Päzağa yol açqan 108 minut

0
282 ret oqıldı

Şšhrät MÄSİMOV, «Uyğur avazi»/ 12-aprel' – pütkül duniya nişanlaydiğan mäyräm. Bu kün – Aviatsiya vä kosmonavtika küni. U 1961-jili yüz bärgän uluq vaqiägä beğişlanğan. Bu küni keŋäş grajdini Yuriy Alekseeviç Gagarin «Vostok» kosmos kemisidä tunҗa qetim Yär şarini aylinip uçti. Şundaq qilip, 108 minut davamlaşqan äynä şu uçuş insaniyätniŋ Kainat boşluğini tätqiq qilişiğa yol açti. Kosmos kemisini päzağa uçirişqa keŋäş alimi, injener-konstruktor, ämäliy kosmonavtikiniŋ asasini salğuçi Sergey Korolev, uçiriş komandisiniŋ başliği Anatoliy Kirillov vä Sergey Korolevniŋ sinaq işliri boyiçä orunbasari Leonid Voskresenskiy rähbärlik qildi.
Kosmos kemisi Yär şarini aylinip uçup štkändin keyin teҗäş qurulmisi işqa qoşulup, kemä yärgä qonuş üçün orbitidin tšvänlişişkä başlaydu. Moskva vaqti boyiçä saat 10din 55 minut štkändä kosmonavt bälgülängän yärgä – Saratov vilayiti Ternov nahiyäsigä qaraşliq Smelovka derevnyasigä yeqin Volga däriyasiniŋ yenidiki terilğu mäydaniğa qonidu.
Äynä şuniŋdin etivarän SSSR Aliy Keŋişi Prezidiuminiŋ 1962-jil 9-aprel'diki Pärmani bilän 12-aprel' – Kosmonavtika küni süpitidä nişanlanmaqta. Mälumki, şundaq künni täsis qiliş täşäbbusini Yuriy Gagarinniŋ dubleri, ikkinçi kosmonavt German Titov kštärgän edi. U şundaqla SSSR hškümiti täripidin BMTqa Duniyaviy kosmonavtika künini täsis qiliş ideyasi bilän muraҗiät qiliş täklivinimu beridu. Şuniŋdin keyin 1968-jili noyabr' eyida Häliqara aviatsiya federatsiyasiniŋ 61-Baş konferentsiyasidä 12-aprel'ni Duniyaviy aviatsiya vä kosmonavtika küni süpitidä atap štüş toğriliq qarar qobul qilinidu vä mäyräm häliqara märtivigä egä bolidu.
Ändi 2011-jili 7-aprel'da bolsa, Rossiyaniŋ täşäbbusi bilän BMT Baş Assambleyasi kosmos boşluğini šzläştürüş işida keŋäş kosmonavti Yuriy Gagarin ämälgä aşurğan däsläpki qädämniŋ 50 jilliği munasiviti bilän 12-aprel'ni Häliqara adämniŋ kosmosqa uçuş küni däp elan qildi. Däsläp mundaq qararni 60tin oşuq mämlikät qollap-quvätläydu. Ändi bir jildin keyin bolsa, Kosmonavtika künini nişanlaydiğan dšlätlärniŋ sani helä kšpiyidu.
Mavzuğa munasivätlik eçinişliq faktnimu täkitläp štüşni toğra kšrüvatimiz. Buniŋdin 50 jil ilgiri, yäni 1968-jili 27-martta Yuriy Gagarin härbiy uçquç, Keŋäş İttipaqiniŋ Qährimani, birinçi klassliq uçquç-siniğuçi, injener-polkovnik Vladimir Sergeeviç Seregin bilän UTİ MiG-15 samoletida Moskva vilayitidiki Çkalovskiy aerodromidin havağa kštirilip, mäşiq uçuşlirini ämälgä aşuruvatqan päytidä Vladimir vilayiti Kirjaç nahiyäsigä qaraşliq Novoselovo derevnyasigä yeqin yärdä halakätkä uçrap, qaza bolidu. Keŋäş İttipaqida umummilliy matäm elan qilinidu. Täkitläymizki, bu SSSR tarihida vapat bolğan vaqtida dšlät rähbiri ämäs adämniŋ vapati munasiviti bilän matäm küni elan qilinğan birinçi ähval bolğan edi. Bu küni pütkül duniya kosmosni boysundurğan äziz oğlandin ayrilip qalğanliğidin çoŋqur qayğurup, matämgä çškti. 28-martta saat 21din 15 minut štkändä Yuriy Gagarin bilän Vladimir Sereginniŋ җäsätliri krematsiya qilinidu. Җäsätlär küli selinğan urnilar Kreml' sepiliğa qoyilidu.
Biyil 27-mart tunҗa kosmonavtniŋ paҗiälik vapat bolğiniğa 50 jil tolğan kün süpitidä ammiviy çarä-tädbirlär bilän hatiriländi.
Yuriy Gagarindin keyin, yäni 1961-jili 6-avgusta bortida yänä bir Keŋäş kosmonavti German Titov bar «Vostok-2» kemisi uçirilidu. U bir tävlüktin oşuq uçup, aman-esän yärgä qonidu. Ändi 1962-jili 11-12-avgust künliridä kosmonavtlar Andriyan Nikolaev bilän Pavel Popoviçlar «Vostok-3» vä «Vostok-4» kosmos kemiliridä päzağa atlinidu. 1963-jili 16-iyun'da pütkül duniyani häyran qaldurup, Keŋäş qizi Valentina Tereşkova kosmosni boysunduridu.
1964-jili kšp orunluq «Voshod» kemisiniŋ vuҗutqa kältürülüşi kosmos boşluğini šzläştürüştiki novättiki qädäm boldi. Şu jili 12-oktyabr'dä uçirilğan «Voshod-1» kemisiniŋ ekipajini komandir polkovnik Vladimir Komarov, ilmiy hadim Konstantin Feoktistov vä vraç Boris Egorov täşkil qildi. Bu uçuşniŋ alahidiligi şuniŋdin ibarätki, uni kosmonavtlar däsläpki qetim skafandrlarsiz ämälgä aşurğan edi.
1965-jili 18-martta «Voshod-2» kosmos kemisi uçirilidu. Uni quraşturğanda kosmonavtniŋ oçuq kosmosqa çiqişiğa bağliq biraz qoşumçilar kirgüzülidu. Bu qetimqi kosmos säpiridä kosmonavt Aleksey Leonov oçuq kosmosqa çiqip, çäksizliktä 12 minut bolidu.
Һä, insaniyätniŋ Kainatqa taşliğan däsläpki qädämliri utuqluq, eniğiraği, ğalibanä boldi. Yoşuruşniŋ haҗiti yoqki, härdayim şundaq bolidiğandäk tuyulğan edi. Biraq 1967-jilniŋ 24-aprel' küni kosmos birinçi qurvanliqni täläp qildi: yeŋi «Soyuz-1» kosmos kemisi yärgä qonuş vaqtida halakätkä uçrap, uni başqurğan kosmonavt Vladimir Komarov qaza bolidu.
Mälumki, Vladimir Komarov kosmos boşluğini ikki qetim šzläştürgän tunҗa kosmonavt edi. Äpsus, u väzipisini štäş vaqtida halakätkä uçriğan däsläpki kosmonavt boldi.
1969-jili yanvar' eyida «Soyuz-4» vä «Soyuz-5» kemiliri uçirilğan çağda (kosmonavtlar Vladimir Şatalov vä Aleksey Eliseev, Boris Volınov vä Evgeniy Hrunov) däsläpki qetim eksperimental orbital stantsiyasi vuҗutqa kältürülüp, uzaq muddätlik kosmos ekspeditsiyaliri üçün muhim qädäm boldi.
1969-jili 21-iyul'da adäm balisi däsläpki qetim Ayniŋ üstigä qondi. U AQŞ astronavti, «Apollon-11» kemisiniŋ komandiri Nil Armstrong edi.
Ändi 1971-jili 19-aprel'da «Salyut» stantsiyasi orbitiğa çiqirilip, tšrt kündin keyin bortida kosmonavtlar Vladimir Şatalov, Aleksey Eliseev vä Nikolay Rukavişnikov bar «Soyuz-10» kosmos kemisi stantsiyagä ävätilidu.
Aridin biraz jil štüp, yäni 1975-jili 15-iyul'da Keŋäş İttipaqiniŋ «Soyuz» (kosmonavtlar Aleksey Leonov, Valeriy Kubasov) vä Amerika Qoşma Ştatliriniŋ «Apollon» ( astronavtlar Tomas Stafford, Vens Brand, Donal'd Sleyton) kemiliriniŋ birläşkän uçuşi kosmos käŋligini teçliq mähsätlärdä tätqiq qiliş vä paydiliniş sahasidiki häliqara hämkarliqqa asas saldi.
1986-jili fevral'da «Mir» orbital kompleksi orbitiğa çiqirilidu. Mäzkür kompleksni paydiliniş җäriyanida adämniŋ kosmosta uzaq vaqit uçuşini meditsina-biologiyalik җähättin täminläş tehnologiyasi täkşürüldi vä kosmosta uzaq vaqit üzlüksiz boluşniŋ duniyaviy rekordliri ornitildi. Mäsilän, kosmonavtlar Vladimir Titov bilän Musa Manarov 366, Valeriy Polyakov 438 tävlük boldi. Ayallar arisidiki rekord Elena Kondakova ( Rossiya, 169 tävlük) bilän Şennon Lyusidqa (AQŞ, 188 tävlük) täälluq.
«Mir» orbital kompleksida nurğunliğan täҗribilär bilän tätqiqatlar jürgüzülüp, muhim häliqara programmilar ämälgä aşuruldi. Barliği bolup, kompleksta 12 mämlikättin, şu җümlidin mustäqil Qazaqstandin bolup 104 adäm işlidi. «Mir» stantsiyasi 2001-jili 23- martta Tiniq muhit süyigä çšktürüvetildi. Һazir orbitida häliqara kosmos stantsiyasi işlävatidu.
Umumän, Yuriy Gagarindin keyin kosmos boşluğida duniyaniŋ qiriqtin oşuq mämlikitidin 500gä yeqin adäm boldi. Ularniŋ arisida Aleksandr vä Sergey Volkov ohşaş ata-bala kosmonavtlarmu bar. Ändi amerikiliq Dennis Tito bolsa, turist süpitidä kosmosta bolup qaytti. Şuni mämnuniyät bilän täkitläş orunluqki, kosmosni boysundurğanlar arisida Tohtar Äubäkirov, Talğat Musabaev vä Aydin Ayimbetov ohşaş mustäqil Qazaqstanniŋ oğlanlirimu bar. Ularmu, älvättä, mämlikät mänpiyätlirini kšzdä tutqan halda, kosmos boşluğini tätqiq qiliş işiğa šz hässini qoşti.
Һä, biyil adäm balisiniŋ kosmosqa yol salğiniğa 57 jil boldi. Yuriy Gagarinniŋ uçuşi şu çağda kişilärniŋ çüşigimu kirmigän misli kšrülmigän vaqiä bolğandu, ätimalim. Ämäliyatta bu kün pütkül insaniyätniŋ tehnikiliq ilgirilişini kšrsätti. Qisqisi, kosmonavtika bizçä bolğanda, pütkül insaniyätniŋ ümüt-tayançisi, u äŋ zamaniviy җabduqlar, äŋ eniq stanok vä äsvap-üskinilär, äŋ mukämmäl materiallar vä ilğar tehnologiyalär, ilim-pänniŋ äŋ yeŋi utuqliri. Ändi moşularğa bolğan yolni Yuriy Gagarinniŋ 108 minutluq uçuşi eçip bärdi.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ