Säkkiz qirliq, bir sirliq…

0
646 ret oqıldı

Şämşidin AYuPOV, «Uyğur avazi»/ Ğäyrät İsrayilov — täҗribilik ustaz, qälimi štkür jurnalist vä mahir tärҗimanlarniŋ biri. Äynä şundaq säkkiz qirliq, bir sirliq akimiz 70 yaşniŋ üzini kšrüptu. Şu munasivät bilän biz bügün uniŋ šmür kitaviniŋ sähipilirini varaqlap kšrüşni muvapiq kšrduq.Täҗribilik tarihçi muällim

Başlanğuç bilimni kiçik anam, şu vaqitta pütkül vilayät boyiçä muällimlär arisida däsläpkilärdin bolup Ämgäk Qizil Tuği ordenini alğan Gülsüm Muşrapilovadin aldim, – däydu sšhbätdişim baliliq dävirlirini äskä elip. — Mäktäp hayati meniŋ üçün bir bähitlik baliliq dävir boldi. Älaçi oqudum. Juqarqi siniplarda, bolupmu uyğur ädäbiyati, rus ädäbiyati vä, älvättä, tarih päni därislirini bšläkçä yaqturattim. Uyğur ädäbiyati därisidä ustazimiz Bahavdun Nadirov därisliktin sirt biz üçün bir sirliq bilinidiğan kitaplardin üzündilärni oqup berätti. Yadimda qalğini, u bizgä oquydiğan äsärlär latin häripliridä yezilğan edi. Tarih pänidin qoş ustaz — İvrayim Säydimov vä Sinçihan Sabirova däris bärdi. Moşu ikki muällimniŋ maŋa täsiri intayin küçlük edi vä kälgüsidä käsip tallaşta heç ikkilänmäyla “tarihçi bolimän” dättim. Mäktäpni päqät ikkila «tšrt», qalğanliriniŋ hämmisi «bäş» degän bahalar bilän tamamlidim. U çağlarda bir «tšrt» bolsimu, kümüç medal' berätti. 11- sinipta, nemişkidu, säl horunluq boldimu, medal'ğa qolum yätmäy qaldi. Häyriyat, Almutiğa kelip, Abay namidiki QazPİniŋ tarih fakul'tetiğa oquşqa çüştüm.
Ğäyrät İsrayilovniŋ 1971-jili mäzkür bilim därgahini tamamlap, vilayätlik bilim başqarmisiniŋ yollanmisi bilän Uyğur nahiyäsiniŋ Aqtam ottura mäktividä ustazliq paaliyitini başliğinida, җumhuriyätlik «Bilim» җämiyitiniŋ lektori, yeza komsomol komitetiniŋ kativi, nahiyälik komsomol komiteti byurosiniŋ äzasi, vilayätlik komsomol komiteti täkşürüş komissiyasiniŋ äzasi väzipilirini ünümlük atqurğanliğini atap štsäk, җämiyätlik işlardiki paaliyitini oçuq kšräläymiz. U arida bir qetim Qazaqstan SSR Aliy Keŋişi deputatliğiğa namzatniŋ işäşlik väkilimu bolğan. Ğäyrät akiniŋ bu sahadiki ämgigi mäniviy vä maddiy räğbätländürüldi. U VLKSM Märkiziy Komitetiniŋ gramotisi bilän mukapatlandi. Nahiyälik muällimlär kšrügidä «İlğar yaş tarih päni muällimi» namiğa sazavär boldi. Qisqisi u kšzligän mähsitigä päqät tirişçanliq vä izdiniş arqiliqla yätti.

Mahir tärҗiman

— Һayat yoli meni studentliq yaşliq çağlirim štkän Almutiğa elip käldi, – däydu u sšhbätara. — Bähtim bar ekän, «Mektep» näşriyatiniŋ Uyğur tähriratida iҗtimaiy pänlär boyiçä muhärrir bolup işqa orunlaştim. Yeŋi hizmät ornumda alimlar İliyas Semätov, Rabik İsmayilov, dramaturg Җamaldin Roziev, peşqädäm märipätçi Poçunay Burhanova, Asiyäm Һaşirova, täҗribilik muhärrir Abdrim Daniyarov käbi aka-hädilirim bilän billä işlidim. Bizniŋ şu vaqittiki kollektivimizni iҗadiy iş qayniğan kiçigiräk «zavodqa» qiyas qilimän vä häqiqätän bir käŋçilik dävirdä paaliyät elip barğan ekänmiz däp oylaymän. Çünki gumanitarliq häm matematikiliq pänlär yšnilişidiki qoş redaktsiyadä korrektorlar, muhärrirlär, çoŋ muhärrirlär, redaktsiya başliqliri, maşinistkilar — hämmisi bolup, jigirmidin oşuq hadim işlättuq. Һazirçu? Şu näşriyatta hazir işlimisämmu, mana 40 jildin oşuq vaqit iҗadiy alaqäm üzülmigän şu qutluq därgahniŋ ähvali beihtiyar täşvişlik oyğa yetiläydu. Näşriyat bosuğisidin atlap kirsäŋ, mana ikki-üç jildin beri ikkila hadim — Rähmätҗan Ğoҗambärdiev bilän Selimäm Balinova on adämniŋ (!) işini bäҗirivatidu, däp biräsigä eytsaŋ, heçkim işänmigän bolar edi. Lekin, äpsuski, aççiq häqiqät şundaq. «Atamwra» vä «Mektep» näşriyatlirida ikki-ikkidin — tšrt hadim mäktäpaldi täyyarliq sinipliridin başlap, 11-sinipqiçä uyğur mäktäpliri üçün pütkül ädäbiyatni — barliq pänlär boyiçä därisliklärni, qoşumçä oquş qurallirini keçiktürmäy, qazaq vä rus redaktsiyaliridin qelişmay näşirdin çiqirip kelivatidu. Biraq ularğa matematika, fizika, himiya, biologiya vä başqa asasliq pänlär boyiçä muhärrirlär havadäk keräk. Ötkändä «Uyğur avazi» gezitidin Qazaqstan Җumhuriyiti Parlamenti Mäҗlisiniŋ deputati Şahimärdan Nurumovniŋ näşriyatqa alahidä kelip, iş җäriyani bilän yeqindin tonuşqanliği toğriliq maqalini oqup ümüt päyda boldi. Qoşumçä kadrlar mäsilisi häl bolmisa, näşriyatlirimiz paaliyiti barğansiri qiyinlişidiğanliği eniq…
Täliyimu bilmäymän, Ğäyrät aka šziniŋ hayat yolida dayim esil insanlar bilän billä işläş bähtigä erişkän adäm. Juqurida šzi isim-şäripini pähirliniş ilkidä atap štkän mätbää sahasiniŋ yoruq yultuzliriniŋ yeqindin yardimi häm mäslihät-kšrsätmiliri nätiҗisidä häm šziniŋ qiziqişi, tirişçanliği vä kšp izdinişi tüpäyli, därisliklärni tährir qiliş, täqriz yeziş, tärҗimanliq paaliyätniŋ qir-sirlirini yetärlik üginip çiqti. Hususän, uyğur ädäbiy tiliniŋ äҗayip bilärmän mahiri, tilşunas alim İliyas Semätovtin kšp närsilärni ügändi.
***
1980-jili uniŋ җumhuriyätlärara çiqidiğan «Kommunizm tuği» (hazirqi «Uyğur avazi») geziti redaktsiyasigä tärҗimanliqqa çaqirilişimu uniŋ šz käspini mukämmäl šzläştürüvalğanliğiniŋ, bu sahada härqandaq işniŋ hšddisidin çiqalaydiğanliğiniŋ nişani edi.
— Şu jilliri tärҗimä bšlümi «Kommunizm tuği» gezitiniŋ çoŋ bšlümliriniŋ biri bolidiğan, – däydu sšhbätdişim štmüşkä näzär taşlap. — Ataqliq uyğur şairi Һezim Bähniyazov başliq, yazğuçilar Muŋluq Baqiev, Änvär Lohmänov, hänzu tilini yahşi bilidiğan Tursun Däriya vä Yadikar Sabitov tärҗiman bolup işlätti. Tärҗimä qiliş sirini üginiş җäriyanida şu märhum akilarniŋ ğämhorluği bir bšläk, Һezim akiniŋ bir bšläk edi. Çünki härhil yaştiki bäş adämniŋ beşini qoşup, bšlüm hadimliriniŋ bir-birigä bolğan munasivitini yahşilaş, ularniŋ arisida işçanliq käypiyatini hasil qiliş bšlüm başliğiniŋ uyuşturuşiğa bağliq närsä. Şundaq aliy hislät Һezim Bähniyazovta muҗässäm bolidiğan. Yeŋidin üginip işlävatqanliqtin, hususän maŋa alahidä kšŋül bšlüp, zerikmäy kšp närsilärni ügitätti. Һazir oylap qarisam, şu jillarda gezithanida Һezim akidäk uyğur ädäbiy tilini mukämmäl bilidiğan hadimlar az ekän. Tärҗimä işi baştin eşip tursimu, Һezim aka bilän Muŋluq aka maŋa ügitiştin yaliqmatti. Keyiniräk ular meniŋ anda-sanda çiqip qalidiğan maqalilirimni tählil qilip, bu җäriyandimu akilarçä ğämhorluq qildi. Meniŋ tarih bilimigä qiziqişimğimu ular šz tšhpisini qoşqan edi. Ändi şu çağdiki gezitniŋ mäs°ul kativi, yazğuçi Ähmätҗan Һaşirov tärҗimanliq iş bilän jurnalistliq paaliyätnimu billä elip beriş keräkligini dayim yadimğa salatti. Ähmätҗan aka vä uniŋ šmürlük җüpti Asiyäm hädä ikkisi meniŋ sšyümlük gezitimiz redaktsiyasidä işläşkä säväpkar boldi.
Näşriyat vä mätbuat sahalirida işligän vaqitlarda Ğäyrät aka šz käspini mukämmäl egiligän mutähässis süpitidä iҗtimaiy-säyasiy ädäbiyatlarni, mäktäp därisliklirini uyğur tiliğa tärҗimä qilişqa qatnaşti, bädiiy ädäbiyatlarğa täqrizlärni yazdi. Bu äsnada šzini iҗadiy sahadimu sinap kšrdi. Kšpligän maqalä vä oçerklarni elan qildi. Uniŋ qälimidin pütülgän maqalilar kštärgän mäsililiri häm aktualliği bilän päriqlinip turatti. Şu tüpäyli u Qazaqstan Jurnalistlar ittipaqiğa äza bolup qobul qilindi.

Aliy däriҗilik muällim

1993-jili Ğäyrät İsrayilov Talğir nahiyäsiniŋ Tuzdıbastav yezisidiki 31-ottura mäktäpkä tarih päni muällimi bolup hizmätkä täklip qilinğanda, heç ikkilänmäy kelişti. Çünki här halda bäş jilçä pedagogluq sahada iş-täҗribisi bar edidä. Şundaq qilip, «At aylinip qozuğini tapidu» degändäk, u biläkni türüp, qizğinliq bilän işqa kirişip kätti. Yaman bolmidi. Oqutqan şagirtliri nahiyälik, vilayätlik olimpiadilarda mukapatliq orunlarni egilidi. «Uyğur avazi» gezitida bolsa, Qazaqstan tarihi, җämiyätşunasliq, hoquq, duniya tarihi pänlirini oqutuş problemiliri, atalğuşunasliq mäsililiri, därisliklär bilän qoşumçä metodikiliq qollanmilarniŋ tärҗimä süpiti häqqidä kšlämlik materiallarni yazdi. Tarih pänliriniŋ doktorliri T.Turluğulov bilän hämkarliqta Qazaqstan tarihi, Q.Jükeşev bilän җämiyätşunasliq pänliri boyiçä muällimlär üçün oquş programmilirini täyyarlap, qoşmuällip boldi. Uniŋ şähsiy iş-täҗribisi däsläp nahiyä, vilayät, keyin җumhuriyät boyiçä tarqitildi. «Qazaqstan» telekanilida oqutuş mäsililiri boyiçä metodikiliq ämäliyati kšrsitildi. Üç qetim çoŋ ilmiy änҗumanlarğa qatnişip, dokladlar oqudi. Җumhuriyätlik pedagogikiliq oquşlarda mukapatliq orunlarni egilidi.
Täҗribilik ustaz härbir därisni härtäräplimä puhta täyyarliq bilän zaman rohiğa maslaşturup elip berişqa tirişti. Konkret vä işäşlik, hayatiy vä çüşinişlik misallar, dälillär arqiliq štküzidiğan uniŋ därislirigä oquğuçilarmu bäk qiziqti. Milliy tarihimizni yaşlarğa çoŋqur ügitişnimu u äŋ asasiy väzipisi hesaplidi. Şuŋlaşqa u uyuşturğan däris-seminar, konferentsiya-seminarlarğa oquğuçilarla ämäs, çoŋlarmu qiziqiş hasil qilatti.
Şähsän mänmu uniŋ siniptin taşqiri uyuşturğan birqançä tärbiyä saatliriğa qatnaşqan edim. Bolupmu uniŋ 11-sinip oquğuçiliri bilän štküzgän «Din vä uniŋ tärbiyäviy ähmiyiti» mavzusidiki panoramiliq därisi yaşlarğa ählaq vä mäniviy tärbiyä beriş bilän billä, ata-anilarni bala tärbiyisigä paal qatnaşturuşqa çoŋ täsir qilğanliği heli yadimda. Mana moşundaq izdiniş bilän işligän Ğäyrät aka kšp štmäyla mäktäp pedagoglar kollektivi, oquğuçilar, ata-anilar arisida çoŋ hšrmätkä sazavär boldi. Almuta vilayätlik bilim başqarmisiniŋ, Qazaqstan Җumhuriyiti Bilim ministrliginiŋ Pähriy yarliqliri bilän täğdirländi. Ändi 2002-jili täҗribilik ustazğa «Qazaqstan Җumhuriyiti bilim beriş sahasiniŋ Pähriy hadimi» bälgüsi vä guvanamisi tapşuruldi.
Täҗribilik pedagog Ğäyrät İsrayilov Almuta vilayiti boyiçä äynä şundaq ataqni elişqa sazavär bolğan däsläpki ustazlarniŋ biri. U şundaqla Almuta vilayätlik bilim başqarmisiniŋ tävsiyäsi bilän şu çağdiki bilim ministri Ş.Berkimbaevaniŋ muhärrirligidä 2002-jili näşirdin çiqqan, җumhuriyätniŋ äŋ ilğar 74 bilim sahasi hadimliri toğriliq «Qaldırar iziŋ mäŋgilik» namliq kitapqa vilayättin işlävatqan ustazlardin yalğuz tallavelinip, kirgüzülgän birdin-bir uyğur muällimidur. Uyğur metsenatliri täsis qilğan birinçi däriҗilik «İlham» mukapitini elişqa sazavär boldi. Tarihçi A.Samsaqov topliğan «İzvestnıe uygurı HH veka» kitavidinmu orun aldi.
Täҗribilik ustazniŋ milliy maaripimiz muämmaliri, uyğur mäktäpliridä tarih pänini oqutuş mäsililiri, şundaqla qedimiy tarihqa vä ottura äsirdiki uyğur qäbililär birläşmililiri häm mustäqil dšlätliri, ularni başqurğan qağanlar vä büyük alimlirimiz iş-paaliyätliri toğriliq yazğan maqaliliri gezitimiz sähipiliridä turaqliq elan qilinivatidu. U şundaqla yeŋi ävlat därisliklirini, metodikiliq qollanmilarni tärҗimä qilişqa, tährirläşkä häm täqriz yezişqa paal qatnaşmaqta.
Alahidä qäyt qiliş keräkki, u šziniŋ 43 jilliq ämgäk paaliyiti җäriyanida 200din oşuq ädäbiyatni tärҗimä qilip, šziçä «rekord» ornatqan mahir tärҗiman vä qälimi štkür qäläm sahibidur. Һazirmu şu paaliyitini davamlaşturup kälmäktä.
Mäktäptä täşäbbuskar häm ilğar ustaz atalğan Ğäyrät İsrayilov yaş ävlatqa aŋliq tärbiyä vä çoŋqur bilim beriştä qançilik tirişip ämgäk qilğan bolsa, җämiyätlik işlardimu täşäbbuskarliği vä paaliyätçanliği arqiliq kšzgä çeliqip, jutdaşliriniŋ hšrmät-etivariğa bšlinip, ailä- tavabiati bilän qaynaq hayat ilkidä bähitlik yaşavatidu.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ