İҗatkar hayati

0
700 ret oqıldı

Beğubar yaşliq çeğida kim nemä oylimaydu, nemini arman qilmaydu däysiz!? Lekin şu kšŋülgä pükkän mähsät-armanğa yetiş härkimgä nesip boluvärmäydekän. Bu asasän šzäŋniŋ intilişiŋğa, iradäŋgä, tirişçanliğiŋğa, iqtidariŋğa bağliq närsä ohşaydu. Moşu hislätlär Dürnäm Mäşürovaniŋ vuҗudida moҗut bolğaçqa, u yaq mäktäptä oquvatqan çağlirida yazğuçi boluşni kšŋligä pükkän arminiğa ahiri yätti. Һazir ädäbiyatimizdiki kšrnäklik ädiplirimiz qatarida ismi hšrmät bilän tilğa elinidu. Qazaqstan Yazğuçilar ittipaqiniŋ äzasi. Buniŋğa yetiş yoli helä uzun vä muräkkäp häm şäräplik bolğanliğini män, jutdişi häm jurnalist süpitimdä, yahşi bilimän.
U yaq šsüp yetilgän ailä maŋa yahşi tonuş, bu Mšrdün aka vä Mirämzahan hädimizniŋ sahavätlik ailisi. Ular štkän äsirniŋ ottuzinçi jilliri tuğulğan juti Çoŋ Çiğan yezisida «Pahtiliq» sovhoziniŋ (keyiniräk Voroşilov namidiki kolhoz) täşkil qilip, uniŋ ihtisadini rivaҗlanduruş yolida ästaidil ämgäk qildi.
Mirämzahan animu egilik işlirida tär tšküp, ämgäk qilip, stahanovçilar qataridin çüşmidi. Ävzili, ular quvnaq ailidä duniyağa kälgän yättä parzändiniŋ tärbiyisigä, oquşiğa kšŋül bšlüp, ularni zamanğa layiq äzimätlärdin qilip qatarğa qoşti.Şularniŋ biri Dürnäm. U mäzkür yezida uruş oti lavliğan 1943-jili tuğulğan.
Öz qurbiliriğa ohşaş, u yaqniŋ baliliq vä yaşliq çağliri eğir uruş vä uruştin keyin qalaqlaşqan häliq egiligini tikläş jilliriğa toğra käldidä, häddi-hesapsiz eğirçiliq, namratçiliq, yoqsizçiliqlarni beşidin käçürüp, turmuşqa pişti, bäzidä ägişip apisi bilän etizliqlarğa berip, anilarniŋ pükülmäs ğäyrät-iradisini, җasarätlik ämgäklirini, bir-birigä bolğan sämimiy munasivätlirini, mehir-şäpqitini kšrüp šsti.
Moşularniŋ hämmisi yaş qizğa täsir qilip, mäktäptä oquvatqan çeğidila yazğuçi boluşni arman qilip, bilim därgahidiki ädäbiy šmigigä qatnişip, ustazlardin iҗat qilişniŋ qir-sirliridin hävärdar boldi. Biraq, qoliğa qät°iy qäläm tutup, yezişiğa turmuş müşküllükliri yar bärmidi.
1955-jili ailiniŋ ğämhorçisi, tağdäk tayançisi Mšrdün akiniŋ mäzgilsiz, yäni hayatiniŋ 57-davaniğa kštirilgän çeğida vapat boluşi, inaq ailiniŋ hulini qattiq çayqap, anini vä pärzäntlirini zar jiğlitip qoydi. Һä, täğdir yazmişiğa bärdaşliq bärmäy amal qançä. Ana işini, baliliri oquşlirini davamlaşturivärdi. Aridin kšp štmäy Dürnäm Taşkäntkä säpär çäkti. Çünki şu jilliri akisi Asim Qurbanov SAGUniŋ Şäriq fakul'tetini tamamlap, filolog-jurnalist mutähässisligi boyiçä «Şäriq häqiqiti» jurnali redaktsiyasigä işqa orunlaşqan edi. Dürnäm äynä şu akisiniŋ yeniğa käldi. Bu jillirini Dürnäm hazirmu pähirliniş bilän yadiğa alidu.
– Taşkäntkä kälgändin keyin män şähärniŋ Qarataş mähällisidiki 121-šzbäk mäktiviniŋ yättinçi sinipiğa kirip oquşumni davamlaşturdum, – däydu Dürnäm. – Akam vä İlhamiya hädämniŋ ğämhorluği tüpäyli yaqa jutqa çapsanla üginip kättim, oquşqimu, yezişqimu qolayliq şaraitim boldi. Boş vaqitlirimizda İlhamiya hädäm ikkimiz şähärniŋ kšrnäklik, gšzäl җaylirini ziyarät qilip, täsiratlarğa çšmdüm. Pat-patla apamğa hät yezip, ahirida seğinişimni şeir misraliri bilän izhar qilattim.
1956-jili Taşkänt şähirigä tarihiy Vätinimiz – Şärqiy Türkstandin ataqliq yazğuçi Ziya Sämädi rähbärligidiki delegatsiya käldi. Uçrişişqa, kontsertqa berişqa aldiriduq. Teatrğa kontsert başliniştin helä burun barğaçqa, Ziya aka bilän kšrüşüş mümkinçiligigä egä bolduq, İlhamiya hädäm ädipni quçaqlap, šksüp-šksüp kšz yaş tškti. Çünki Ziya aka uniŋ dadisi Qasimҗan Qämbäriy bilän dähşätlik zindanda billä azap çäkkän, käsipdaş, mäsläkdaş, sadiq dostlardin edi…
1957-jili baharda milliy mädäniyitimiz tarihida yänä bir hoşalliq vaqiä yüz bärdi. 1-mart küni biz jillar davamida arman qilip kälgän uyğur tilida җumhuriyätlärara «Kommunizm tuği» (bügünki «Uyğur avazi») gezitiniŋ däsläpki saniniŋ yoruq kšrüşi yättä yaştin yätmiş yaşqiçä bolğan barçimizni şatliqqa bšlidi. Uniŋ birinçi sanini qolumizğa alğanda sšyüp-sšyüp oquduq, gezitimiz bar – millitimiz bar, degän hissiyatqa çšmduq. Ana tilimizda gezitimizniŋ yoruq kšrüşi, җümlidin yaş talantlirimizniŋ iҗadiy šsüşlirigä käŋ mümkinçiliklär yaratti.
Dürnäm mäktäpni tamamliğandin keyin Taşkänt pedtehnikumiğa çüşidu. Moşu jilliri šzbäk tilida çiqivatqan gezit-jurnallarğa maqalä, şeirlirini ävätip turidu. Şu jilliri uniŋ «Taşkänt ahşimi» gezitida maqalisi yoruq kšrüp, hoşalliqqa bšläp, yezişqa tehimu türtkä bärgänligini, uniŋ qäläm häqqini elip, İlhamiya ikkisi haҗätlik azdu-tola närsilärni setivelip, šygä kälgänligini hazirmu hoşalliq ilkigä eytip jüridu. Şu jilliri «Çoŋ anamniŋ arzusi» namliq hekayisini yezip, kšrnäklik şair Rozi Qadiriğa kšrsitidu. Ädip hekayiniŋ ravan tilda, yahşi yezilğanliğini eytip, yaş qäläm sahibiniŋ qädimigä utuq tiläydu.
1961-jili Asim Qurbanov ailisi bilän tuğulğan juti Panfilov nahiyäsigä kšçüp kelidu, är-ayal ikkisi ämgäk paaliyitini davamlaşturidu. Asim aka nahiyälik partiya komitetida җavapkär hizmätlärni atquridu, İlhamiya hädä šz käspi boyiçä nahiyälik ağriqhanida hämşirä bolup orunlişidu. Dürnäm şähärdiki 1-balilar bağçisida tärbiyiçi bolup işläp jürüp, Taşkänt pedagogika uçiliöesini sirttin oqup tamamlaydu. 1964-jilniŋ noyabr' eyida pänҗimlik jigit Azat Mäşürov bilän tonuşup, 1965-jili 1-yanvar' küni šyliniş toyi bolidu. U jili Azat Şämäy şähiridiki zoovetinstitutiniŋ zootehnikiliq fakul'tetiniŋ ahirqi kursida oquvatatti. Uni pütirip kälgändin keyin tuğulğan juti Päҗimniŋ Kalinin namidiki kolhozda baş zootehnik, räisniŋ orunbasari, kolhoz räisi, sovhoz mudiri, nahiyälik iҗraiy komitetiniŋ räisi, andin on jil Alakšl nahiyälik partiya komitetiniŋ birinçi kativi lavazimlirida bolup šziniŋ täşkiliy qabiliyitini namayiş qilip, täräqqiyatqa salmaqliq ülüşini qoşti vä dšlät mukapatliri bilän täğdirländi. U Qazaqstan Kompartiyasi Märkiziy Komitetiniŋ äzasi däriҗisigiçä yätti.
Azatniŋ hizmitidä çapsan kštirilip, şän-şäräplärgä yetişigä vapadar räpiqisi Dürnämniŋmu tškkän mehir-eqidisi bebaha. U yaq «män başliqniŋ räpiqisi» däp šydä oltarğini yoq.Yoldişi hizmät qilğan җaylarda mutähässisligi boyiçä balilar bağçilirida tärbiyiçi, mäktäplärdä, bilim bšlümliridä ustaz, metodist, nahiyälik ZAGS bšlüminiŋ başliği väzipilirini şäräplik atqurdi.İş qayniğan mävsümlärdä etizlarğa çiqip, addiy adämlär qatarida jürüp, ämgäk qildi. Azat işligän җaylarğa komandirovkiğa barğinimda, buni šz kšzüm bilän kšrgän edim. Ularniŋ šyimu hšrmätlik mehmanlardin hali ämäs edi. Öy işlirimu Dürnämgä yetivatatti. Şularniŋ hämmisiniŋ hšddisidin çiqip, boş vaqitlirida azdu-tola iҗadiyät bilänmu şuğullinip, kšŋül tamçilirini qäğäz betigä çüşürüp jürdi. U yaqniŋ däsläpki hekayisi štkän äsirniŋ säksininçi jilliri «Arzu» jurnalida yoruq kšrgänligi esimdä. «Dostumğa», «Puraqiŋda», «Ana mirasi» vä başqa şeirliri ahaŋğa selinip, sähnilärdä yaŋridi.
2000-jili 27-mart küni yoldişi Azat Mäşürov šziniŋ 60 yaşliğini qarşi aldi. Şu munasivät bilän nahiyälik Uyğur mädäniyät märkiziniŋ benasida tävällud egisi bilän uçrişiş uyuşturuldi. Märasim ätisi uniŋ šyidä qerindaş-tuqqanliri bilän davamlaşti. Azat šzini ärkin, sağlam sezinip, namiğa eytilivatqan yahşi gäplärdin, muŋluq saz-näğmilärdin täsirlinip, kšŋüllük oltardi. Täğdirniŋ yazmişini qaraŋ, aridin sanaqliq kün štüp, yäni şu jilniŋ 15-aprel' küni taŋ sähärdä Azatniŋ tuyuqsiz vapat bolğanliği toğriliq şum hävär tarqidi.
Җudaliq därdidä jüräk-bağri azaplanğan Dürnäm qälimini qolğa elip, iҗadiyät qaynimiğa kirdi. Bu häqqidä šzimu mundaq däp yeziptu: «Män yazğuçi yaki şair ämäsmän, lekin ädäbiyatniŋ җankšyäri, poeziyagä huştar insanmän. Künlär, aylar štüp, män huda qoşqan җoram Azatniŋ büyük rohi hatirisigä kitap yezmş arqiliq yadikarliq ornitişni mähsät qildim.Çünki qom-qerindaş, dost-yaranlar šyliridä u kitap bilän billä Azatniŋ šzimu turidiğandäk tuyuldi. Şuŋlaşqa bu hatirä kitapni yeziştin ilgiri Azatniŋ ağiniliri, җümlidin uzaq jillardin beri mätbuatta qäläm tävritivatqan Savutҗan Mämätqulov vä Abdukerim Tudiyarov bilän mäslihätlişip, yardäm sorap muraҗiät qildim. Ular meni sämimiyät bilän qollap-quvätlidi…».
Şundaq qilip, Dürnäm Mäşürovaniŋ yoldişi, yeza egiligi işläpçiqirişiniŋ mahir täşkilatçisi, җämiyät ärbabi Azat Mäşürovniŋ ibrätlik hayatiğa beğişlanğan «Behšddä štmigän šmür» namliq hšҗҗätlik povesti 2005-jili «Jazuşı» näşriyatidin besilip, kitaphanlar bilän üz kšrüşti. Yahşi äsäri häqqidä muällipkä oqurmänlärdin käyni-käynidin iҗabiy inkaslar käldi, gezit-jurnallirimizda maqalilarmu yezildi. Kitap rus tiliğa tärҗimä qilindi, Dürnämniŋ ädäbiyattiki qälimi äynä şundaq oŋuşluq-utuqluq başlandidä, u muällipkä ilham, iradä bähş ätti. Uluq yazğuçi Maksim Gor'kiy «Talant uçqunğa ohşaydu, u yalqunğa aylinişimu yaki šçüp qelişimu mümkin», degän ekän. Demäk, Dürnämniŋ kiçigidinla pildirlap yanğan talanti šçmäy, tirişçanliği, ğäyrät-iradisi, izdinişi tüpäyli ändi yalqunğa aylanğininiŋ şahidliridin boluvatimiz. U yaq ädäbiyat mäydaniğa keyiniräk kirip kälgän bolsimu ünümlük qäläm tävritip, mäzmunluq äsärlärni yaratti vä yaratmaqta, Bolupmu 2009-jili yoruq kšrgän «Ana mirasi» romani hazirğa ädipniŋ iҗadiyitiniŋ tšhpisi hesaplinip, ädäbiyatimiz ğäznisidin šziniŋ tegişlik ornini alidiğanliği çoqum.
Kitapniŋ namidin mälum bolup turğinidäk, muällip mäzkür äsäridä šzi kšrgän, real vaqiälärgä asaslanğan halda anilar täğdiri arqiliq şu dävirdiki häqiqiy hayat kšrünüşlirini juquri maharät bilän täsvirläp beräligän.
Mäzkür äsär rus, ingliz vä qazaq tilliriğimu çapsan tärҗimä qilinip, bu häliq väkilliri täripidinmu qizğin qarşi elinip, yahşi inkaslarğa egä boldi. Kšrnäklik җämiyät ärbabi, mädäniyätşunas Murat Ävezov mäzkür kitapni oqup, täsiratini mundaq yäkünläydu: «Ana. Yär-ana šz bağrida hämmisini kštirip jürginigä ohşaş, ana jürigimu ularni bšlüp qarişi mümkin ämäs. Lekin «Hainliqni kštirişkä bolmaydu», däp qariğan muällip ularğa hšküm çiqirişni vijdan ämrigä qalduridu.
Һäqiqätänmu, kitapta şu eğir jillardiki yezilarniŋ, adämlärniŋ müşkül hayati, anilarniŋ şiҗaätlik ämgäkliri, šzara sämimiy munasivätliri, bir-birigä bolğan mehir-şäpqiti, yardämliri, äzäldin kelivatqan uyğur vä qazaq hälqiniŋ dostluği, urpi-adätlirimiz, turmuş mäişät buyumlirimiz täpsiliy täsvirlinip berilgän. Demäk, yeza qizi Dürnämniŋ hayattin kšp närsilärni ügängänligini, ularni oy tarazisiğa selip jürgänligini bayqaveliş täs ämäs. Bu yazğuçi üçün haҗätlik asasiy amillarniŋ biri.
Mäzkür kitap 2013-jilda Londonda štkän «Open Central Asia Forum» Ädäbiyat festivalida Tärҗimä kategoriyasi boyiçä İ-orunğa egä boluşi uyğur ädäbiyati üçün hoşalliq vaqiädin boldi.
Dürnäm Mäşürovaniŋ qälimigä mänsüp «Ana mirasi», «Täğdir qismiti» sähnä äsärlirimu tamaşibinlirimiz täripidin qizğin qarşi elinip, ular sähnilärdä yenip-yenip kšrsitilivatidu.
İҗat adimigä şarait bilän hatirҗämlikniŋ havadäk haҗät ekänligini bilimiz. Bu җähättinmu ädipniŋ ğäm-täşvişi yoq. Kšyümçan pärzäntliri, nävriliri anisiniŋ, momisiniŋ işäşlik tayançiliri, ğämhorçiliri yazğuçiniŋ iҗadiyät bilän şuğullinişiğa barliq imkaniyätlärni yaritip, kitaplirini tärҗimä qildurup, näşirdin çiqirip, qollap-quvätläp, ilhamlandurup kelivatidu.
Abdukerim TUDİYaROV.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ