Padişa Rossiyasi vä uniŋ varisi SSSRniŋ uyğurlarğa nisbätän jürgüzgän näyräŋvazliq säyasitigä bir näzär

0
425 ret oqıldı

İ. Padişa Rossiya imperiyasiniŋ uyğurlarğa nisbätän qollanğan säyasitiniŋ aqivätliri

Ägär biz tarih bätlirigä näzär taşlisaq, padişa Rossiyasi imperiyasimu vä 1917-jilqi Oktyabr' šzgirişidin keyin vuҗutqa kälgän SSSR imperiyasimu dayim šz mämlikitiniŋ mänpiyätlirini kšzläp, härqandaq şaraitta uyğur hälqiniŋ mustäqillik, hurluq-azatliq üçün jürgüzgän adalätlik küräşlirini basturğanliğiniŋ, mustämlikiçilärgä häliq qozğilaŋlirini rähimsiz basturuşqa barliq çarilär bilän yardäm bärgänliginiŋ, hätta uyğurlar diyariğa quralliq küçlirini kirgüzüp, haliğançä baş-baştaqliq, zorluq-zombiliq qilip, šz mustäqilligi üçün küräşkänlärni rähimsiz qirğin qilğanliğiniŋ guvaçisi bolumiz.Mäsilän, 1864-jili İli uyğurliri tuŋganlar bilän birlişip, Hitayniŋ feodal-mustämlikiçilik säyasitigä, basqunçilarniŋ yärlik häliqlärni rähimsiz ezişigä vä milliy zulumğa qarşi qozğiliŋi ğalibiyät qazinip, İli uyğur sultanliği qurulidu. Һä, Rossiya bilän Hitayniŋ geosäyasiy mänpiyätliri regioniğa җaylaşqan İli uyğur sultanliği säyasiy mustäqillikniŋ mevisidin bähirliniş uzaqqa barmidi. Һazir eniqlanğan arhiv hšҗҗätliri 1871-jili Rossiya imperatori Aleksandr İİ Rossiyaniŋ Hitaydiki pävquladdä vä toluq hoquqluq älçisi A.Vlangçaliğa Hitay hškümitiniŋ İli uyğur sultanliğini yoqitiş üçün lazimliq härbiy yardäm beriş boyiçä iltimasini orunlaşqa Rossiyaniŋ täyyar ekänligi toğriliq Beҗin bilän muzakirilärni başlaş zšrüriyiti toğriliq kšrsätmä bärgänligini ispatlaydu. Rossiyaniŋ Beҗindiki älçisigä berilgän yol-yoruqta mundaq däp täkitlängän: «Bizniŋ Ğärbiy Hitayniŋ işliriğa arilişişimiz hitaylarğa imperiyaniŋ qoldin kätkän ğärbiy šlkilirini ularniŋ hakimiyitigä qayturup berişkä yardäm beriştin başqa mähsitimiz yoq» (Prohorov A. «K voprosu o sovetsko-kitayskoy granitse», Moskva, 1975, s. 154). Һä, Rossiya imperiyasi Hitayğa İli uyğur sultanliğini işğal qiliş vaqitliq harakterğa egä ekänligi, šz väzipisini orunlap bolğandin keyin, rus äskärliriniŋ uyğurlar diyaridin elip ketilidiğanliği häqqidä eniq uqturulğan. Hitayniŋ raziliğini alğandin keyin Rossiya imperiyasi İli uyğur sultanliği täväsigä quralliq besip kiriş ğäräzlik mähsitigä täyyarliq qilişni çapsanlatti.
1871-jili iyun' eyiniŋ beşida Yättisu general-gubernatori Gerasim Kolpakovskiyniŋ qomandanliği astidiki Rossiya imperiyasiniŋ äskärliri qisqa, lekin nahayiti şiddätlik җäŋlär җäriyanida qural-yaraqliri naçar, härbiy säviyäsiniŋ tšvänligigä qarimay, җäŋgivarliği üstün bolğan Älahan sultanniŋ äskärliri toluq zamaniviy qurallar bilän qurallanğan, härbiy täyyarliği juquri, täҗribilik täҗavuzçi äskärliridin mäğlubiyätkä uçraydu. Rossiya bu munbät gšhär zimin – İli uyğur sultanliği täväsini 10 jil davamida işğal qilip, andin 1881-jili Hitay-manҗur hakimiyitigä qayturup beridu.
Uyğurlar diyariniŋ җänubida 1864-jili qurulğan Yättişär uyğur dšlitiniŋ rähbiri Yaqupbäg Bädävlät Rossiyaniŋ uyğurlar diyaridiki mänpiyätlirini kšzdä tutqan halda, şundaqla Hitayğa qarşi küräştä arqa säpni mustähkämläş mähsitidä Rossiya bilän dostanä, soda-ihtisadiy munasivätlärni ornitişqa vä buni ädliyäviy җähättin mustähkämläşkä härikät qilğan. Lekin uniŋ bu yoldiki tirişçanliği kšŋüldikidäk nätiҗä bärmäydu. Mäsilän, 1867-jili Yaqupbäk Rossiyaniŋ väkillirini, rus otryadiniŋ başliği V.Poltoratskiyni şähsän šzi qobul qilidu vä şundaqla üç qetim Rossiyagä älçilärni ävätidu (Davut İsiev, «Yättişär uyğur dšliti», Almuta, 1990-jil, 75-bät). Sankt-Peterburgqa Rossiya imperatoriğa ävätilgän älçilärniŋ muzakiriliri soda-ihtisadiy kelişimlärni tüzüş toğriliq eğizçä kelişimgä keliş bilänla tamamlinidu.
Һä, mäsilä şuniŋdin ibarätki, Rossiya Yättişär uyğur dšlitini etirap qilişqa mänpiyätdar ämäs edi. Çünki uyğur dšlitiniŋ küçiyişi türkiy häliqlärniŋ, bolupmu Qoqänd hanliğiniŋ Rossiyagä qarşi kürişidä çoqum çoŋ mädätkar bolğan bolar edi. Ändi 1871-jili Rossiya İli uyğur sultanliğini işğal qilğandin keyin Hitay-manҗur hakimiyitiniŋ uyğur eligä ikkinçi qetim besip kirişigä qolayliq härbiy-säyasiy väziyät hazirlandi. 1875-jili general Zo Zuŋtaŋ uyğur yerigä besip kiriş üçün bälgülängän 100 miŋ äskärlik armiyaniŋ qomandani qilip tayinlinidu. Zo Zuŋtaŋ armiyasiniŋ Uyğurstanğa besip kirişigä yardäm berişi üçün Hitay hškümiti Rossiyagä muraҗiät qilidu. Rossiya Zo Zuŋtaŋniŋ basqunçi armiyasigä miŋliğan kilometr çšllük-qumluq musapidin qiynalmay štüşigä yardäm qildi. «Hitaylarğa ozuq-tülük vä at-harvu transport äslihalirini yätküzüp beriş yardimini uyuşturuş üçün 1875-jili Zo Zuŋtaŋniŋ Lyanҗudiki ştabiğa Rossiya baş ştabi razvedkisiniŋ ofitseri polkovnik Sosnovskiy bir top kişilär bilän kelidu. Sosnovskiyniŋ aktiv yardimi arqisida 1876 – 1880-jilliri Hitay armiyasi toplanğan strategiyalik rayon – Guçeŋğa Sibir' sodigärliri bäş million putqa yeqin buğday yätküzüp bärdi. Rossiya Zo Zuŋtaŋ armiyasigä äŋ qiyin päytlärdä aşliq vä at-harvu transport vasitilirini yätküzüp bärdi. Ataqliq sodigär Kamenskiy alahidä hizmät kšrsätti, u Ğulҗidin elip kälgän üç million put buğdayni hitaylarğa yätküzüp bärdi. Hitaylar Kamenskiyğa bir put buğdayğa 5 rubl'din tšligän, ändi 1876-jili Ğulҗida bir put buğday 15 tiyin edi. Rus sodigärliriniŋ buğdayni kšpläp setivelişi nätiҗisidä, 1877-jili buğdayniŋ bahasi 60 tiyinğiçä kštirilgän» (M.Yaqupov, «Kul'dja – gorod torgovıy», Almatı, 2004-g., str. 70-bät).
Mana, padişa Rossiya imperiyasiniŋ Hitayğa mundaq yeqindin yardäm berişi bilän Zo Zuzuŋtaŋniŋ basqunçi armiyasi 1878-jili yanvar'da Yättişär uyğur dšlitini besivaldi.

İİ. SSSR imperiyasi qollanğan säyasätniŋ aqivätliri

SSSR imperiyasimu štmüştä padişa Rossiya imperiyasiniŋ Uyğurstanğa nisbätän šz mänpiyätliridä qollanğan ğäräzlik, imperiyalik säyasitini davamlaşturdi. Ğärip tarihçiliriniŋ kšpligän dälil-ispatliq maqalilirida keŋäş rähbärliginiŋ Şinҗaŋniŋ içki säyasiy işliriğa nahayiti miqiyasliq türdä arilaşqanliği vä buniŋ aqivitidä uyğurlar diyarida Keŋäş İttipaqiğa mayil hškümätniŋ qurulğanliği vä nätiҗidä Keŋäş İttipaqiniŋ mänpiyätlirini bu regionda üstünlükkä egä qilidiğan väziyät şäkillängänligi toğriliq mälumatlar berilgän.
Biz bu mäsiligä dair Rossiya Federatsiyasiniŋ bäzi tarihçiliriniŋ yazğanlirini tählil qilip kšräyli. 1992-jili tarih pänliriniŋ doktori, Jiraq Şäriq institutiniŋ hadimi Yu.Galenoviçniŋ «Belıe pyatna» i «bolevıe toçki» v istorii sovetsko-kitayskih otnoşeniy» degän monografiyasi näşir qilindi. Keŋäş imperiyasi parçilanğandin keyin qeliplaşqan helä aşkariliq dävridä yezilğan mäzkür ämgäkniŋ muällipi Şinҗaŋdiki içki säyasiy vaqiälärgä SSSRniŋ küç qollinip, täsir qiliş miqiyasini helä eniq däriҗidä ipadiläydu. U mundaq däp täkitläydu: «…Keŋäş İttipaqi Hitay gomindaŋ hškümitigä Şinҗaŋni Hitay tärkividä tutup turuş üçün salmaqliq yardäm bärgän» (Galenoviç Yu.M. «Belıe pyatna» i «Bolevıe toçki» v istorii sovetsko-kitayskih otnoşeniy»: V2-h t. M., 1992, t. İ. s. 107). (Mänbä: V.A.Barmin. «Sovetskiy Soyuz i Sin'tszyan 1918 – 1941 gg.», Barnaul, 1999 g. s. 12). Ändi 1933 – 1934-jilliri uyğurlar diyarida keŋäş äskärliriniŋ uruş härikätliriniŋ iştrakçisi Ya.Gritsenkoniŋ hatiriliriniŋ näşir qilinişi alahidä diqqätkä sazavärdur. U mundaq däp täkitläydu: «…Keŋäş rähbärligi šz mustäqilligi üçün kürişivatqan bu täväniŋ yärlik häliqliriniŋ milliy-azatliq qozğiliŋini basturuşqa šlkä hškümitigä yardäm beriş qararini qobul qilğandin keyin, Şinҗaŋ täväsidä Qizil Armiya qisimliri päyda boldi» (Gritsenko Ya. «Çto eto bılo?» (K sobıtiyam v Sin'tszyane v 1933 – 1934 gg.). «Problemı Dal'nego Vostoka». 1990. №5).
Tätqiqatçi Yu.Gradovniŋ «Karavan na perevale (neizvestnaya hronika 30-h gg.)» degän helila kšlämlik maqalisi Keŋäş İttipaqiniŋ Yaponiyagä qarşi uruş jilliri Hitayğa ihtisadiy vä härbiy yardäm berişkä bağliq bolğan vaqiälärgä beğişlanğan bolup, muällip maqalisida SSSRniŋ mäzkür yardimini Şinҗaŋ arqiliq märkiziy Hitayğa yätküzüp berişni täminligän kişilärniŋ hatirilirini kältüridu. Mäzkür maqalida «…1938-jili Şinҗaŋ territoriyasigä keŋäş äskärliriniŋ brigadisi orunlaşqanliği vä bu yärdä uruş härikätlirini elip barğanliği…» (Gradov Yu.N. «Karavan na perevale (neizvestnaya hronika 30-h godov», «Problemı Dal'nogo Vostoka», 1990, №2. s. 93) toğriliq guvaliq qilişi alahidä diqqätkä sazavärdur.
Mana bu faktlardin biz padişa hakimiyiti dävridimu vä şundaqla 1917-jilqi Oktyabr' inqilavidin keyinki dävirdimu Rossiyaniŋ Şinҗaŋğa nisbätän säyasiti šlkiniŋ içki säyasiy hayatiniŋ äŋ muhim amilini – asasiy җähättin yärlik uyğur vä şundaqla başqa häliqlärniŋ vä mustämlikiçi Hitay hakimiyät orunliriniŋ bir-birigä nisbätän qarimu-qarşiliği bilän çoqum hesaplişiş asasiğa qurulğanliğini bayqaymiz.
Uyğurlar diyarini Hitay mustämlikiçiliri işğal qilğan dävirdin başlap uyğur vä başqa häliqlärni eziş, milliy kamsitiş, zorluq-zoravanliq çekidin aşti. Ändi HH äsirniŋ däsläpki jilliri milliy zulum-sitäm tehimu küçiyip kätti. Hitay mustämlikiçiliriniŋ mundaq zulumidin tamamän namratlaşqan šlkä hälqiniŋ naraziliği küçäydi vä u 1931-jili qudrätlik milliy-azatliq qozğilaŋğa aylandi. Һä, 1931-jilqi vaqiälär Hitayniŋ uyğurlar diyaridiki mustämlikiçilik säyasitiniŋ umumiy bohrininiŋ yarqin ipadisi boldi. Qozğilaŋniŋ asasiy härikätlängüçi küçi dehanlardin ibarät boldi. Qozğilaŋğa şundaqla hünärvänlär, işçilar, rohaniylarmu avaz qoşti. 1931-jili Qumulda başlanğan bu qozğilaŋ 1933-jili yazğa kälgändä uyğurlar diyariniŋ barliq җaylirida degidäk qanat yaydi. Şäriqtä Qumuldin vä šlkiniŋ ğärbiy-җänubida Qäşqärğiçä bolğan җaylardiki hitay äskärliri tar-mar qilinip, mustämlikiçi hakimiyät bärbat qilindi. Şeŋ Şisäyniŋ hakimiyiti eğir ähvalda qaldi.
Һä, mundaq şaraitta SSSRniŋ šz mänpiyätliri hitay hakimiyät orunlirini qollap-quvätläşni vä ularniŋ yardimi bilän uyğurlar diyarida šzliriniŋ täsir dairisini vä ihtisadiy mänpiyätlirini himayä qilişni täläp qilatti. Şuniŋ bilän billä šz vaqtida uyğurlar diyariğa keŋäş Ottura Aziya җumhuriyätliridin çekingän basmiçilar vä aq gvardiyaçilär härikitigä üzül-kesil hatimä beriş üçün nahayiti yahşi pursät päyda boldi. Moşu vaqiälärgä bağliq tätqiqatçi V.Obuhov mundaq mälumat beridu: «İşçi-dehanlar Qizil Armiyasi (RKKA) Razvedka başqarmisi 3-bšlüminiŋ başliği kombrig Aleksandr Nikonov RKKA Baş ştabiniŋ rähbärligigä yolliğan dokladida tählil qilip, mundaq däydu: «… hitaylar päqät šzliriniŋ intizamsiz äskärlirigä, aqlarğa (SSSRdin uyğurlar diyariğa qeçip kälgän aq gvardiyaçilär demäkçi – Ya.S.) vä bizniŋ yardimimizgä nişan qiliş mümkin». RKKA Razvedka başqarmisi vaqiälär täräqqiyatini tähmin qilip, «isiyançilar härikiti tehimu ovҗ alsa, u Şinҗaŋda hitay hakimiyitiniŋ yoqitilişiğa vä musulman dšlitini quruş urunuşiğa elip kelişi mümkin», däp kšrsitidu. Nätiҗidä Keŋäş rähbärligi qozğilaŋçilarğa härqandaq yardäm berişni rät qilip, šlkä mämuriyitigä yardäm beriş qararini qobul qildi.
1931-jilniŋ otturidin başlapla Keŋäş İttipaqi yärlik mustämlikiçi hitay hškümitigä qural-yaraq, härbiy tehnika yätküzüp berişkä başlidi vä Şinҗaŋğa šz instruktorlirini ävätti. Җümlidin aq gvardiyaçilär qisimlirimu keräklik qural-yaraq vä kiyim-keçäk bilän täminländi. (Aq gvardiyaçilärdin täşkil qilinğan qisimlar Şeŋ Şisäy täripidin isiyançilarni basturuşta paydilinilğan – Ya.S.) (V.G.Obuhov, «Shvatki şesti imperiy» Bitva za Sin'tszyan), Moskva, «Veçe». 2007 g. s.192)».
Mana bu mälumatlardin biz uyğurlar diyarida hšküm sürgän җallat Şeŋ Şisäy hakimiyiti asasiy җähättin yärlik uyğur vä şundaqla başqa häliqlärniŋ hitay mustämlikiçilirigä qarşi kštärgän milliy-azatliq qozğiliŋi aqivitidä aҗizlişip, hätärlik ähvalda qalğanliğini biliveliş täs ämäs. Mundaq eğir ähvalda Şeŋ Şisäy SSSRdin yänä yardäm soraşqa mäҗbur bolidu. Bu häqtä V.Obuhov mundaq däp täkitläydu: «1933-jili küzdä general-gubernator Şeŋ Şisäy maddiy, maliyäviy vä härbiy yardäm beriş toğriliq iltimas bilän İosif Stalinğa muraҗiät qilidu. Uniŋğa mundaq yardäm berildi: 1933-jili noyabr'da SSSR OGPUniŋ 13-Almuta polkiniŋ şähsiy tärkivi puhraçä kiyindürülüp, hšҗҗätliri elivelinidu vä «Altay pidaiylar armiyasi» niqavi astida çegaridin štküzüvetidu…» (juqarqi kitap, 202-bät).
Ändi tarihçi V.Barminniŋ moşu mäsiligä bağliq bärgän tšvändiki mälumati diqqätkä sazavärdur. U mundaq däp yazidu: «1931-jili yazda Şinҗaŋ hškümiti qural-yaraq vä hämmidin aval aviatsiya tehnikisini setip beriş toğriliq iltimas bilän Keŋäş İttipaqiğa muraҗiät qildi. Hitaylarniŋ iltimasi vä uni muhakimä qilişta SSSR hškümät dairiliriniŋ buniŋğa nisbätän nahayiti iҗabiy inkasi şuniŋ bilän bir vaqitta Kominternniŋ nahayiti sälbiy inkasini päyda qildi. VKP(b) Märkiziy Komiteti säyasiy byurosiniŋ namiğa Komintern täripidin mähsus hät täyyarlanğan bolup, uniŋ Şinҗaŋ rähbärliriniŋ iltimasini rät qilişqa qaritilğan dälillär kältürülidu. Mäzkür hättä, җümlidin musulman häliqliri härikitiniŋ rähbärligidä feodallarniŋ boluşi, «zadila uniŋ milliy-azatliq harakterini šzgärtmäydiğanliği», ändi Şinҗaŋniŋ reaktsion militaristik hškümitigä bizniŋ quralliq yardäm berişimiz uniŋ bizgä nisbätän düşmänlik munasivitini kün tärtividin elip taşlimaydu». Helä kšlämlik hšҗҗätniŋ hulasä qismida mundaq däp täkitlängän: «Uyğurlar vä başqilarniŋ milliy-azatliq härikitini bizniŋ quralimizniŋ yardimi bilän basturuş vä uniŋ aqivitidä yüz beridiğan qanliq terror umumän, milliy-azatliq härikätkä ziyan yätküzmäy qalmaydu vä Şinҗaŋda äksil-inqilaviy küçlärniŋ tehimu җipsilişişiğa häm keŋäşkä qarşi bazini käŋäytişkä türtkä bolidu. Mana şuniŋ üçün mundaq şaraitta uyğurlarniŋ qozğiliŋini basturuşta Şinҗaŋ hškümitigä yardäm beriş mähsätkä muvapiq ämäs däp hesaplaymiz» (RTsHİDNİ. F. 495 Op. 154. D. 457. L.30).
Lekin bu vaqitta Şinҗaŋdiki vaqiälärgä nisbätän eniq säyasiy yolni jürgüzüş üçün keŋäş rähbärliginiŋ mävqäsi yetärlik däriҗidä roşän edi. İnqilaviy ideya pragmatizmğa orun boşitişqa mäҗbur bolğan edi. 1931-jili 5-avgustta bolğan säyasiy byuroniŋ mäҗlisidä: «NKİD (Taşqi işlar häliq komissariati) Şinҗaŋğa ikki samoletni setip beriş täklivi qobul qilinsun» degän qarari tästiqlinidu… 1932-jilniŋ birinçi yerimida Keŋäş İttipaqi Şinҗaŋ hškümitigä yänä kšp miqiyasta qural-yaraq yätküzüp bärdi… (juqarqi kitap, 116-bät).
«Pütkül duniya proletarliri birlişiŋlar!», «Biz duniyadiki mustämlikiçilärniŋ asariti astida qalğanlarğa ularniŋ mustämlikä zulumidin qutuluşiğa hisdaşliq bildürimiz!» degän vä başqa җaraŋliq şiarlar bilän җar selip kälgän SSSR rähbärligi mustämlikiçilärgä barliq çarilär bilän yardäm berip kälgänligini, bolupmu җapakäş uyğur hälqiniŋ hitay mustämlikiçilirigä qarşi milliy-azatliq härikätlirini davamliq basturup kälgänligini juqurida kältürülgän mälumatlardin kšrüveliş täs ämäs. Ändi yänä bir muhim hšҗҗät bilän tonuşup çiqayli.

VKP(b) Märkiziy Komiteti säyasiy byurosiniŋ 1934-jili 15-aprel'diki №5 «Şinҗaŋ toğriliq» tohtami häqqidä

1931-jili aprel'da Şinҗaŋda šlkä musulman häliqliriniŋ Hitayniŋ mustämlikä hakimiyät orunliriğa qarşi qudrätlik milliy-azatliq qozğiliŋi partlidi. Kšp җähättin stihiyalik harakterda başlanğan, lekin uniŋğa iştrak qilğan uyğurlarniŋ, qazaqlarniŋ, qirğizlarniŋ, tuŋganlarniŋ feodal-aq süyäk hškümran dairiliri täripidin rähbärlik qilinğan bu härikät çapsanla Büyük Britaniya, Yaponiya, Türkiya vä birqatar başqa ällärniŋ taşqi säyasiy mähkimiliriniŋ vä mähsus hizmät orunliriniŋ diqqitini šzigä җälip qildi. Şinҗaŋ häliqliriniŋ šz mustäqilligi üçün adalätlik kürişi kartisini oyniğan halda, mäzkür mämlikätlärniŋ hškümätliri bu qozğilaŋni šz mähsätliridä paydilinişqa urundi vä bu җähättin mälum däriҗidä utuqqimu yätti.
1934-jili Keŋäş İttipaqi Şeŋ Şisäyniŋ härbiy-tälim tärbiyisi naçar, intizamsiz, içkiri Hitaydiki namrat dehan baliliridin täşkillängän äskärlirini tärtipkä seliş, ularniŋ härbiy maharitini vä җäŋgivarliğini aşuruş, SSSRdin yätküzüp berilgän qural-yaraqlardin paydilinişni ügitiş üçün Moskvadiki Frunze namidiki härbiy akademiyadä oquğan, härbiy täҗribisi vä mahariti üstün generallar – kombrig Adi Malikov yolbaşçiliğidiki RKKA Razvedka başqarmisiniŋ bir top hadimlirini ävätti, mäzkür topqa Pavel Rıbalko, Viktor Obuhov, Mingali Şaymuratov vä İvan Kuts kirgän. Ular, älvättä, jüklängän väzipiniŋ hšddisidin äla däriҗidä çiqqan. Qisqa muddät içidä Şeŋ Şisäyniŋ barliq düşmänliri tar-mar qilinidu, muntäzim armiya qurulidu.
Һä, SSSR Şeŋ Şisäy hškümitigä munçilik däriҗidä yardäm bärmigän bolsa, bu җallatniŋ uyğurlar diyarida işäşlik halda put tiräp turuşi, älvättä, natayin edi.
Җallat Şeŋ Şisäyniŋ beşiğa kün çüşkändä, härdayim Keŋäş İttipaqidin yardäm sorap turdi. SSSR hškümitimu heçqaçan uniŋ iltimasini rät qilmay, härbiy, ihtisadiy vä maddiy җähätlärdin uni qollap, tehimu küçäytti, hätta Şeŋ Şisäy šz räqiplirigä küçi yätmäy SSSRdin äskär kirgüzüp, yardäm berişni iltimas qilsa, uniŋ mundaq iltimaslirimu därhal qanaätländürüldi. Mäsilän, «1937-jili mayda Şeŋ Şisäy isiyançilarğa qarşi mustäqil kürişiş üçün çami yätmäy, novättiki qetim Keŋäş hškümitigä yardäm beriş iltimasi bilän muraҗiät qildi. Bu qetimmu uniŋğa yardäm berildi. 1937-jili 21-iyun'da SSSR Mudapiä häliq komissariatiniŋ kšrsätmisi boyiçä Ottura Aziya härbiy okruginiŋ täväsidä «Oş vä Narin topliri» däp atalğan ikki härbiy top täşkilländi. Oş topiniŋ tärkivigä kombrig İvan Selivanovniŋ umumiy qomandanliği astida 42-tağliq atliq polk, artilleriya batareyasi vä RKKA 19-tağliq atliq diviziyasiniŋ mähsus qisimliri vä NKVDniŋ 19-atliq polki kirdi. Narin topiniŋ tärkivigä – polkovnik Bekjanovniŋ umumiy qomandanliği astida 48-tağliq atliq polki, artilleriya batareyasi vä RKKA 21-tağliq atliq diviziyasiniŋ mähsus qisimliri vä NKVDniŋ 13-motomehanikilaşturulğan polki kirdi…
1937-jili iyun'da Dzerjinskiy namidiki SSSR NKVD alahidä mähsätlär üçün bälgülängän motomehanikilaşturulğan ayrim diviziyaniŋ kombrigi Pavel Toroşinğa: qät°iy mähpiyätlikkä riayä qilğan halda «tağliq lager' şaraitida uzaq muddätlik mäşğulatlarğa» iştrak qiliş üçün tank qismini täyyarlaş buyruği berilidu. Manevrlarni štküzüş orni vä vaqti elan qilinmaydu. Һätta NKVDniŋ çegara vä içki küzät baş başqarmisidimu dzerjinskiçi-tankistlarniŋ štäydiğan häqiqiy väzipisi toğriliq päqät birnäççä rähbärla bilätti…
Tanklar rotisi 1937-jili 1-iyul'da yolğa çiqti. Ularğa Narin äskärlär topi tärkividä «Hitay kompartiyasigä Şinҗaŋ šlkisidä internatsionalliq yardäm biriş» lazim ekänligi uqturulidu…» (V.G.Obuhov «Shvatka şesti imperiy» Bitva za Sin'tszyan, Moskva, «Veçe», 2007- g. s.225-226).
Һä, šmridä tank degän mundaq dähşätlik närsini kšrmigän beguna häliqniŋ jürigini moҗup, keŋäş äskärliri uyğurlar diyarida haliğiniçä baş-baştaqliq qilip, miŋliğan adämniŋ yastuğini qurutti. Narin topiniŋ qomandani kombrig Nikolay Noreyko 1937-jili 15-dekabr'da rähbärlikkä mundaq mälumat bärgän: «5-dekabr'ğiçä 36-tuŋgan diviziyasidin 5612 adäm šltürüldi vä äsirgä elindi, äsirgä elinğanlardin 1887 adäm šltürüldi. 20 zämbiräk, 1 minomet, 7 miŋdin oşuq miltiq olҗa elindi. 6-uyğur diviziyasidin 8 miŋğa yeqin adäm šltürüldi vä äsirgä elindi, äsirgä elinğanlardin 607 adäm šltürüldi» (juqarqi kitap, 229-bät).
Mana kombrig Nikolay Noreykoniŋ bärgän mälumatini oquğanda härqandaq sağlam pikirlik adämniŋ jürügi moҗulidu, älvättä. Һä, buyruqni orunliğan keŋäş äskärliri häddidin taşqiri җallatliği bilän qirğinçiliq qilip, rähbärlikniŋ täşäkkürigä sazavär bolup, orden-medal'lar bilän mukapatlanğanliğida heç şübhä yoq! Uyğurlar diyarida mustämlikiçilärgä qarşi kštirilgän isiyançilarni yoqitişta kšrsätkän hizmätliri üçün 1940-jili 4-iyun'da SSSR Häliq komissarliri keŋişiniŋ tohtami bilän Şinҗaŋdiki keŋäş äskärliri Narin topiniŋ qomandani bolğan kombrig Nikolay Noreykoğa «RKKA general-mayori» unvani berilgän!
Quv vä pursätpäräs Şeŋ Şisäy SSSR rähbärliriniŋ işänçisigä egä boluş üçün barliq vasitilärdin paydilandi, šzini marksist qilip kšrsitiş kšz boyamçiliğini işlätti. 1938-jili sentyabr'dä Şeŋ Şisäy Moskvağa kelidu. Bu qetimmu u šz armiyasi üçün qural-yaraq vä härbiy tehnika yätküzüp berişni iltimas qilidu. Şeŋ Şisäyniŋ Moskvada SSSRniŋ aliy däriҗilik rähbärliri bilän bolğan uçrişişliri toğriliq V.Obuhov mundaq mälumat beridu: «Kliment Voroşilov bilän bolğan uçrişiş vaqtida Şeŋ Şisäy šziniŋ, eytmaqçi, äzäldin marksizm-leninizmniŋ şäydasi ekänligini vä šzi rähbärlik qilivatqan šlkiniŋ ihtisadini vä pütkül hayatini marksistik yolğa selişni halaydiğanliğini, şundaqla šziniŋ kommunist boluşni halaydiğanliğini, җümlidin Hitay Kompartiyasigä ämäs, bälki VKP(b) äza boluşni halaydiğanliğini bildüridu. Säl oylanğandin keyin İosif Stalin «yoldaş Şeŋni» şanliq bol'şeviklar partiyasiniŋ sepigä qobul qilişqa ruhsät beridu, lekin šziniŋ partiya sepidä bolğanliğini hämmidin yoşuruş häqqidä vädä elişni uqturidu. 1938-jili 29-sentyabr' küni arzulap kütkän №1859118 partiya biletini Şeŋ Şisäygä VKP(b) Märkiziy Komiteti Säyasiy byurosi äzaliriniŋ biri ämäs, bälki Qizil Armiya Razvedka başqarmisi başliğiniŋ muavini Dšlät behätärliginiŋ çoŋ mayori (armiya general-mayoriğa baravär) Semen Çendin tapşuridu.
Һä, SSSRniŋ aliy rähbärliriniŋ kšzini boyap, ularniŋ toluq işänçisigä egä boluvalğan mäkkar җallat «marksizm-leninizm bol'şevik» – VKP(b) äzasi Şeŋ Şisäy keŋäş hälqiniŋ nemis-faşist basqunçiliriğa qarşi Uluq Vätän uruşi başlanğandin keyin šziniŋ mädätkar vä säҗdigahi SSSRdin päydin-päy jiraqlişişqa başlaydu. Bolupmu 1941-jili küzdä Qizil Armiyaniŋ novättiki mäğlubiyätliri vä faşistik Germaniyaniŋ ğalibiyätliri toğriliq mälumatlar kelişkä başliğanda, Hitayniŋ kšpligän säyasiy ärbapliri arisida, şu җümlidin Şeŋ Şisäydimu goya SSSRniŋ «işi pütti» degän täsirat päyda bolidu. Şeŋ Şisäy birdinla šzgirip, SSSRğa nisbätän dostanä mävqäsini düşmänlikkä aylanduridu. SSSR bu dähşätlik uruşniŋ äŋ eğir künlirini baştin käçürüvatqanda – 1942-jili 5-oktyabr'dä kšräŋläp kätkän Şeŋ Şisäy SSSRniŋ Ürümçidiki baş konsuli Georgiy Puşkinnin üç ay içidä Şinҗaŋdin SSSRğa barliq keŋäşlik mäslihätçilärni vä mutähässislärni çaqirtivelişni häm Qizil Armiya qisimlirini elip ketişni täläp qilidu. Һä, SSSRniŋ «sanaqliqla künliri qaldi» däp çšşürini ham saniğan Şeŋ Şisäy ilgärki äŋ sadiq dosti – Keŋäş İttipaqiğa nisbätän düşmänlik iğvalarni uyuşturup, SSSR grajdanlirini asassiz qamap, җazalap, «häliqlär atisi» Stalinniŋ qattiq ğäzivini qozğaydu. Bäzi mälumatlarğa qariğanda, SSSRniŋ aliy rähbärligi 1943-jili mayda Uyğurlar diyarida vuҗutqa kälgän väziyätni muhakimä qilip, mäkkar Şeŋ Şisäyniŋ vapasiz vä nomussiz munapiq ekänligini, şunçä jillar davamida kšrsitilgän nahayiti salmaqliq çoŋ yardäm üçün minnätdar boluşniŋ orniğa, SSSRğa qarşi düşmänlik çarä-tädbirlärni ämälgä aşurğanliğini nahayiti äpsusliniş bilän täkitligän. Moşuniŋğa bağliq uni šlkilik hakimiyättin çätläştürüş çarilirini kšrüş qarar qilinğan.
Ändi tätqiqatçi V.Obuhovniŋ monu pikrini tählil qilip kšräyli: «HH äsirniŋ pütkül birinçi yerimida uruş qilğan Şinҗaŋ ahalisi šz hälqiniŋ azatliği üçün Hitay mämuriyitigä qarşi kürişivatqanliğiğa sämimiy işängän. Ändi ämäliyatta bolsa, Hitayniŋ ğärbiy-şimalidiki tävädä birnäççä qudrätlik mähsus hizmät orunliriniŋ mänpiyätliri bir-biri bilän elişti. Mäsilän, AQŞ razvedkisi Şinҗaŋ täväsidä hava huҗumiğa qarşi mudapiä sistemisini qurup, keläçäktä u yärgä SSSRğa nişan qilinğan Amerika raketilirini orunlaşturuşni qolğa kältürüşkä urunğan. Ändi Yaponiya bolsa, җänupta vä ğäriptä Hitayğa qarşi, şundaqla şimalda – Keŋäş İttipaqiğa qarşi uruş härikätlirini ovҗ alduruşta šlkiniŋ strategiyalik ähvaliniŋ qolayliqliğidin vaz keçişni halimatti. Җaŋ Käyşi bilän Mavzeduŋniŋ razvedkiliri šz novitidä šzliriniŋ milliy vä diniy mänpiyätliri üçün davamliq kürişivatqan bu ziminni qoldin bärmäslikkä urunatti. Britaniyaniŋ M1 – 6 (razvedka – Ya.S.) härdayim yär şariniŋ härqandaq bir yeridiki toqunuştin šz nesivisini juluvelişqa urunatti, hätta kšrünüştä kšzgä çeliqmaydiğan Moŋğoliyamu Şinҗaŋ hesaviğa bäzibir yärlärni šzigä qoşuvelişni kšzligän edi.
Lekin bu yärdä SSSRniŋ mähsus hizmät orunliri hämmidin aktiv härikät qildi. İlgiri täkitlängän NKVD – NVGB çät äl bšlümliri, RKKA Razvedka başqarmisidin taşqiri bevasitä dahiğa beqinidiğan vä päqätla uniŋ aldida hesap beridiğan VKP(b) razvedkisi däp atalmiş İosif Stalinniŋ şähsiy mähsus hizmät orni bu regionğa nahayiti җiddiy kšŋül bšlgän» (juqarqi kitap, 290-291-bätlär).
Mana bu mälumattin diqqätçan gezithan toğra hulasä çiqiridu däp oylaymän. Şinҗaŋda elip berilidiğan işlarniŋ säyasiy rähbärligi Özbäkstan Kompartiyasi Märkiziy Komitetiniŋ birinçi kativi Osman Yusupovqa tapşurulidu. Qirğiz tağliriniŋ şimaliy etigidiki tağliq İssiq – Ata yezisi ätrapida Frunze (hazirqi Bişkek – Ya.S.) şähiridin 78 kilometr jiraqliqtiki җayda) Dšlät behätärligi küçliri täripidin ikki mähsus mähpiy otryad – «Buygu» vä «Batır» qurulidu, ular keyin gomindaŋ äskärlirigä qarşi partizanlar uruşini uyuşturuş üçün Şinҗaŋğa taşlanğan.
Qozğilaŋniŋ operativ baziliri Almutiğa vä Qorğasqa, şundaqla Ğulҗidiki Keŋäş konsuli Dobaşinniŋ qarargahidiki – «İkkinçi šy» däp atalmişqa orunlaşti. Buniŋdin taşqiri Özbäkstan vä Qirğizstan täväsidin Şinҗaŋniŋ җänubida käŋ miqiyasliq işlar elip berilidu, bu yärdimu NKVDniŋ operativ topi härikät qildi (juqarqi kitap, 297, 299-bätlär).
Biz juqurida täkitliginimizdäk, pursätpäräs mäkkar Şeŋ Şisäy 1942-jili oktyabr'dä SSSRniŋ Ürümçidiki baş konsulidin üç ay içidä Şinҗaŋdin barliq SSSR mutähässislirini, härbiy mäslihätçilirini çaqirtivelişni, Qizil Armiya qisimlirini elip ketişni qät°iy täläp qilğan edi. Һä, 1943-jili Keŋäş İttipaqi šz mutähässislirini uyğurlar diyaridin elip çiqip ketiş җäriyanida şu çaqqiçä keŋäşliklär bilän yeqin alaqida bolup kälgän birmunçä uyğurstanliqlarnimu (uyğur, qazaq, tatar, šzbäk v.b.) šzliri bilän yoşurun halda elip çiqişqa başlaydu. Bu jilliri Şeŋ Şisäyniŋ terrorluq, faşistik zulum-setämliridin, säyasiy täqiptin qeçip, ilaҗisiz SSSRdin baş-pana izdäp çiqqan yaşlarmu az ämäs edi. Һä, bu yärdä juqurida V.Obuhovniŋ bärgän mälumatidin täkitlänginidäk, keŋäş mähsus hizmät orunliri uyğurlar diyarida Hitay mustämlikiçiliriniŋ zulumiğa qarşi yärlik häliqni milliy-azatliq inqilapqa säpärvär qilişqa yardäm beriş üçün qurulğan mähsus otryadlarda äynä şu Keŋäş diyariğa štkän kişilär mähsus täyyarliqtin štküzülidu. Näq şundaq mähsus täyyarlanğan toplarniŋ biri tärkividä 1944-jilqi uyğur hälqiniŋ milliy-azatliq inqilaviniŋ tunҗa oqini atqan Nilqa qozğiliŋiniŋ başlamçiliri bolğan Patih Muslimov, Hämit Muslimov, Qurban Burhandinov, Räpiq Bayçurin, Һosman İbrahimov, Nur Obulov, Һoşur Mamutov, Säydulla Säypullaev, Vahap Mirza ohşaş birnäççä adämlärdin täşkil tapqan bolup, ular Almuta ätrapidiki däm eliş šyliriniŋ biridä täyyarliqtin štkän.
Äzäldin şu närsä mälumki, içki şärt-şaraitliri pişip-yetilmigän yärdä on miŋliğan, yüz miŋliğan adämni säpärvär qilipmu, sün°iy räviştä inqilap uyuşturuş tamamän mümkin ämäs. Ägär biz tarih betini varaqlisaq, Keŋäş İttipaqiniŋ štkän äsirniŋ 20-jilliri, andin 1943-jili uyğurlar diyariniŋ җänubida käŋ miqiyasliq qozğilaŋ uyuşturuş niyitiniŋ ämälgä aşmiğanliğini täkitläş bu pikirni tästiqläydu. Һä, içki şärt-şaraiti toluq pişip yetilgän, muhimi, inqilaviy väziyät toluq şäkillängän yärdila azğina bir banä-säväplär inqilapniŋ partlişiğa türtkä bolidiğanliğini štmüş tarihtin yahşi bilimiz, Һä, 1944-jili küzdä uyğurlar diyarida äynä şundaq väziyät hälqimizniŋ milliy-azatliq kürişigä türtkä boldi.
Mana moşundaq şaraitta İli täväsidiki asasiy җähättin uyğur, şundaqla tatar, qirğiz, tuŋgan, šzbäk, ruslar qoliğa qural elip gomindaŋçi hitay zulumidin qutuluş üçün küräşkä atlandi. 1944-jili 12-noyabr' küni Ğulҗida mustäqil Şärqiy Türkstan Җumhuriyiti (ŞTҖ) quruldi.
Älvättä, bu işlarda SSSRniŋ härtäräplimä yardimi az bolmidi. 1945-jili 8-aprel' küni ŞTҖ milliy armiyasi quruldi. Milliy armiya üç frontqa bšlünüp, pütkül uyğurlar diyarini gomindaŋ hitay mustämlikiçiliridin azat qilişqa atlandi. Öz yerini düşmändin azat qiliş üçün adalätlik җäŋgä atlanğan Milliy armiya җäŋçiliri qisqa muddät içidä Uyğurstanniŋ üç vilayitini düşmändin toluq tazilidi. Milliy armiya җäŋçiliriniŋ sani partizanlar bilän qoşup hesapliğanda däsläp 20 miŋ ätrapida bolğan. Mana moşu yeŋidin qurulğan, härbiy җäŋ täҗribisi aҗiz, lekin šz vätini üçün җenini tikkän Milliy armiya җäŋçiliri 100 miŋdin oşuq muntäzim, zamaniviy Amerika, Angliya quralliri bilän qurallanğan gomindaŋ äskärlirini tar-mar qilip, šlkä märkizi Ürümçigä 120 kilometr ariliqtiki Manasqa şiddät bilän yetip käldi.
Mana gomindaŋçilar üçün şundaq eğir künlär kelip, ular Ürümçini taşlap qeçişqa başliğan edi.
1945-jili sentyabr'niŋ beşida Şinҗaŋdiki Gomindaŋ armiyasiniŋ qomandani Tav Siyu Җaŋ Käyşigä җiddiy telegramma ävätip, šzliriniŋ nahayiti eğir ähvalda qalğanliğini, ŞTҖ Milliy armiyasiniŋ marş bilän Manas däriyasiğa yeqinlaşqanliğini, šzliriniŋ milliy armiyagä taqabil turğidäk yetärlik äskärliriniŋ yoqluğini, bari-yoqi altä batal'on äskär qalğanliğini, içkiridin äskär yštkäp kälgiçä isiyançilar Ürümçigä besip kiriş hovupi barliğini, şuniŋ üçün Şinҗaŋ paytähtini Qumulğa kšçirişkä ruhät berişni iltimas qilip zarlaydu. Hitay prezidenti Җaŋ Käyşi telegramminiŋ mäzmunidin vaqip bolup, mundaq җavap beridu: «Milliy armiya Manas däriyasidin neri štmäydu. Paytähtni Qumulğa yštkäş zšrüriyiti yoq», Һä, bu vaqitta Җaŋ Käyşi İosif Stalinniŋ uruş härikätlirini ovҗ aldurmasliqqa raziliğini elip bolğan edi!
Һä, birqatar tätqiqatçilarniŋ pikriçä, šz aldiğa qoyğan mähsätlirini qolğa kältürüp, yäni Şinҗaŋniŋ ğärbiy-şimaliy qismidiki täbiiy resurslarğa egä bolup, keŋäş lideri şu çağdiki Milliy armiyaniŋ qomandani general İvan Palinovqa Manas däriyasidin alğa ilgirilimäslik toğriliq buyruq bärgän.
***
1945-jili 14-avgustta Moskvada SSSR bilän Hitay otturisida dostluq vä ittipaqdaşliq toğriliq käŋ miqiyasliq şärtnamä imzalinidu. Mäzkür şärtnamä här ikki täräpniŋ härbiy häm ihtisadiy hämkarliğini kšzdä tutidu. Mana moşu şärtnamida SSSR täräp Hitayniŋ içki işliriğa arilaşmaydiğanliği, şundaqla Şinҗaŋniŋ yänila Hitay tärkividä qalidiğanliği alahidä täkitlängän.
Ändi, hšrmätlik gezithan, SSSR hškümiti, şähsän Stalinniŋ ŞTҖ rähbärligini Hitay gomindaŋ hškümiti bilän muzakirilärni štküzüşkä, uruş härikätlirini tohtitişqa zorliğanliği vä hakazilar toğriliq kšp yezildi, bu häqtä yezilğan bädiiy äsärlär, moşu işlarniŋ şahitliriniŋ hatiriliri az ämäs. Gezithanlirimiz yeqinqi zaman tarihimizniŋ bu sähipiliridin hävärdar, däp oylaymiz.
Һä, şundaq qilip, 1945-jili 14-avgust küni, juqurida täkitliginimizdäk, dostluq vä ittipaqdaşliq toğriliq SSSR – Hitay otturisida şärtnamä imzalandi. Mäzkür şärtnamida här ikki täräp šz munasivätlirini suverenitet, içki işliriğa arilaşmasliq vä territorniya pütünlügini etirap qiliş asasida tüzüşkä kelişti. Şundaq qilip, Şinҗaŋ däp atalmiş Uyğurstan yänä Hitay tärkividä qaldi. SSSR imperiyasi vä uniŋ rähbiri İ.Stalin uyğur hälqiniŋ mänpiyätlirini novättiki qetim šz paydisiğa häl qildi.
İosif Stalin, uyğurlar diyariniŋ täbiiy bayliqliriğa, muhim strategiyalik ähmiyätkä egä val'fram, uran ohşaş mädänlärni haliğançä elivalğandin keyin, Hitay bilän munasivätlärniŋ naçarlişişini halimay, Nankindiki (gomindaŋ paytähti) SSSR älçisi Anatoliy Petrov arqiliq gomindaŋ Hitay hškümitigä tšvändiki mäzmunda nota tapşurdi: «Bizniŋ Ğulҗidiki konsulimizniŋ mälumatliriğa muvapiq, uniŋğa İli vaqipliriniŋ bir top iştrakçiliri yoluqup: «Bizniŋ Hitaydin ayrilip ketiş niyitimiz bolmiğan. Biz bäzibir Hitay ämäldarliriniŋ härikätlirigä çidimay, qozğilaŋ kštärduq. Bizgä mälum boluşiğa qariğanda, Hitay märkiziy hškümiti, bizniŋ Hitaydin bšlünüp ketidu däp täşvişlinivetiptu. Şuniŋ üçün biz keŋäş rähbärligidin bizni Hitay bilän yahşi-hop qilip qoyuş imkaniyitini tepişni iltimas qilğan bolar eduq. Bizniŋ pikrimizçä, häqiqätänmu çüşänmäslik yüz beriptu. Şuniŋ üçün ägär Hitayniŋ märkiziy hškümiti buniŋğa qädäm taşlaşqa vä bšlünüp kätkän rayonlarni birläştürüşkä täyyar bolsa, biz buniŋğa vasitiçi bolğan bolar eduq» (V.G.Obuhovniŋ juqarqi kitavi, 349-bät), degän mäzmundiki nota tapşuridu. Һä, bu baştin-ayaq yalğan, oydurma, SSSR dairiliri šzlirini aqlaş üçün qollanğan heylä-näyräŋ ekänligi baştin-ayaqqiçä mana mänla däp turidu.
Män šz vaqtida hazir märhum, ŞTҖ inqilaviniŋ paal iştrakçiliri – Milliy armiyaniŋ muavin qomandani general Zunun Teyipov, Milliy armiya razvedka başqarmisiniŋ başliği, polkovnik, ataqliq yazğuçi Ziya Sämädi, ŞTҖniŋ baş kativi Abduraup Mähsüm İbrahimiy, Milliy armiyaniŋ polkovnigi Aytuğan Yuniçi, şu inqilap jilliri «İnqilaviy Şärqiy Türkstan» geziti redaktsiyasidä muhbir bolup işligän, 90 yaşliğini nişanliğan bolsimu, hazir timän uyğurşunas alim Munir Erzin vä başqilar bilän bolğan sšhbätlärdä moşu mäsilä häqqidä soriğan edim. Ularniŋ hämmisi huddi kelişivalğandäkla buniŋ baştin ahiriğiçä tamamän oydurma ekänligini täkitligän edi. Abduraup aqsaqal: «Bu bätbäh Stalinniŋ näyriŋidin başqa närsä ämäs. Konsulniŋ aldiğa iltimas qilip kirgän kim ekän?! Һeçkimniŋ u çağda mundaq ğäräzdä boluşi tamamän mümkin ämäs edi. İli vaqiäliriniŋ bir top iştrakçiliri degänlärniŋ ismi-şäripi yoqmekän? Pütkül hälqimiz šz mustäqilligi üçün җan tikip kürişivatqan, şanliq Milliy armiya ğalibiyät qazinivatqan şaraitta hitaylar bilän murassägä kelimiz degüçilärniŋ boluşi äqilgä siğmaydiğan oydurmidur!» degän edi.
Şärqiy Türkstan Җumhuriyiti Vaqitliq inqilaviy hškümiti hitapnamisiniŋ 1-maddisida (bu 9 maddiliq muhim hšҗҗätni hälqimizni sšyümlük dahisi Ähmätҗan Qasimiy tüzgän – Ya.S.) mundaq deyilgän:
“Şärqiy Türkstan ziminida Hitayniğŋ mustäbit hškümranliğini tüp-yiltizidin üzül-kesil qomurip taşlaş”, degän sšzlär yezilğan. Hoş, hškümätniŋ däsläpki häliqqä qilğan hitapnamisiniŋ (deklaratsiyasi) 1-maddisida deyilgän bu sšzlärgä 1945-jilqi väziyättä hilapliq qiliş tamamän mümkin ämäs ham hiyaldur. Amma SSSRniŋ mähsus hizmät orunliri jiraqni kšzläp, bu sahta hšҗҗätni «Stalinniŋ alahidä papkisida» saqlanğan däp dšlät arhiviğa selip qoyğan. Bäzi yaş, täҗribisiz, häqiqiy ähvaldin behävär tarihçilar, hätta çät äl tätqiqatçiliri moşu oydurma, sahta hšҗҗätni näqil kältürüp, šz ämgäkliridä paydilanmaqta!
Ändi heçnärsidin behävär, häqiqiy mänbälärni kšrmigän, vaqiä iştrakçiliri bilän sšhbätläşmigän bäzi mämädan «tarihçilar» goya «Hitay bilän ŞTҖ hškümiti otturisida 11 maddiliq bitim tüzüşniŋ täşäbbuskari Ähmätҗan Qasimi bolğan, ägrä KGBniŋ agenti Ä.Qasimiy 11 maddiliq bitimgä imza çäkmigän bolsa, biz moşu küngä qalmiğan bolar eduq däp җšlimäktä.

V.Obuhov ŞTҖniŋ zavali toğriliq mundaq däp yazidu: «…Şärqiy Türkstan Җumhuriyitiniŋ vaqti ändi pütti. ŞTҖni quruşniŋ beşida turğan SSSR dahisi İosif Stalin uniŋ gšrkari boldi. Kommunistlar rähbärligi astidiki Hitay häliq-azatliq armiyasi ämäliyatta Җan Käyşi äskärlirini tar-mar qilğandin keyin, ändi Moskvağa mustäqil Şärqiy Türkstan keräk ämäs edi. Lazimliq strategiyalik ham äşiya elip ketildi, kšp zapas toplandi, ändi yaş vä talantliq Mavzeduŋ säyasiy җähättin İosif Stalinğa yeqin kšründi, Mav, qismän şärtlär bilän bolsimu, lekin şimaldiki uluq hoşnisi bilän dostanä štüşkä kelişätti…”.
Hitayda hakimiyät üstigä kommunistlar kälgändin keyin SSSR bilän Hitayniŋ hämkarliq istiqbalini muhakimä qilişqa HKP rähbärliri bilän uçrişiş üçün 1949-jilniŋ beşida SSSR Ministrlar Keŋişi räisiniŋ muavini vä SSSR taşqi soda ministri Anastas Mikoyan jürüp kätti. 1949-jili 30-yanvar'din 8-fevral'ğiçä davam qilğan uniŋ säpiri, nahayiti mähpiyätliktä štkän edi.
Anastas Mikoyan 1949-jili 4-fevral'diki telegrammisida İosif Stalinni muzakirilär җäriyani toğriliq šziniŋ Mavzeduŋğa SSSR rähbärliginiŋ Hitayniŋ bolğusi hškümitiniŋ milliy säyasitigä munasivätlik tävsiyälirini yätküzgänligini hävär qilğan. U җümlidin mundaq däp yazğan: «Män Mavzeduŋğa bizniŋ Märkiziy Komitetimiz Hitay kompartiyasigä hitay kommunistliri hakimiyät üstigä kelişi munasiviti bilän milliy mäsilidä azsanliq millätlärgä mustäqillik beriş bilän Hitay dšlitiniŋ territoriyasini kamaytişqa yol qoymasliq häqqidä mäslihät beridiğanliğini eyttim. Azsanliq millätlärgä mustäqillik ämäs, bälki avtonomiya beriş lazim. Mavzeduŋ bu mäslihätkä hoşal bolup kätti, uniŋ üzidin, kimligidin qät°iy näzär, heçkimgä mustäqillik beriş niyitiniŋ yoqluği kšrünüp turatti.
…Mavzeduŋniŋ bizniŋ Şinҗaŋdiki muddiayimizğa nisbätän gumanliri bar edi. U Şinҗaŋniŋ İli vilayitidä mustäqillik härikitiniŋ moҗut ekänligi, ularniŋ Ürümçi hškümitigä itaät qilmaydiğanliği vä u yärdä Kommunistik partiya moҗut ekänligi toğriliq täkitlidi. U šziniŋ 1945-jili Çuŋçiŋda Bay Çunsi (bu vaqitta gomindaŋ hškümitiniŋ ataqliq ärbapliriniŋ biri) bilän uçraşqanda, u (Bay Çunsi) İli vilayitidä yärlik qozğilaŋçilarniŋ SSSRla işlängän artilleriyagä, tanklarğa vä samoletlarğa egä ekänligini eytqanliğini täkitligän.
Män uniŋğa Şinҗaŋ Hitay tärkivigä kiridu vä kirişi lazim däp hesapliğan halda, biz Şinҗaŋ häliqliriniŋ mustäqillik härikitini qollimaydiğanliğimizni eniq bildürdüm…» (V.G.Obuhovniŋ kitavi, 410, 411-bätlär).
Һä, kšrdüŋlarmu, hitay kommunistliri 1949-jili 1-oktyabr'dä HHҖ qurulğanliğini җakalidi, ändi Stalin bolsa, şu jili yanvar'da A.Mikoyanni Mavzeduŋğa ävätip, uniŋğa äqil ügitidu!
Şundaq qilip, 1949-jili küzdä Hitay kommunistliri bir pay oŋ atmay, SSSRniŋ yardimi bilän uyğurlar diyariğa kirdi. Ahirida moşu munasivät bilän AQŞ Djordjiya institutiniŋ professori Djon Gorver: «…30-jillarda, SSSRniŋ Hitayğa bolğan qiziqişi asasän Şinҗaŋğa märkäzläşkän. Ohşaşla, pütkül uruş mäzgilidä Şinҗaŋ yänä bir täräptin Hitay – SSSR milliy mänpiyitiniŋ bevasitä tutişidiğan rayoniğa aylanğan edi. Qisqisi, mabada Şinҗaŋ taşqi Moŋğoliyagä ohşaş mustäqil dšlät bolup qurulğan bolsa, Hitayniŋ qudrätlik dšlät quruş çüşi biraqla tügäşkän bolatti», däp täkitligän sšzmu gezithanlarğa havalä qilimiz (Djon Garvar, «Räqiplär vä ittipaqdaşlar», Ürümçi, «Şinҗaŋ yaşlar-šsmürlär näşriyati», 1994-jil, 363-364-bätlär).
Һä, hšrmätlik gezithan, biz juqarqi mälumatlardin šzimiz üçün hulasä çiqirişimiz keräk däp oylaymän. Çünki bäzi ziyalilirimiz sorunlarda: «Һämmigä šzimiz äyiplik, biz nadan häliq, şuniŋ üçün moşu küngä qalğanmiz…» däp hämmini šzimizgä artişqa amraq. Һäy päläkniŋ gärdişi, җapakäş uyğur hälqiniŋ istiqbalini yatlar aldin-ala bälgüläp, uniŋ mänpiyätlirini däpsändä qildi. SSSR imperiyasi novättiki qetim uyğur hälqiniŋ täğdirini šz paydisiğa qurvan qildi.
Lekin uyğurlar optimist häliqtur. Җapakäş hälqimizniŋ parlaq künliri tehi aldimizda!
Yadikar SABİTOV.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ