Uyğurçä yär-su namliri häqqidä

1
685 ret oqıldı

Yär-su namliriniŋ äslini izdäş, tätqiq qiliş ilmiy җähättin intayin ähmiyätliktur.
Täkitläş keräkki, mälum bir jutqa nisbätän eytqanda, şu yärniŋ nami uniŋ geografiyasi, geomorfologiyasi, alahidä mähsulati, mäşhur kişiliri, tarihta yüz bärgän çoŋ-çoŋ vaqiälärgä munasiviti tüpäyli päyda bolğan. Uyğurçä yär namlirini misal süpitidä qaraştursaq, İli, Ösäk, Tarim qatarliq suğa munasivätlik yär namliri bar. Çarin, Pänҗim, Qaş, Tamçi, Almiliq, Çiyliq, Altunluq, Qaşliq, Ürümçi, Maytağ qatarliq hünär-käsipkä, šsümlükkä, tağ-kan bayliğiğa munasivätlikmu päyda bolğan namlar yetärlik. Şundaqla Sadir, Sultan, Barçuq, Bayseyit qatarliq mäşhur kişilärniŋ ismini yad äyläş tüpäyli atalğan makanlarmu moҗut. Şuŋlaşqa yär-su namliriniŋ tarihini üginiş, kan bayliqlirini tätqiq qiliş yolidimu muhim material bolup hesaplinidu. Uyğur tiliğa täälluq yär-su namliri Monğoliyadin İspaniyagiçä bolğan ariliqta uçraydu.
Keyinki jilliri, ayrim uyğur yazğuçiliri täripidin İli täväsidiki yär namliri häqqidä pikirlär eytilsimu, bu mäsilä tehi käŋ däriҗidä yorutulğini yoq. Kšp jilliq ämäliy hizmät җäriyanida Evraziyadiki su bayliqlirini, yärasti kanlirini täkşürüş, Täŋritağni, Kavkazni, Märkiziy Aziyadiki qumluq çšllärniŋ geologiyalik häritisini siziş işliriğa qatnaştim. Nurğun jutlarni ziyarät qilip, kšpligän adämlär bilän sšhbätläştim. Yär-su namliriniŋ etimologiyasigä qiziqtim vä bu yšniliştiki ämgäklirim Rossiya, Ärmänstan, Özbäkstan, Kazaqstan, Moŋğoliya qatarliq ällärniŋ geofondlirida saqlanmaqta. Şuniŋ bilän birqatarda, ana tilimiz asasida barliqqa kälgän yär-su namlirinimu toplidim. Hulasä çiqiriş aldida «Türkiy tillar divani» bilän «Uyğur tiliniŋ izahliq luğitini» paydilandim.
Tšvändä gezithanlar diqqitigä havalä qilinivatqan toponimlar bilän gidronimlar tätqiqatimniŋ ayrim bir qismidur vä ularni muqärrär aydiŋlaşqan, inkar qilişqa bolmaydiğan atalğular deyiştin jiraqmän. Һšrmätlik gezithan, uşbu maqalini elan qiliş arqiliq silärniŋmu oy-pikriŋlarni izhar qilişiŋlarni ümüt qilimän.

Çeläk (Çilik) – Ğulҗa yolida, Çeläk däriyasiniŋ sol qirğiğiğa җaylaşqan yeza.
«Çeläk» atalğusini äşu yärdä kšp šsidiğan çiğ šsümlügigä bağliq päyda bolğan desäk, hatalaşmaymiz. Çiğ – başaqliq šsümlük bolup, u asasän däriya vadilirida šsidu. Uniŋğa qarap yärasti süyiniŋ yeqinliğini bilivelişqa bolidu. Çilik – çiğliq sšziniŋ šzgirişi bolup, uyğurçä “çiğ nurğun šsidiğan yär” degän mänani bildüridu.
Qazaqstanniŋ Qizilorda şähirigä yeqin «Şieli» däp atilidiğan nahiyä moҗut. Kšrüp turuptimizki, u yatlar tili täsirigä uçrimiğan. Ändi İli täväsidiki çoŋ jutniŋ uyğurçä – «Çeläk», qazaqçä – «Şelek» (rusçä «vedro») däp atilip qelişi, mäzkür diyarniŋ täbiitigä mutlaq mas kälmäydu.

Qariyota — (qaz. Qarajota, rus. Karajuta) Çeläk yezisiniŋ ğärbiy-şimaliy täripigä orunlaşqan.
Qariyota sšzi ikki sšzdin tärkip tapqan bolup, «qara» sšzi zor, yoğan, uluq, käŋ degän mänani bildürsä, «Yota» sšzi näççä hil mänağa egä: tizniŋ juqurisidin sšŋäkkiçä bolğan ariliq; yanpaş; tağniŋ yanbağri; bäl yotisi; egizlik. Demäk, «qariyota» sšzi ätraptiki yärlärgä nisbätän “dšŋlükkä orunlaşqan çoŋ yeza” degän mänani bildüridu.

Qaraturuq – Ğulҗa yolida, Almutidin şäriqqä qarap 100 km. jiraqliqta orunlaşqan yeza.
Qaraturuq — uyğurçä ikki sšzdin tärkip tapqan. «Qara» sšzi çoŋ, asasiy, yoğan, «turuq» sšzi bolsa – turaq, turalğu. Orhon taş yeziqlar yadikarliqlirida «türük», «oltürük», «yatuq» ibariliri turar җay, makan degänliktur. Demäk, «Qaraturuq» sšzi «çoŋ asasiy turar җay, makan» degän mänani bildüridu. Mäsilän, Uyğur haqanliğiniŋ paytähti Qarabalasağun (Qara-Baliq-Sağun) – atliqlarniŋ baş şähiri. Qarahan – baş hakimdar. Türk qağanliği dävridä, häliq šzlirini «Kšk türk» – asman turğunliri däp atiğan. Şärqiy Türkstan, Qumul şähirigä yeqin җayda «Aratürük» şähiri bar. U Ğärbiy vä Şärqiy Türk qağanliğini aҗritip turğan şähär degän mänani bildüridu.

Çarğoҗa — Ämgäkçiqazaq nahiyäsidiki kona uyğur yezisi. U Bayseyit yezisiniŋ şärqiy-җänubiy vä Masaq yezisiniŋ şäriq täripigä җaylaşqan. HH äsirniŋ 50-jilliriniŋ beşida yeza ahalisi Bayseyit vä Malivay yeziliriğa kšçirilgän. Moşu küngiçä Çarğoҗa yezisidiki šylärniŋ harabiliri, därvaziniŋ yoğan qapqilirini eçip-yepiş üçün ornitilğan tüvrük astiğa qoyulğan, otturisi teşilgän yoğan taşlar saqlinip qalğan (štmüştä undaq taşlar hazirqi metall şarnirlar rolini atqurğan).
Qarqara yärmäŋkä baziridin qaytqan sodigärlär keŋäş dävrigiçä Çarğoҗidiki Abdulla haҗi, Zakir haҗi vä Mähpirğazi karvansaraylirida tohtiğan. Çarğoҗa turalğusi – çarsaqalliq ğoҗiniŋ ismi, läqimi bilän atilip qalğan.

Qoram – Ğulҗa yolida, Çeläk yezisiniŋ ğärbiy täripidä orunlaşqan yeza.
«Qoram» sšzi uyğurçä «yoğan taş» degän mänani bildüridu. Yeziniŋ «Qoram» däp atilişi şu җayniŋ säl suliri eqitip kälgän qoram taş bilän çüşändürülidu. Kona Qoram yezisi hazirqi Qoramdin helä juquriğa orunlaşqan bolup, u yärdä hazirmu qoram taşlarni kšpläp uçritişqa bolidu.

Lavar – Ğulҗa yoliğa җaylaşqan yeza. «Lava» uyğurçä patqaq, çoga-çatqalliq degän mänani bildüridu. Yärlik šstäŋmu «Lavarsaz» däp atilidu. Mähällä ahalisi šstäŋni, yezini, terilğuluq yärlärni davamliq säl eqitip kälgän lava, latqa, patqaqtin tazilap turuşqa mäҗbur bolğan. «Lava» sšzi keyiniräk Lavar däp atilip, mäliniŋ namiğa aylinip qalğan.

Malovodnoe – Ğulҗa yoliğa җaylaşqan yeza. Almuta şähiridin 50 km. jiraqliqta orunlaşqan. “Malavodnoe” sšzi süyi az degän mänani bildüridu. Ämäliyatta, bu diyar yär asti vä üsti suliriğa intayin bay bolup, rusçä namiğa maslaşmaydu. İlgiri mäzkür yeza Molla Avdun isimliq aqsaqalniŋ hšrmitigä “Mollavdun” däp atalğan. Mollavdun keyiniräk rusçiğa – Malovodniğa šzgirip kätkän.

Bayseyit – Ğulҗa yoliğa orunlaşqan yeza vä u uyğur hälqiniŋ klassik şairi Seyit Muhämmät Qaşiyniŋ hšrmitigä atalğan.
Şair hayatiniŋ ahirqi jilliri uşbu tävädä yaşiğan. Bayseyit yezisidiki Mädäniyät šyiniŋ aldida şair hšrmitigä yadikarliq ornitilğan.

Yarkänt – Çoqan Välihanovniŋ 1856-jili tüzgän häritisidä Yarkänt şähiri däp kšrsitilgän. “Yarkänt” – yar boyiğa җaylaşqan şähär (känt) degän mänağa egä.

Nadäk – Yarkänt şähiriniŋ şäriq täripigä җaylaşqan yeza.
Bu sšz «nar» vä «däk» sšzliridin tüzülgän bolup, “nar – tšginiŋ ärkigi; nardäk tšginiŋ šrkişigä ohşaydiğan” degän mänani bildüridu. Zamanniŋ šzgirişi bilän «r» häripi çüşüp qalğan. Şärqiy Türkstanda moşu namda turalğu vä davan bar.

Nağriçi – Yarkänt şähiridin 3 km. jiraqliqta җaylaşqan yeza. Mäzkür nam uyğur häliq äsvavi «nağra» sšzidin kelip çiqqan.

Pänҗim – Yarkänt şähiriniŋ şärqidä 18 km. jiraqliqta җaylaşqan yeza.
«Uyğur tiliniŋ izahliq luğitidä» «pänҗä» sšzi bar bolup, u birnäççä mänani bildüridu.1. Qolniŋ barmaqliri, barmaq, aliqan. «Abdalniŋ pänҗi toymas, açkšzniŋ – näpsi» (Maqal). 2. Quşlar ayiğiniŋ tirnaq täripi (bürküt pänҗisi bilän tülkä aldi). 3. Giläm toquşta işlitidiğan tağaqsiman äsvap. 4. Qäğäz çiqiridiğan šsümlük. 5. Bir adäm kštirip harvuğa salğidäk qilip bağlanğan buğday şehi.
Pänҗim toponiminiŋ kelip çiqişi hazirçä eniq bolmisimu, dehançiliq käspi nuqtäiy näzäridin qariğanda, «pänҗimlik» sšzi, buğday şahlirini jiğip qoyğan dala, etizliq degän mänani bildüridu. Keyiniräk bu atalğu yeziniŋ nami bolup siŋişip kätkän däp çüşänsäk, ämäliyattin jiraq kätmäymiz däp oylaymän.

Ösäk – Panfilov nahiyäsidiki däriya. U İli däriyasiğa quyulidu.
Ösäk – «šzäk» sšzidin kelip çiqqan bolup, «šsümlükniŋ asasliq ğoli» degän çüşänçini beridu. Bu yärdä Ösäk däriyasi — Yarkänt täväsiniŋ asasliq ğoli, jürigi, җeni degän mänada qaraşturulidu.

Sadir – Panfilov nahiyäsidiki yeza. Uyğur hälqiniŋ batur oğlini Sadir Palvanniŋ hšrmitigä qoyulğan. Sadir Palvanniŋ nahşa-qoşaqliri hazirqi kündimu häliq eğizida yadlinip kälmäktä. Särdar qoşaqçi häqqidä Bilal Nazim, Çoqan Välihanov, V.Radlov qatarliq şair, alimlar äҗayip hatirilär qaldurup kätkän.

Çarin – Uyğur nahiyäsidiki çoŋ yezilarniŋ biri.
Çarin atalğusi qoğunniŋ çar türi tüpäyli päyda bolğan degän tähmin bar. Çarinliq, huddi buğdayliq, qonaqliq, etizliq degän sšzlärgä ohşaş qoğunniŋ çar sorti terilgän etiz, mäydan degän sšzdin päyda bolğan. Bu җayda baldur pişidiğan, ottura häҗimlik teşi ala-çipar, gšşi qizğuç çarqoğun mikroklimat vä topraqniŋ alahidiligi tüpäyli äҗayip şerin-tatliq hosul bärgäçkä, yeziniŋ namimu äşundaq atilip kätkän boluşi ehtimaldin jiraq ämäs.

Aqsu – Uyğur nahiyäsidiki çoŋ yezilarniŋ biri.
Uyğur häliq eğiz iҗadiyitidä «aqsu» – bähit beridiğan su däp täriplinidu. Rus häliq rivayätliridä aqsu – belovod'e – «ärkinlik vä paravänlik äpsaniviy äl, yär» däp täsvirlinidu. Säyahätçi N.Prjeval'skiyniŋ pikriçä, «Aqsu» (belovod'e) Lobnor kšliniŋ ätrapida (Şärqiy Türkstanda) җaylaşqan. Ğulҗa şähiriniŋ yenida Aqšstäŋ bar bolup, uni yärlik häliq «paravänlik, bähit elip kelidiğan šstäŋ» däp ataydu.

Dardamtu – Uyğur nahiyäsidiki yeza.
Moşu nam bilän atilidiğan yeza Ğulҗa ätrapidimu bar. Dardamtu toponimi tšvändikiçä çüşändürülidu: uyğurçä dağdam, käŋ, tüz, yoruq vä türük-turaq, turalğu, makan-җay, turar җay degän sšzliridin kelip çiqqan boluşi keräk.

Kätmän – Uyğur nahiyäsidiki yeza.
Kätmän — dehançiliqta işlitilidiğan äsvap. Umumän, toponimika ilimida käsip-hünärgä täälluq namlar bar bolsimu, äsvaplar nami bilän atalğan turalğular yoqniŋ ornida. Amma kätmängä yeqin «Kätmä» atalğuliri bar. Mäsilän, Täkli-Makanni ziyarät qilğan säyahätçi Sven Gedin šz äsäridä mundaq däp yazidu: «6-fevral'da biz Hotändiki Seriq Kätmä däriyasiniŋ bir tarmiğiğa yetip kälduq. U däriyaniŋ käŋligi 79 metr bolup, Hotän däriyasiniŋ başqa tarmaqliridäk süyi sägip, qurup kätmäydiğanliği bayqilip turatti (Sven Anderes Gedin. «V serdtse Azii», Pamir-Tibet-Vostoçnıy Turkestan. Moskva: izd. «E», 2017, 306 bät). Demäk, Seriq Kätmä däriyasi deginimiz, “altundäk qädirläşkä egä däriya boyini taşlap kätmä” degän mänani bildüridu. Moşu näqilni asas qilğanda, tağ bağriğa җaylaşqan gšzäl yeziniŋ nami ilgiri Bağkätmä (gšzäl bağni taşlap kätmä) bolğan, keyiniräk šzimizniŋ bepärvaliğidin äsvap namiğa šzgirip qalğan boluşi mümkin.

Çalkšdä – Kätmän däriyasiniŋ baş täräpliridiki yaylaq. Bu atalğu ikki sšzdin, yäni «çala» vä «küdä» sšzliridin tärkip tapqan. Çala – toluq ämäs, yerim-yarta, Küdä – yumşaq giya, çšp, җüsäy degän mänani bildüridu.
Täkitläş keräkki, Şärqiy Türkstanniŋ Aqsu şähiriniŋ ätrapida moşu nam bilän atilidiğan egiz tağliq yaylaq moҗut. Qedimiy uyğur nahşiliridimu «Çalaküdä» atalğusini uçritimiz:
Aqsu yoli yaman yol,
Çilan boyi çalküdä.
Yaylaqta šlgänlärni
Tapşurduq küdäklikkä.

Çonҗa – Uyğur nahiyäsiniŋ märkizi. «Çonҗa» toponiminiŋ kelip çiqişi häqqidä ikki hil kšzqaraş moҗut. 1. Çonҗa uyğurçä sšz bolup, «Çoŋҗay» degänliktur. «Ğulҗa şähiri bilän Ğalҗat mähällisiniŋ nami «ğol җay» sšziniŋ šzgärgän şäkli bolğinidäk, Çonҗimu «Çoŋҗay» sšziniŋ šzgärgän şäkli däp qarişimiz keräk» (Niyaz Kerimi, Zividä Sattar. «Diyarimizdiki birqisim yär namliri häqqidä», Beҗin, «Millätlär näşriyati», 2006-j, 210-bät). 2. «Çonҗa» atalğusi bizni jiraqta yatqan Turpan oymanliğiğa başlaydu. U yärdä härqandaq dehanniŋ šyidä «çunçä – çunҗä» däp atilidiğan, tšrt täripidin şamal urup turidiğan üsti yepiq, üzüm hosulini qurutuşqa molҗalanğan qurulmilar (sürättä) bar. «Çunҗä» ibarisi bädiiy äsärlärdimu tilğa elinğan. Mäsilän:
Monu Boyluq,
Monu bolsa qurutqa,
Çunҗiliri kişmiş tškär bu jutqa.
(Rähimҗan Roziev «Sirliq dolqunlar», Jazuşı, 1985). Mäzkür kitapniŋ 134-betidä «Çunҗä – üzüm qurutulidiğan šy» däp izah berilgän (Boyluq – Turpandiki bir käntniŋ nami – A.S).
«Çunҗä» sšzi bilän keyiniräk tšrt täripidin şamal urup turidiğan mälilärnimu atiğan. «Çonҗa» degän toponim Märkiziy Aziyaniŋ başqa җayliridimu uçrişidu. Turpanniŋ şimalida, qedimiy Bäşbaliq harabisidin 40 çaqirim ätrapida Çonҗa namliq nahiyä märkizi bar. Turpan täväsidiki Çonҗimu, bizniŋkigä ohşaşla tšrt çasa yolniŋ qiyilişiğa orunlaşqan. Bu ikki hil kšzqaraşniŋ yiltizi, mänasi bir-birigä ohşaş bolup, tšrt yol märkizigä җaylaşqan, «tšrt täripi oçuq «çunҗigä» ohşaş җay» degänlikni bildüridu.
Tarihiy mälumatlarğa asaslansaq, Çonҗa yezisi 1872-jili Vernıy şähiridin Ğulҗiğa vä Qäşqärgä baridiğan karvan yollirini nazarät qiliş üçün Rossiya täripidin selinğan. 1908-jilidiki näqillärdä Çonҗidiki 36 šydä 266 adäm yaşiğan. 1913-jili ahali sani 275 adämgä yätkän. Ularniŋ egidarçiliğida 288 at, 431 qara mal, 2083 qoy-šşkä bolğan (Nedzvetskiy V. «Administrativnoe ustroystvo: osedlıe i koçevıe punktı i volosti Semireçenskoy oblasti na 1913 god». g.Vernıy, 1913 g. Ledenev N. «İstoriya Semireçenskogo kazaç'ego voyska». Vernıy-1909g. Luhtanov A.G. «Gorod Vernıy i Semireçenskaya oblast'», Entsiklopediya, TOO TsDK «Globus» näşiriyati, Almatı, 2009, 300-bät).
Çonҗida padişa Rossiyasi dävridin başlap ta mustäqil Qazaqstanğiçä dšlätniŋ yolini nazarät qilğuçi organlar turğan. Bügünki kündimu Çonҗa yezisidiki çegara otryadi äşu väzipilärni atqurup kälmäktä.
«Çonҗa» atalğusini qalmaq tiliğa mänsüp däydiğan qerindaşlarmu yoq ämäs. Bu diyarniŋ 1872-jili selinğanliğini, ändi qalmaqlarniŋ izi 1759-jili yoqalğanliğini hesapqa alsaq, «Çonҗa» — qalmaqçä atalğu» degän kšzqaraşniŋ ilmiy asasi yoq, däp işäşlik eytalaymiz. Juqurida kältürülgän misallar azliq qilidu degän opponentlar tepilsa, ular Hitay bilän Rossiya arisida 1881-jili imzalanğan «Petrburgskiy dogovor» bilän tonuşup çiqsa, tehimu çoŋquriraq mälumatlarğa egä bolidu.

Gomba – Uyğur nahiyäsidiki qedimiy yezilarniŋ biri.
Gomba İli däriyasidin 8 km. juquri (җänup täripidä), Dovun yezisiniŋ şärqidä orunlaşqan.
«Yeza ätrapida çiğ, julğun, seriqtikän, җigdiliklär kšp šskäçkä, yavayi hayvanlar nurğun bolatti. Yeza turğunliri ovçiliq bilän şuğullanğanliqtin, yaqa jutluqlar miltiqniŋ gombaŋ avazini dayimliq aŋlap turğaçqa, bara-bara u sšz mähällä namiğa siŋip kätkän. «Uyğur tiliniŋ izahliq luğitidimu» «gumbaŋ» sšzi «miltiq, zämbiräk qatarliq qurallarni atqanda çiqidiğan avaz» däp zikir qilinidu. Demäk, Gomba “miltiqniŋ avazi çiqip turidiğan yär, ovçilar mähällisi” degän mänani bildüridu.

Açinoqa – Uyğur nahiyäsidiki qedimiy yeza.
Açinoqa — Kšksay vä Şavqasay šstäŋliriniŋ qoşulğan yerigä jaylaşqan. U yärdä hazirğiçä taştin soqulğan tamlarniŋ, meçit-mädrisiniŋ vä Särdar ğoҗa, Häsmä miŋbegi mazarliriniŋ harabiliri saqlinip qalğan. Yeziniŋ toluq nami — Aça-noğa-ğol-say. Yäni «ikki sayniŋ qoşulğan җayiğa orunlaşqan yeza» degän mänani bildüridu. Moşu juttiki 260tin oşuq qorğan-tšpilär 1956-jili “Jetısu” arheologiyalik ekspeditsiyasi täripidin tätqiq qilinip, ularniŋ miladidin ilgiri İİİ-İ äsirlärgä täälluq ekänligi eniqlanğan. Şundaqla Kätmän tağliridiki nurğun petrogliflar uşbu diyarda adämlärniŋ taş dävridimu yaşiğanliğidin deräk berip turidu.
Keŋäş hakimiyiti dävridä yeza «Keŋäş» däp šzgärtilgän. Һazirqi räsmiy nami Çoŋ Dehan vä Kiçik Dehan, çoŋ vä kiçik dehan egiligi, ğoҗiliği demäktur. Amma keŋäş dävrigiçä häliq içidä häm şundaqla klassik ädäbiyatlarda, mäsilän, Bilal Nazim äsärliridä äsli kona nami bilän – «Kiçik Açinoqa» vä «Çoŋ Aççinoqa» däp atalğan vä hazirmu häliqarisida şundaq atilip kälmäktä.

Ğalҗat – Uyğur nahiyäsidiki çegara boyiğa җaylaşqan yeza.
Ğulҗa şähiri bilän «Ğalҗat» atalğusiniŋ yiltizi bir bolup, u uyğurçä «Ğol-җay» degän sšzniŋ šzgirişidin hasil bolğan vä däriya boyiğa җaylaşqan makan degän mänani bildüridu (Niyaz Kerimi, Zividä Sattar. «Diyarimizdiki bir qisim yär namliri häqqidä». Beҗin, «Millätlär näşriyati», 2006 g.).

Qirğizsay (Podgornoe) – Uyğur nahiyäsidiki yeza.
Burun «Qirsay» däp atilatti. (Mänbä: Päyzirahman Abdurahmanov, matematika vä fizika pänliriniŋ muällimi). Uniŋ eytişiçä, 1872-jili kazak-orus çegara otryadida hizmät qilivatqan härbiylär, Çonҗidin tağ täräpkä, yäni su, ormanliq vä ünümlük yeri mol Qirsayğa ruhsätsiz kšçüvalğan. Vernıy şähiridiki kazak-orus mämuriyiti däsläp ularni qayta Çonҗiğa yštkävätmäkçi bolğan, lekin šz hatasini çüşinip, 1875-jili yeza «Podgornoe» nami bilän räsmiyläştürülgän. «Podgornoe» atalğusi Qirsayniŋ äyni tärҗimisi.

Muzart – Täŋritağdiki egizligi 4000 metrdin oşuq muz davani. U muhim strategiyalik ähmiyätkä egä vä u Ğulҗa (İli) šlkisidin Qäşqärgä štidiğan štkäl-yol hizmitini atquridu. Muz-art «muzdin artilip štüş», «muz davan» degän mänani bildüridu. Ägär bu davandin štälmäydiğan mävsümlärdä, karvanlar Çonҗa – İssiqkšl yoli arqiliq yaki Ürümçi bilän aylinip jürüşkä mäҗbur bolidu.

Sayram – Ğulҗa şähiriniŋ şärqigä җaylaşqan, tağ üstidiki kšl.
Mahmut Qäşqäriyniŋ «Türkiy tillar divanida», «Sayram» — çoŋqur ämäs, tez kšl däp berilgän. 1952-jildin başlap elip berilğan davamliq gidrorejim-bayqaşlar kšl süyiniŋ här jili 5-7 santimetrğa kštirilidiğanliğini kšrsätti. Moşuniŋğa benaän, Sayram kšliniŋ süyi buniŋdin miŋ jil ilgiri çoŋqur bolmiğanliği, yäni hazirqi halättin 50 –70 metr tšvän bolğanliğini kšrsitidu.

Tekäs – İli däriyasiniŋ tarmiği.
Mahmut Qäşqäriyniŋ «Türkiy tillar divanida», «Tekäs» sšzi «tekis» – «tüp-tüz, täkşi» degän mänada berilgän.

Künäs – İli däriyasiniŋ tarmiği.
Künäs qedimiy uyğur tilida «künläş», yäni «quyaşliq däriya» degän mänani bildüridu.

İrtiş – Märkiziy Aziyadiki Şimaliy Muz muhitiğa quyulidiğan birdin-bir däriya.
Mahmut Qäşqäriyniŋ «Türkiy tillar divanida», «İrtiş» sšzi «ärtiş» sšzidin kelip çiqqan deyilidu. «Ärtiş» qedimiy uyğur tilida ärtişmaq – däriyadin çapsan sür°ättä štüş degän mänada berilgän (Mahmut Käşqäriy «Türkiy tillar divani», Ürümçi, Häliq näşriyati, 1984, 426-bät).
Kaskelen (Häşkiläŋ) – Almuta şähirigä yeqin däriya.
Kazkeleŋ – җoŋğar miŋbeşiniŋ ismi. U Kaskeleŋdin Narinqolğiçä bolğan yärlärgä egidarliq qilğan. Tarihçilarniŋ täkitlişiçä, 1729-jili Kazkeleŋni Naurızbay batır oqyadin etip šltürgän (Jetisu. Entsiklopediya – Almatı: «Arıs», 2004, 405-bät).

Uyğur – Özbäkstanniŋ Nämängän vilayiti Pap nahiyäsidiki yeza (Uzbek Sovet Entsiklopediyasi, Glavnaya redaktsiya USE, Taşkent, 1978, v 14 tomah, pod redaktsiey akademika K.A. Zufarova. t-11, s.506).

Uyğur – Özbäkstan, Horezm vilayiti Yangiarik nahiyäsidiki yeza. Nahiyä märkizidin 2 km, Urgenç şähiridin 53 km. neri yärdä orunlaşqan.

Uyğurep – Özbäkstanniŋ Horezm vilayiti, Urgenç nahiyäsi, nahiyä märkizidin 11 km. vä Urgenç şähiridin 15 km. neri yärdä orunlaşqan yeza.

Uyğursay – Özbäkstanniŋ Namangän vilayiti Pap nahiyäsidiki şähär tipidiki yeza, nahiyä märkizidin 12 km. musapidä orunlaşqan.

Uyğur – Özbäkstanniŋ Qäşqädäriya vilayiti Yäkkäbağ nahiyäsidiki yeza. Nahiyä märkizidin 17 km. neri orunlaşqan.

Qarabalasağun (moŋğolçä Harbalgas) – Orhon däriyasi boyidiki Uyğur qağanliğiniŋ paytähti (740-840).
Toluq nami Qara-Baliq-Sağun – «atliqlarniŋ baş şähiri» degän mänağa egä. Uyğurlar 840-jili uzaqqa sozulğan qähätçiliktin (җut) bu yärni taşlap kätkän. Şähär vä padişa sariyiniŋ, qorğan tamliriniŋ harabiliri saqlinip qalğan. Ular hazir Moŋğoliyaniŋ mädäniy mirasi bolup hesaplinidu.

Qaraqorum (moŋğ. Harharin) – Orhon däriyasiniŋ yaqisida orunlaşqan qedimiy uyğur şähiri.
Çiŋğizhan vä uniŋ ävlatliri dävridä paytäht bolğan. Bu şähärniŋ nami hazirmu šzgärmigän vä moŋğolçä «Harharin» däp atilidu. «Uyğur tiliniŋ izahliq luğitidä» «qorum» sšzi qorşalğan degän mänada berilgän. Şundaq qilip, Qaraqorum – «qoruği bar baş şähär» yäni «sepil tamliq şähär» demäktur («Һazirqi zaman uyğur tiliniŋ izahliq luğiti», Almatı: «Däuir-Kitap», 2014, t-2, 426 b.).

Baybaliq – Uyğur qağanliğiniŋ şähiri. Orhon däriyasiniŋ sol qirğiğida җaylaşqan. Bay şähär mänasini bildüridu.

Hupsugul (Kšpsukšl) – Moŋğoliyadiki tektonikiliq kšl bolup, 20 –30 mln. jil ilgiri päyda bolğan.
Deŋiz betidin 2000 metr egizlikkä җaylaşqan, mäydani 261,2 kv.km. Moŋğoliyaniŋ durdanisi, äŋ gšzäl kšli hesaplinidu. Kšpsukšl – uyğurçä sšz bolup, süyi mol, «kšp-su-kšl» ibariliriniŋ birikmisi. Kšldiki җanivarlar, suniŋ himiyaviy tärkivi, fizikiliq hususiyiti Baykal kšligä ohşaydu, şuŋlaşqa Kšpsukšlni «Baykalniŋ gezigi» däpmu ataydu.

Por-Bajin – qorğini (Rossiya, Tıva Җumhuriyiti) tıva tilida «lay, topraqtin turğuzulğan šy, soqulğan qorğan» degän mänani bildüridu.
Vİİİ äsirniŋ otturilirida uyğur qağani Bayançorniŋ buyruği bilän selinğan. 759-jili Selenga däriyasiniŋ vadisida ornitilğan taş abididä «Yolvas jili (750-jil) Otyugen teğiniŋ ğärbidä, Tez vadisida… Kasar Kordan qorğinini saldim, çegarilirini bälgülidim… hät çäkküzdim», däp yezilğan. Kasar (hazarlar) uyğur qäbilä ittipaqiğa kirgän, Kordan bolsa, Hotän şähiriniŋ qedimiy nami. Moşu pikirni Por-Bajinni tätqiq qilivatqan rossiyalik alimlarmu qollap-quvätläydu («Krepost' Por-Bajin» mädäniy fondi byulleteni iyul'-avgust 2007-j. 20-bät).
Qedimiy Hotän şähiriniŋ jiraqtiki Tıvağa bağlaşturuluşi Orhondiki kšçmän uyğurlarniŋ Tarim basseynidiki oltiraq qäbilidaşliri bilän bolğan ziç alaqisini kšrsitidu. Һäqiqätän, orhonluq uyğurlar šz eliniŋ ğärbidiki tobut vä başqa basqunçilarğa qarşi näççiligän härbiy jürüşlärni elip barğan. Beşbaliq, Qaraşähär, Kuçar vä Pärğanä tävälirigä uyuşturulğan jürüşlär toğriliq Selenga, Terhin vä Qarabalasağun mäŋgütaş abidiliridä täpsiliy yezilğan.

Uyğur (Oyğur) – Altaydiki däriya, üç dšlätniŋ çegara qiyilişida – Rossiya, Moŋğoliya vä ŞUARdin başlinidu.

Uyğurğol – Moŋğol Altaydiki Uyğur däriyasiniŋ tarmiği. Uyğurğol däriyasiniŋ vadisida uyğurlar yaşaydu.

Uyğur ğol (toluq nami – İh oyğurın ğol) – Ğärbiy Altaydiki däriya.

Hoton Nur – Ğärbiy Monğoliyadiki kšl. Bu vilayättä moŋğollar, tıvaliqlar, qazaqlar, uyğurlar yaşaydu. Bu ziminda bari-yoqi 70 miŋğa yeqin ahali bar. Yeri dehançiliqqa qolayliq bolğanliqtin, qedimiy zamanlardin uyğurlar yaşap kälgän. Ular šzlirini «Biz hotänlik uyğurlar» däydu. Män 1985-jili Kobdiğa barğinimda, ular bilän sšhbätläştim. Çegara säyasiti šzgärgändin keyin, ularniŋ kšpçiligi Şärqiy Türkstanğa, ayrim qismi Ottura Aziyagä kšçüp kätkän. Qalğanliri şu yärdä qelip, dehançiliq, soda işliri bilän şuğullinidu. Öz mädäniyitini, tilini saqlap qalğan.
Kobdida tuğulup šskän, hazir Ulanbatorda istiqamät qilidiğan armiya kapitani Sadiq isimliq qerindişimizniŋ eytip berişiçä, «Hoton Nur» – «Hotän kšli» demäkliktur.
Abdullaҗan SAMSAQOV.

Bälüşüş

1 izahät

  1. Һšrmätlik Abdullam aka ämgigiŋiz bebaha !!! Maqalä štä orunluq vä šz vaqtida gezit betigä yeziliptu ! Kitap yezişiŋizni umut qilimiz ! Juräklär su içip kšŋlimiz yorup kätti ! Siz Hälqimizniŋ Uluq Pärzänti ! Yaşaŋ Aka !!!

Javap qalduruŋ