käynidin biri selinip, paaliyät elip berivatqan yeŋi iş orunlirimu yetärlik.
Qazaqstan Җumhuriyitidä agrosanaätni rivaҗlanduruş toğriliq 2013 – 2020-jillarğa beğişlanğan «Agrobiznes-2020» programmisi asasida okrugda nätiҗilik işlar ämälgä aşuruluvatidu.
2013 – 2017-jillar ariliğida 84,1 gektar mäydanğa abrikos kšçätliri oltarğuzuldi. 2017-jili «Tel'manҗan» dehan egiliginiŋ räisi Tursunҗan Dolaev 40 ga mäydanğa 16 million 584 miŋ täŋgilik 8300 tüp «Aport» almisiniŋ kšçitini tikti. 2017-jili Çonҗa yeziliq okrugida 7 yeza egiligi kooperativi quruldi.
Ötkän jili 700 ga kšmüqonaq, 100 ga arpa, 30 ga mayliq ziraätlär, 145 ga kšktat, 15 ga yäl-yemiş, 24 ga yaŋiyu terildi. 2017-jili okrug boyiçä 12 dehan egiligi šz hiraҗitigä 87 näsillik mal setivaldi. Okrugta «Sıbağa», «Altın asıq», «Qwlan» dšlät programmiliri işlävatidu.
«İş bilän täminläş vä tiҗarätni rivaҗlanduruşniŋ 2017 – 2021-jillarğa beğişlanğan programmisiniŋ» yšnilişliri boyiçä birqatar işlar qolğa elindi. Atap eytsaq, programminiŋ birinçi yšnilişi boyiçä häqsiz käspiy-tehnikiliq bilim beriş mähsitidä (15 – 24 yaştiki) 56 adämgä Çonҗa politehnika kolledjiğa oquşqa yollanma berilsä, programminiŋ ikkinçi yšnilişi boyiçä štkän bir jilda 26 adäm 105 million 700 miŋ täŋgä nesiyä aldi. Üçinçi yšnilişkä benaän, 83 işsiz җämiyätlik işlarğa җälip qilindi.
– Hälqimizdä: «Tuğulğan yeriŋgä tuğuŋni tik» degän yahşi ibarä bar. Prezidentmu bu mäsiligä kšp kšŋül bšlüvatidu. Bu äsnada tilğa alarliq işlar barmu?
– Dšlät rähbiriniŋ «Keläçäkkä nişan: mäniviy yeŋiliniş» namliq maqalisidin keyin elimizdä çoŋ šzgirişlär yüz berivatidu. Mäzkür maqalidiki «Tuğan jer» programmisi asasida kšpligän işlar ämälgä eşivatidu. Çonҗa yezisimu äynä şundaq šzgirişlärdin istisna ämäs.
Keläçäktä, Çonҗa yezisiğa «Jartı baba» mäqbärisini turğuzuş üçün mäbläğ qaraşturuluvatidu. Ötkändä bir jutdişimiz kšpqävätlik šylärniŋ hoylisiğa sport mäydançisini selip beriş täklivi bilän käptu. Uniŋ bu täşäbbusini ikki qollap qarşi alduq. Mundaq misallarni yänimu kšpläp kältürüşüm mümkin.
– Adilҗan Qadirҗan oğli, nahiyä märkizidä paaliyät elip berivatqan salamätlik vä bilim sahaliri boyiçä boluvatqan šzgiriş-yeŋiliqlar häqqidä nemilärni eytqan bolar ediŋiz?
– Çonҗa yeziliq okrugida orunlaşqan märkiziy dohturhanida 63 vraç, 211 ottura meditsiniliq personal, 4 «tez yardäm» kšrsitiş maşinisi ahaliniŋ hiҗalitidin çiqmaqta.
Bilim sahasiğa kelidiğan bolsaq, yeziliq okrug boyiçä 5 ottura mäktäp bar. Ularda bilim elivatqan balilarniŋ sani – 3676.
Moşu yärdä kšrnäklik şairimiz İliya Bähtiyaniŋ namida atalğan 3-Çonҗa ottura mäktivi häqqidä qisqiçä tohilip štüşni durus kšrüvatimän. Aşurup eytqanliq ämäs, hazir mäktäp nahiyädiki yetäkçi bilim orunliriniŋ biri hesaplinidu.
1957-jili uyğur sinipliri rus mäktividin bšlünüp çiqip, ayrim mäktäp bolup, uniŋ däsläpki mudiri Җelil Älahunov vä uniŋ orunbasari bolup Şerhan Turdäkova tayinlanğan. Mäktäptä 8 sinip bolup, bu siniplardiki 113 oquğuçiğa 16 muällim bilim vä tärbiyä beridu. Bir jildin keyin däsläpki uyğur mäktivini 20 tüläk pütirip çiqidu. Ötmüş sähipiliriniŋ guvaliq qilişiçä, 1960 – 2010-jillar ariliğida bu mäktäptin tšrt miŋ şagirt uçum bolidu.
1975-jili Çonҗa yezisida 960 orunluq uyğur mäktivi paydilinişqa berilip, mäzkür bilim därgahini Abdullam Mähämätov, Muzäppär Һasanov vä Amangeldi Һämraev qatarliq täҗribilik ustazlar başquridu. 1991 – 2010-jilliri bolsa, täҗribilik ustaz Taymir Sasiqov mäktäpkä mudirliq qilğan ekän. 1993-jili mäktäpkä şair İliya Bähtiyaniŋ nami berilip, 2010-jildin bügünki küngä qädär mäzkür bilim därgahiğa Munira Abdullaeva rähbärlik qilip kelivatidu.
Sšhbitiŋizgä rähmät.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ