Dehan şair

0
6 370 ret oqıldı

Qazaqstandiki zamaniviy uyğur ädäbiyatiniŋ şeiriyät gülzariğa bebaha ülüş qoşqan talantliq şairlar kšpläp sanilidu. Äynä şularniŋ biri qaytilanmas talant egisi Helil Һämraevtur. U 1928-jili 1-may küni Yarkänt täväsiniŋ Җelilyüzi yezisida (hazirqi Pänҗim yezisiğa qaraşliq mälidä), kämbäğäl-dehan ailisidä duniyağa kälgän.
H.Һämraev kiçigidin jitimçiliq azavini nurğun tartqan. Aldi bilän u atisidin ayrilidu, keyin anisi turmuş eğirçiliqliriğa bola, uni 7 yeşida Ğulҗidiki jitimlar šyigä berivetişkä mäҗbur bolidu. Helil Һämraev şu yärdä oqup, savatini açidu. Mäktäptin keyin Ğulҗidiki gimnaziyagä oquşqa kiridu. 1944-jili mäzkür bilim därgahini muvappäqiyätlik tamamlap, muällimlärni täyyarlaydiğan kursniŋ uyğur tili vä ädäbiyati bšlümini pütiridu. Mukämmäl bilim alğan şair ustazliq paaliyitini başlap, yättä jilliq uyğur mäktividä uyğur tili vä ädäbiyatidin däris beridu.
1956-jili Qazaqstan diyariğa kšçüp çiqidu. Bilimgä bolğan iştiyaq uni Almuta şähiridiki Abay namidiki pedagogika institutiniŋ filologiya fakul'tetiniŋ uyğur bšlümigä elip kelidu. Aliy oquş orniniŋ diplomini alğan Helil Һämraev birnäççä jil «Kommunizm tuği» (hazirqi «Uyğur avazi») gezitida ädäbiyat bšlümidä hizmät qilidu. Öz paaliyitini mäktäptin başliğan ädip yänä şu balilarni oqutuş işiğa qaytip, ta hšrmätlik däm elişqa çiqqiçä Pänҗim yezisidiki A.Rozibaqiev namidiki ottura mäktäptä uyğur tili vä ädäbiyati pänliridin däris beridu.
Şair hayati davamida «Jüräk sirliri» (1958-j.), «İli boyidiki nahşilar» (1962-j.), «Dala yultuzliri» (1966-j.), «Җasarät» (1969-j.), «Dala şuŋqarliri» (1975-j.), «Tallanma äsärlär» (1978-j.), «Vätinimni küyläymän» (1979-j.), «Gülämhan» (1987-j.), balilarğa beğişlanğan «Yahşiliqqa yahşiliq», «Sadir Çaqqan» namliq şeiriy toplamlirini yoruqqa çiqardi. Şairniŋ şeirliri nahşiğa aylinip, häliq eğizida käŋ tarqalğan.
Hälqimiz arisida «dehan şair» atalğan Helil aka Һämraevni jiğin, sorunlarda jiraqtin kšp kšrgänmän. Qandaqtu-bir äyminiş hissiyati meni çulğavalğaçqa yeniğa berip sšzlişişkä, oltirip muŋdişişqa zadila petinalmattim.
Yarkäntlik jutdaşliri, hoşniliri, şagirtliri daŋliq şairni kündä kšrüp jürgäçkä, šz bolup kätkini häq. Bügünki kündä ular şundaq ataqliq kişi bilän hämnäpäs, hämsšhbät bolğini bilän pähirlinidu. Ändi maŋa ohşaş başqa jutniŋ, mäliniŋ adämliri üçün Helil aka päzadiki qol yätmäydiğan yoruq yultuz ekänligi talaşsiz. Rast, mundaq, yüz jilda bir qetim duniyağa kelidiğan kişilär – yazğuçi, şair, alimlar härbir uyğur jutida bar. Amma biz ularni qädirläşni untiduq. Һšrmätläşniŋ orniğa beğämlikkä selinivatimiz. Uniŋ zärdavini ätä-šgün ävladimiz tartidiğanliğini çüşänmäyvatimiz.
Һäqiqitigä kälsäm, uluq dehan şair Helil aka bilän birla qetim yeqindin qol elişip, kšrüşüşkä muyässär boldum. Uniŋğa Qazaqstan Yazğuçilar ittipaqiniŋ yenida 1991-jili uyğur tilida çiqişqa başliğan «Arzu» jurnali säväpkar. Qäddini yeŋidin ruslavatqan jurnal Uyğur nahiyäsiniŋ Çonҗa yezisidiki Һosmanҗan Ğapparov rähbärlik qilivatqan basmihanida besilip, tüplinätti.
«Arzu» jurnaliniŋ novättiki sanini Ğalҗattin Nurväg aka Seyitov, Avattin Yoldaş Ahmollaev, Çoŋ Aqsudin Һakim Musaev, Çeläk täväsidin İminҗan Nasirov, şundaqla başqimu kolhoz, sovhozlardin väkillär kelip, bšlüngän jurnallarni elip ketişivatidu. Jurnalni Yarkänt täväsigä ävätidiğan päyttä šydä telefoni bar Helil aka Һämraevqa çiqtim. U zamanlarda bügünkidäk, hämmisiniŋla šyidä telefon bolmaydiğan. Päqät rähbärlär, şundaqla yazğuçi, şairlarniŋ šyliridä telefon ornitilğan edi. Nšgäyni Helil aka šzi aldi.
– Һoy, uka. Jurnalniŋ yeŋi saniniŋ çiqqiniğa nahayiti hoşalmän. Qanitim bolsa, hazirla uçup barattim. Amal qançä. Män Azatni tapay, – dedidä, trubkini qoyup qoydi.
Çop-çoŋ kişigä huddi häqqimni štküzüp qoyğandäk gäp qilğinimğa hiҗalät boldum. «Bolar iş boldi. Bügün bolmisa ätä kelip, elip ketär. Tehi vaqit barğu» degän oyda çüşlük tamaqqa kättim. Aldirimay basmihaniğa kälsäm, işikniŋ aldidiki yoğan taşqa çiqivalğan kişini kšrdüm. Üstidiki aq kšynigi, akilar çaqçaq qilidiğan yoğan qosiği bilän burni šzigä bäk yaraşqan, huddi etizdiki dehanlarni äslätkän Helil aka ğiŋşip nahşa eytip oltiratti. Һeç äymänmästinla yeniğa kelip, salam bärdim.
– Һoy, ukavoy, sän kim bolisän? – däp Helil aka yär tšvinidin maŋa kšz jügärtti. «Jurnalniŋ hadimi moşumu, ämäsmu?» degändäk, ätrapiğa aylinip kšz jügärtkäç, oltarğan yeridin çüşti.
– Baya meniŋ bilän sšzläşkän sänma? Telefondiki ünüŋ bäk çoŋ çiqivedi, kiçikkinä bir nemä ekänsänğu? Bir toğramdin zadi aynimaysän, – dedi.
Helil aka eytqan «bir toğram» sšzi, çaqçiği ekän. Uni keyin bildim. Vaqit štüp, mähällidä bir ağinämniŋ beğidiki büglüktä haduq elip oltarğinimda, alminiŋ arisida säkräp jürgän kiçikkinä, huddi quşqaçqa ohşaydiğan quşni kšrgän dostum: «Ävu, bir toğramğa qariğina, šzi kiçik bolğini bilän mitildap, qurut-qoŋğuz izdäp, şahtin-şaqqa qonup teç oltarmaydu, hä, bularğimu tirikçilik keräk» deginidä, Helil akini äskä aldim. Quşniŋ härikitini bayqap, uluq şair meni şu quşqa ohşatqiniğa qayil boldum.
Basmihaniğa salmaqliq qädäm taşlap kirgän Helil aka uluq-kiçik tindidä:
– Vah, vah, qäğäz bilän boyaqniŋ puriği nemä degän yeqimliq,– däp «Arzu» jurnaliniŋ yeŋi sanini qoliğa aldi vä yapilaq burniğa tiräp turup puridi. Andin varaqlap kšrüşkä başlidi.
Uka, bizgä näççisini berisän? – däp soridi.
Sanap kšrsäm, Almuta bilän Yarkäntkä bšlüngän sani qaptu.
– Aka, üç yüz ällikni silärniŋ tävägä beräy. Qalğinini Almutiğa elip ketimän, – dedim.
– Һoy, uka, monu UAZni däriya atlap bekardin-bekar daraŋlitip sšräp käldi dämsän? Birär miŋni bärmisäŋ, tamamän almaymän! Uyat ämäsmu? – däp Helil aka terikkändäk qildi.
– Aka, štkän sanidin birazi qaytip käldi. Bu qetimmu şundaq bolarmu degän oyda qisqartqinimğu, – dedim.
– Uka, uni kimgä berivediŋ, җavavini şuniŋdin sora. Maŋa miŋni bärmisäŋ, seniŋ bilän sšzläşmäymän, – däp Helil aka basmihanidin çiqişqa tämşäldi.
Ahiri, Helil akiniŋ qattiq turuvelişiğa bola yänä şunçilik qoşup berivedim, u kişi razi bolğandäk qildi. Almutiğa Uyğur vä Çeläk nahiyälirigä bšlüngänlärni kemitivetişkä toğra käldi.
– Һä, mana, ändi äqliŋgä käldiŋ, җuma. Çop-çoŋ kişini ahmaq qilğandäk üç yüz ällik däysäna, – däp bolaqlarni toşuvatqan basmihana işçiliriğa arilişip, yardäm qilişqa başlivedi, basmihana başliği Һosmanҗan Ğapparov jügrüp kelip, uniŋ qolidiki bolaqni tartti.
– Һoy, monu nemandaq qilidu? Artuq alğinim yoq, mana qara, – däp Helil aka qolidikini julqup, bärmäskä tirişti.
– Helil aka, işçilar turup, sizniŋ toşuğiniŋiz härgiz bolmas. – Siz degän uyğurniŋ uluq şairi, – dedi Һosmanҗan Ğapparov eytmaqçi bolğan sšzini yoşurmay.
Helil aka Һosmanҗanni toğra çüşänmiginigä uyaldimu, külüp kätti.
– Şair bolsam, nemä boptäk, šzämgä şair. Ändi monu jurnal qedimiy uyğurumniŋ keläçäk täğdiri, tarihi. Äŋ bolmiğanda maşiniğa toşup bolsimu, millitimgä hizmät qilay, – däp qolidiki bolaqni heçkimgä bärmäy, maşiniğiçä šzi yätküzdi.
– Һä, mana, ändi haduq alsaqmu bolidu, – däp aliqanlirini qeqişturdi şair.
Jurnalni maşiniğa selip boluşi bilän Helil aka şoferniŋ yenidiki aldinqi orunğa ämäs, jurnallar besilğan yärgä kirivaldi.
– Helil aka, aldiğa oltiriŋ, käyni amortizatori işlimäydu. Taraqlap, üçäyliriŋiz almişip ketidu, – dedi şofer jigit.
– Almaşqidäk üçäy barmekintaŋ, uka. Äynä, hämmisi tšvängä saŋgilap, sšrilip jüridu, – däp Helil aka külgäç, qosiğini siypidi.
Biz uniŋ qosiğiğa qarap külüştuq. Ädip yançuğidin qizil on somluqtin birni çiqirip maŋa uzatti.
– Uka, baya qara-qoyuqta untup qaptimän. Monu meniŋ kšrümlügüm bolsun. Ähmät, Savut, Abdukerim, Ablizğa meniŋ namimdin juyup berärsän,– däp şoferğa maşininiŋ işigini yepişqa buyruq bärdi.
Biz, basmihana aldida qalğanlar, maşina çoŋ koçiğa çiqip uzap, qarisi yoqalğiçä käynidin qarişip turduq. Һazirmu, Çonҗiğa berip qelip, ilgärki basmihana benasi aldidin štsäm, Helil aka bilän bolğan şu uçrişiş kšz aldimğa kelidu. Äҗayip kämtar insan, uluq şair moşu ariliqtin jurnalniŋ boliğini kštirip çiqidiğandäkla qilip turidu. Äynä moşundaq dilkäş, millät täğdiri üçün içivatqan eşidin käçkän äzimätlär arqisidin «Arzu» jurnali biraz jil šmür sürdi. Uluq kişilirimizniŋ baqiliq boluşi bilän jurnalmu tohtap qalğini äpsuslinarliq iş. Nä çarä?!
Avut MÄSİMOV, yazğuçi.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ