Professor Sağımbay Qozıbaev: “Uyğur avazi” gezitiniŋ asasi 100 jil ilgiri selinğan”

0
537 ret oqıldı

Yoldaş MOLOTOV, “Uyğur avazi”/Mälumki, 2017-jili 25-noyabr' küni Almutida җumhuriyätlik Uyğur etnomädäniyät märkizi başqarmisiniŋ käŋäytilgän mäҗlisi štüp, uniŋda 2018-jili “Uyğur avazi” gezitiniŋ 100 jilliq sänäsini nişanlaş mäsilisi muhakimä qilinğan edi. Andin bu şanliq sänäni nişanlaş boyiçä komissiya qurulup, täşkiliy işlar ämälgä aşuruluşqa başlidi. Älvättä, gezithanlirimizda “Uyğur avaziniŋ” asasi 100 jil ilgiri selinğanmu?” degän soalniŋ päyda boluşi täbiiy. Şuŋlaşqa biz bu mäsilini aydiŋlaşturuş üçün Qazaqstan mätbuatiniŋ tonulğan tätqiqatçisi, tarih pänliriniŋ doktori, professor, Qazaqstan jurnalistlar akademiyasiniŋ prezidenti Sağımbay QOZIBAEVqa muraҗiät qilğan eduq. Һämmigä mälum, uyğur yeziği duniyadiki qedimiy yeziqlarniŋ biri, – dedi Sağımbay Qabaşulı. – Män buni yazğan maqalilirimda, çoŋ-kiçik minbärlärdä eytip kelivatimän. Bu yeziqni moŋğullar uzun jillar davamida qollandi. Moŋğul hškümdarliri barliq diplomatiyalik hšҗҗätlärdä äynä şu yeziqni işlätkän. Uyğurlar däsläpkilärdin bolup mätbääçilik bilän şuğullinişqa başliğan. Birinçilärdin bolup yağaçtin şrift klişelirini käşip qilğan. Şu klişelarniŋ yardimi bilän qäğäzdä vä rähtlärdä mätinlärni häm näqişlärni besiş uslubini oylap tapqan.
HH äsirniŋ beşida Turpan şähiriniŋ ätrapida yüz miŋğa yeqin mätin teriş şriftliri tepilğan. Uyğurlar qedimdinla mätbääçilik vä mätbuat sahasida çoŋ utuqlarni qolğa kältürgän. Demäk, uyğur hälqiniŋ bu sahalarda ilgiridinla qeliplaşqan än°äniliri häm täҗribisi bolğan.
Ändi biz muhakimä qilivatqan mäsiligä täpsiliy tohtilip štäyli. 1918-jilniŋ yanvar' eyida Vernıy şähiridä uyğur vä tuŋganlarniŋ qurultiyi štti. Mana şu qurultayda gezit çiqiriş mäsilisi qoyilidu. Fevral'da bolsa, Qazaqstandiki uyğur mätbuatiniŋ däsläpki qaliğiçi “Sadai tarançi” geziti çiqidu. Gezitni çiqirişqa uyğur hälqiniŋ munävvär pärzändi Abdulla Rozibaqiev, şu vaqitta tonulğan jurnalist Näzärğoҗa Abdusemätov, mätbääçi Һüsäyinbäg Yunusov kšp küç çiqiridu. “Sadai tarançiniŋ” däsläpki muhärriri, tatar ziyalisi Zärif Bäşiriy boldi. Gezitta uyğurlar häqqidä maqalilar, yeŋi hakimiyätni täşviq-tärğibat qilidiğan materiallar berildi. Gezitniŋ härbir sani yezilarğa savatliq adämlär bilän ävätilip, dehanlarğa ular oqup bärgän. “Sadai tarançi” geziti käŋ amma arisida milliy mänpiyät çüşänçilirini qeliplaşturuşqa tirişti. Meniŋ qolumda bar mälumatlar boyiçä, “Sadai tarançiniŋ” altä sani yoruq kšrgän.
Şu jillardiki uyğur mätbuatiniŋ tarihiğa näzär taşlisaq, täräqqiyatniŋ, yüksilişniŋ yüz bärgänligini bayqaşqa bolidu. 1918-jili “Sadaq” satira jurnali çiqti. Uniŋdimu uyğur tilida maqalilar yoruq kšrdi. Musa Roziev kšp maqalilarni yazğan. Uyğur jurnalistliriniŋ maqaliliri “Muhbir”, “İştirakiunda”, “Yättisu işçi-häliq muhbiri” (1918-j.), “Komek” (1919), “Üşqın” (1920), “Fuqara” (1921) gezitlirida turaqliq berilip turdi. “Muhbir” gezitiniŋ redkollegiya tärkividä Abdulla Rozibaqiev bolğan. Ändi “Fuqara” gezitida İsmayil Tayirov muhärrir bolğanda, uniŋ birnäççä sani uyğur tilida çiqqan. 1921-jili 1-iyul'da Taşkänttä “Kämbäğällär avazi” gezitiniŋ yoruq kšrüşimu çoŋ vaqiä boldi. Yeŋi gezitniŋ süpätlik çiqişini A.Rozibaqiev, İ.Tayirov, B.Qasimov täminlidi. Keyin gezit Almutiğa kšçirildi. 1924-jili “Birinçi çamdam” al'manahi näşirdin çiqti. Pişpäktä (hazirqi Bişkek – Y.M.) “Qutuluş”, Taşkänttä uyğur studentliriniŋ “İnqilapçi Şäriq” gezitliri (1927) yoruq kšrdi. Oquğuçilar üçün “Lenin yoli”, “Yaş küç”. “Yeŋi küç”, “Yaş jüräk”, “Bizniŋ yol” ohşaş gezitliri çiqti. Bu jilliri yänä başqa gezit-jurnallar yoruq kšrgän.
Qoşumçä qilsaq, barliq gezit-jurnallarniŋ işiğa Abdulla Rozibaqiev arilişip turdi. U maqalilarni “Täŋriqul” tähällusi bilän yazğan. Şundaqla N.Abdusemätov, Yu.Ğappariy, A.Muhämmädiy, Һ.Zakiriy, A.Ğoҗämbärdi, M.Yunus, S.Şakirҗanov, A.Baqiev ohşaş uyğur jurnalistliri işligän.
“Sadai tarançi” gezitiniŋ yepilip ketiş sävävini eniqlaş mümkin bolmidimu?
Şu jillar mätbuatiniŋ tarihiğa näzär taşlisaq, gezit-jurnallar kšpläp çiqqan häm ularniŋ namliri šzgirip turğan. Uniŋ sävävi, meniŋ pikrimçä, tšvändikilärdin ibarät.
Birinçidin, säyasiy ähvalniŋ šzgirişi. “Sadai tarançi” geziti yoruq kšrgän 1918-jilda grajdanlar uruşi davamlişivatatti. Keŋäş hakimiyiti toluq ornap bolmiğan. Demäk, säyasiy ähval turaqsiz bolğan.
İkkinçidin, mäbläğ mäsilisi. Mäsilän, “Sadai tarançi” geziti Һüsäyinbäg Yunusovniŋ şähsiy basmihanisida besilip turğan. Şuŋlaşqa bu yärdä millätpärvär insan Һüsäyinbäg Yunusovniŋ ämgiginimu alahidä täkitläş lazim.
Üçinçidin, gezit besiş tehnikisiniŋ tapçilliği. U dävirdä gezit-jurnallar litografiyalik uslub bilän besilatti. Yäni, hämmä iş qol bilän ämälgä aşurulatti.
Tšrtinçidin, kadr mäsilisimu җiddiy bolğan. Gezitqa maqalä yezişni, gezitni çiqirişni bilidiğan adämlär az edi. Uniŋdin taşqiri, hazirqi til bilän eytqanda, tehnikiliq hadimlar yoqniŋ ornida bolğan.
Bäşinçidin, häliqniŋ ammiviy savatsizliği. Juqurida eytqinimdäk, gezit çiqqandin keyin, savatliq adämlär yezilarğa berip, gezitni häliqqä oqup bärgän.
Meniŋ tähminim boyiçä, gezit juqurida eytilğan säväplärgä bola, yepilip qelişi ehtimaldin jiraq ämäs. Eçinarliği, “Sadai tarançi” gezitiniŋ birinçi sanini tepiş moşu küngiçä mümkin bolmayvatidu. Meniŋ oyumçä, gezitniŋ barliq sanliri Taşkänttiki arhivlarda, Sankt-Peterburgtiki Saltınov-Šedrin namidiki kitaphanilirida boluşi mümkin. Şundaqla Qazaqstan Prezidenti arhivliridinmu izdäp kšrüş keräk.
Alahidä täkitläş lazimki, uyğur mätbuatiniŋ tarihini, şuniŋ içidä “Sadai tarançi” gezitiniŋ tarihini çoŋqur tätqiq qilğan tarihçi alim Munir Erzin boldi. Munir aqsaqalniŋ eytişiçä, u moşu tätqiqatliri җäriyanida Qazanğa, Moskvağa, Leningradqa barğan ekän. Äpsus, u kişimu tapalmidi. Keyinki jillarda bolsa, bu yšniliştä meniŋ şagirtim Zäytünäm Tohtahunova tätqiqat işlirini jürgüzgän edi. Män qolumda bar barliq materiallarni bärgän. Äpsus, Zäytünäm ailäviy säväplärgä bolsa, ilmiy tätqiqatlirini tohtitip qoydi. Şundaqla jurnalist Minämҗan Asimovmu moşu mäsilä boyiçä kšp izdändi. Minämҗanniŋ “Uyğur avazi” gezitiniŋ tarihini “Sadai tarançi” gezitidin başlaş täşäbbusini kštärgän şähslärniŋ biri däp eytsam, hata bolmas. Uniŋ gezitniŋ tarihiğa munasivätlik maqalisiniŋ yoruq kšrgänligidin hävirim bar. Hulasiläp eytsam, “Sadai tarançi” geziti –Qazaqstandiki uyğur mätbuatiniŋ däsläpki qaliğiçi. Gezitniŋ altä sani çiqqanliğiğa qarimay, uyğurlar hayatida çoŋ vaqiä bolğan. Bu gezitta uyğurlarniŋ mädäniy hayati, ädäbiyati, umumän, Ottura Aziya vä Qazaqstanniŋ şu vaqittiki hayat-näpäsi häqqidä mälumatlar berildi.
Demäk, “Uyğur avazi” gezitini “Sadai tarançi” gezitiniŋ varisi däp eytişqa toluq asas bar däp eytişqa bolamdu?
Älvättä, şundaq. Һämmigä mälum, hazir kšpligän gezit-jurnallar šzliriniŋ şäkilliniş tarihiğa muraҗiät qilip, näşir qilinğan vaqtini äsligä kältürüvatidu. Uniŋğa šz täҗribämdin birnäççä misal kältürüp beräy. Qazaqstanda koreylarniŋ “Korё İl'bo” geziti yoruq kšrüvatidu. Ular uzun jillar davamida “gezit 1937-jildin başlap çiqivatidu” däp yezip kälgän. Män korey tilida däsläpki gezitniŋ 1923-jili çiqqanliği toğriliq mälumatni taptim. Şuniŋdin keyin korey җamaätçiliginiŋ qollap-quvätlişi bilän gezitniŋ tarihiğa beğişlanğan kitapmu çiqarduq. 2001-jili “Moya Lensmena” namliq kitavim näşirdin çiqti. Bu kitapta elimizdiki ammibap gezitlarniŋ biri “Ekspress-K” (ilgärki “Leninskaya smena” – Y.M.) gezitiniŋ tarihi häqqidä eytilidu. Ularmu ilgiri gezitniŋ asasi “1977-jili selinğan” däp eytip kälgän. Meniŋ tätqiqatlirimğa asaslinip, bu gezitniŋ däsläpki saniniŋ 1920-jili çiqqanliğini dälilliduq. Ändi “Veçerniy Almatı” keyinki jillarğiçä “1968-jildin başlap näşir qilinivatidu” däp hesaplap kälgän. Keyin mälum bolğinidäk, 1936-jili Almutida “Sotsialistiçeskaya Alma-Ata” degän käçlik gezit çiqqan ekän. Һazir “Veçernıy Almatı” geziti şu jilni gezitniŋ däsläpki sani çiqqan däp hesaplimaqta. Qostanay vilayitidä “Kustanayskie novosti” degän gezit bar. Mäzkür gezitniŋ däsläpki sani 1913-jili çiqqanliği mälum boldi.
Qostanayliqlar bu mälumatni aŋlap, nahayiti hoşal bolup kätti. Һazir ular šzliriniŋ gezitini «šlkidiki uzun jilliq tarihi bar näşir» däp mahtinidu. Moşundaq misallarni yänimu kšpläp kältürüşüm mümkin.
Moşu yärdä yänä bir ähvalni alahidä täkitläş lazim. Gezitlar šz tarihida birnäççä qetim namlirini šzgärtip turğan. Mäsilän, “Ogni Alatau”, “Jetisu”, “Egemen Qazaqstan”, “Kazahstanskaya pravda” gezitiniŋ namliri birnäççä qetim šzgärgänligi hämmigä mälum. Şu nuqtäiy näzärdin qarisaq, “Sadai tarançi” gezitiniŋ namimu šzgärgän boluşi mümkin. Demäk, “Uyğur avazi” gezitiniŋ asasi 100 jil ilgiri selinğanliği tarihiy häqiqät.Һämmimizgä mälumki, A.Rozibaqiev jurnalist süpitidä päqät uyğur mätbuatiniŋla ämäs, şundaqla Qazaqstan mätbuatiniŋ täräqqiyatiğa çoŋ tšhpä qoşqan şähs. Män uni Säken Seyfullin bilän täŋ turidu däp hesaplaymän. Män bu yärdä Abdulla Rozibaqievniŋ päqät jurnalist süpitidä, mätbuat sahasidiki hizmitini näzärdä tutuvatimän. Ändi uniŋ säyasiy vä dšlät ärbabi süpitidiki ämgigi bolsa alahidä mavzu.
Hulasiläp eytsam, yänä bir qetim täkrarlaymänki, “Uyğur avazi” geziti – Qazaqstan uyğur mätbuatiniŋ däsläpki qaliğiçi hesaplinidiğan “Sadai tarançi” gezitiniŋ qanuniy varisi. Şuŋlaşqa biyil “Uyğur avazi” gezitiniŋ 100 jilliğini hämmimiz nişanlaymiz häm buni barliq häliq qollap-quvätläydu däp oylaymän. Meniŋçä, “Uyğur avaziniŋ” 100 jilliq tarihi bar ekänligi hämmimiz üçün yahşi bolsa bolidekin, yaman bolmaydu.
Şuŋlaşqa gezitniŋ birinçi betigä “asasi 1918-jili selinğan” däp yeziş äqilgä muvapiq bolidu däp hesplaymän. Män bu pikrimni tarihçi alim süpitidä eytivatimän.

Sšhbitiŋizgä rähmät.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ