Bağ Ösäkniŋ bulbuli

0
6 213 ret oqıldı

(Ğäzälhan şair Helil ھämraevniŋ tuğulğiniğa — 90 jil)

Ötkür qäläm sahibi Helil ھämraevni biz “Ösäk vadisiniŋ ğäzälhani”، däp ataşqa adätlinip qalğanmiz. Äslidä، u Yarkänt täväsigila ämäs, pütkül uyğur hälqiniŋ issiq mehir-muhäbbitigä، alqiş-hšrmitigä sazavär bolğan ataqliq namayändilirimizniŋ biri.
Helil aka bilän män talay qetim billä bolup, muŋdaşqan edim. ھeli yadimda, 1978-jili şair 50 yaşqa tolğanda män nahiyälik gezitta muhärrirniŋ orunbasari bolup işlävatattim. Ädipniŋ tävälludini štküzüş boyiçä nahiyä dairisidä täyyarliq işliri ketip baratti. Mähsus komissiya täşkil qilinip, şair toyini štküzüşniŋ käŋkšlämlik çarä-tädbirliri bälgüländi. Komissiya äzasi süpitidä mänmu şu çarä-tädbirlärni ämälgä aşuruşqa paal arilaştim. Uniŋ üstigä tävälludqa beğişlanğan täntänilik jiğinda Helil ھämraevniŋ hayat yoli vä iҗadiy paaliyiti häqqidä doklad qiliş maŋa tapşuruldi. Şu җäriyanda ädip bilän pat-pat uçrişip, sšhbätlişişkä toğra käldi. Buniŋ šzi şairniŋ iҗtimaiy kelip çiqişi, iҗadiy paaliyiti toğriliq mälumatlirimni toluqturuşimğa mümkinçilik bärdi. Bu җähättin, älvättä، Helil akiniŋ maŋa bärgän mäslihiti, yardimi az bolmidi.
Ändi ädip tävälludiniŋ 70 jilliği tuğulğan juti Pänҗim yezisida dağduğiliq štküzüldi. Mädäniyät šyidä štkän şu täntänidä şairniŋ šmür yoli vä iҗadiyiti häqqidä yänä män doklad qildim. Şairniŋ äynä şu ikki tävälludi meniŋ hayatimda untulmas şanliq vaqiä bolup saqlinip qaldi. Ädipniŋ tuğulğininiŋ 90 jilliğinimu jutdaşliri Yarkänttä täntänilik štküzüşniŋ täräddutini kšrüvatidu.
Helil Ayup oğli ھämraev 1928-jilniŋ 1-may küni Yarkänt täväsidiki qedimiy jutlarniŋ biri – Pänҗim yezisida kämbäğäl-dehan ailisidä tuğulğan. Turmuşniŋ eğirçiliqliriğa urulğan uniŋ atisi 1931-jili vapat boldi. Bu jilliri yeŋidin huli qurulğan kollektivliq egiliklärniŋ ihtisadini tikläş yolida yeŋi bilän koniniŋ arisida käskin küräş، tätür täşviqatlar ovҗ alğan edi. Buniŋdin ğäm-täşviş yegän, ürkigän ahaliniŋ bir qismi šy-җaylirini taşlap, çegara atlap qeçivatatti. Ularniŋ qatarida şairniŋ anisimu bolup, üç yaşliq oğli bilän Ğulҗa şähirigä orunlişidu.
Şairniŋ baliliq dävri tarihiy Vätinimizdä štidu. U däsläp şähärdiki «Häyriyä» jitimlar mäktividä tärbiyilinip, andin İli gimnaziyasidä bilim alidu. Yazliq tätil mäzgilidä baylarniŋ melini beqip, anisiğa yardämlişidu. Moşu jilliri ädäbiyatqa iştiyaq bağlap, şeir, qoşaqlarni yezip, iҗadiyättiki däsläpki qädimini başlaydu. U šziniŋ malayliqta štkän şu hayatini «Şairliqniŋ başlinişi» şeirida mundaq däp täsvirläydu:
Baliliqta jitim štti hayatim,
Bay melini keçiliri baqattim.
Yultuz ohşaş yeyivetip ilqini,
Qir kšksigä berip gülhan yaqattim.
Gülhanlarğa bağrim qahlap yatattim,
Yalquniğa toymay-toymay qarattim,
Toymiğinim ilham ekän män üçün,
Toyğan bolsam şair bolmay qalattim….
Öz bähtini ämgäk vä iҗattin izdigän Helil ھämraev gimnaziyani tamamliğandin keyin, yäni 1945 — 1956-jilliri Ğulҗa şähiridiki «Şäriq» mäktividä ädäbiyat päniniŋ muällimi vä İli Uyğur teatriniŋ bädiiy rähbiri bolup işläydu. Bu jilliri uniŋ zamaniviy nahşiliri häliq arisida käŋ tarqilişqa başlaydu.
Helil ھämraev tuğma talant egisi, u ädäbiyatqa helä yahşi täyyarliq bilän kirip käldi. Buniŋğa äŋ aldi bilän jut içidä «nahşiçi» däp atalğan anisi Ğunçämhanniŋ qoşaqliri, baliliq dävridiki sšyümlük ustazi, mäşhur yazğuçi Zunun Qadiriyniŋ bevasitä tärbiyisi, yalqunluq şairlirimiz Ömär Muhämmädiy bilän Lutpulla Mutällipniŋ җoşqun iҗadiyiti täsir qilip, uniŋ şairliq his-tuyğulirini oyğitidu. Bu häqqidä u «Lštüngä» şeirida mundaq däydu:
Qanliq җadu besilğanda Lštüngä،
Meniŋ içim tolğan edi tütüngä.
Yadiŋdimu İli däriya çayqilip,
Quyaş qara bağlap çiqqan edi şu küngä…
U kün meniŋ jürigimdä – dilimda,
U sšzlinär meniŋ otluq tilimda,
Mirashori bolup şair Lštünniŋ،
Äşu küni qäläm aldim qolumğa…
Şundaq qilip, Helil ھämraevniŋ 1945-jildin tartip Şärqiy Türkstanniŋ gezit-jurnalliri arqiliq «Bağvän»، «Şäriq oğli» degän ädäbiy tähällusliri bilän şeir, ğäzäl vä nahşa-qoşaqliri Tyan'şan vadisini boylap, käŋ tarqilişqa başlaydu. Şair häliq bilän bir säptä bolup, ularniŋ şatliq-hoşalliqlirini, ğäm-qayğusini küyläydu. Biraq bara-bara heligärlik säyasätniŋ täsiri tüpäyli ilğar kişilär, yaşlarğa yalğandin härhil tšhmät-bädnamlar çaplinip, qolğa elinip, zindan-türmilärgä taşlinidu. Şularniŋ qatarida 22 yaşliq Helilmu bolup, u bir jildin oşuq türmä azavini beşidin käçüridu.
Şair 1956-jili ailisi bilän kšpligän qerindaşlirimiz qatarida Qazaqstan diyariğa kšçüp çiqip, tuğulğan juti Pänҗim yezisiğa orunlişidu. U şu jili Abay namidiki Qazaq pedagogika institutiniŋ uyğur bšlümigä oquşqa çüşüp, uni 1961-jili muvappäqiyätlik tamamlaydu. Täkitläş keräkki, şair 1957-jili yoruq kšrgän җumhuriyätlärara «Kommunizm tuği» geziti redaktsiyasiniŋ ädäbiyat bšlümidä işläp, gezit paaliyitini yahşilaşqa tšhpä qoşidu. Bu yärdä işligän bäş jil mabaynida iҗadiyätkä qizğin berilip, kšpçilikniŋ kšŋlidin çiqidiğan äsärlärni iҗat qildi. Ailä şaraitiğa bola, 1967-jili Yarkänt şähirigä kšçüp kelidu.
Umumän, Helil ھämraev šziniŋ qiriq jildin oşuq hayatini iҗadiyätkä beğişlap, ünümlük ämgäk qildi. Şairniŋ «Jüräk sirliri»، «İli boyidiki nahşilar»، «Dala yultuzliri»، «Dala qiranliri»، «Җasarät»، «Tallanma äsärlär»، «Vätinimni küyläymän»، «Gülämhan»، «Sadir Palvan»، «Yarkäntnamä» vä başqimu äsärlirini oquğan kişi buniŋğa toluq kšz yätküzäläydu, bädiiyliginiŋ juquri ekänligini roşän sezäläydu.
Dehan ailisidä tuğulup, pütkül hayati җäriyanida ular bilän çirmişip šskän şair dehanlarniŋ şäräplik hayati üstidä tohtalğanda zor ilham vä tävriniş bilän yazidu. Uniŋ «Quyaş qizi» vä «Dehan» poemilirida dehan obrizi şuŋğiçä heçbir şair täripidin eytilmiğan yeŋi ohşitişlar, yeŋi pikirlär vä yeŋi ibarilär arqiliq yorutulğan.
Därhäqiqät, «Dehan» poemisini yalğuz şairniŋla ämäs, uyğur poeziyasiniŋ zor tšhpisi, däp eytsaq aşuruvätkänlik bolmaydu. Uniŋ «Җasarät»، «Yarkäntnamä» vä başqimu lirik vä epikiliq tarihiy poemilirini oqusiŋiz, rohiy ozuq alisiz. Uniŋ aruz väznidä yezilğan birqançä ğäzälliri muqamçilirimiz täripidin dayim iҗra qilinip kelivatmaqta. Җümlidin «Ösäk җanani»، «Vätändin yahşi yar bolmas»، «Äҗäm navasi» vä başqa ğäzälliri jüräklärgä aram beğişlaydiğan šçmäs nahşilarğa aylandi. Җämläp eytqanda, Ösäkniŋ ğäzälhini Helil ھämraev šziniŋ qiriq jildin oşuq hayatini iҗadiyätkä beğişlap, ädäbiyat ğäznimizni äҗayip äsärliri bilän tehimu beyitti.
Ägär Helil ھämraevniŋ paaliyitini iҗadiyät bilänla çäkläp qoysaq, başqa äҗrigä etivar bärmigän bolumiz. U aldi bilän täjribilik ustazdur. Çaräk äsirdin oşuq Pänҗim yezisidiki A.Rozibaqiev namidiki ottura mäktäptä muällim bolup işlidi. Yaş ävlatqa uyğur tili vä ädäbiyati pänliridin bilim bärdi. Şagirtliri arisidin kšpligän kšrnäklik mutähässislär yetilip çiqti. Ustaz-şair maarip sahasiniŋ rivaҗlinişiğa munasip ülüşini qoşqanliği üçün «Qazaqstan maarip älaçisi» ataldi.
ھšrmätlik däm elişqa çiqqandin keyinmu ämgäktin, iҗattin qol üzmidi. Şu çağdiki kolhoz räisi Azat Mäşürov şairğa sämimiy hšrmät kšrsitiş bilän billä، mäniviy vä maddiy җähättin yardämläşti. Şairni yezidiki Mädäniyät šyiniŋ mudiri qilip tayinlap, hizmät kšrsitiş üçün yenik maşina bärdi. Şundaq qilip, Helil aka birnäççä jil Mädäniyät šyiniŋ paaliyitini tehimu җanlandurup, tilğa alarliq çarä-tädbirlärni ämälgä aşurdi. Şundaqla Helil ھämraev şu jilliri nahiyälik Uyğur etnomädäniyät märkiziniŋ Pänҗim yezisidiki şšbisiniŋ räisi hizmitinimu şäräplik atqurdi. Yeza okrugi, nahiyä، şähär mämuriyätliri vä nahiyälik Uyğur etnomädäniyät märkizi täripidin ämälgä aşurulğan çarä-tädbirlärgä paal arilişip, šziniŋ bahaliq pikir-mäslihätlirini berip käldi. Mäyräm-märasimlarda şeir oquşnimu untumatti. Uniŋ bom vä ravan avazi här millät adämlirini birdinla šzigä җälip qiliveliş qudritigä egä edi. ھäqiqitini eytsaq, Helil akidäk qiyamiğa yätküzüp şeir oquydiğan şairlar az, hätta yoq desäkmu bolidu.
Bağ Ösäkniŋ bulbuli iҗadiyättä kamalät çoqqisiğa kštirilgän bir çağda, yäni 1993-jili 65 yeşida arimizdin mäŋgügä kätti. Bu hälqimiz, ädäbiyatimiz üçün orni tolmas җudaliq boldi. Vapatidin keyin Helil ھämraevniŋ ismini äbädiyläştürüş boyiçä tilğa alarliq çarä-tädbirlär ämälgä aşurulğanliğini mämnuniyät bilän atap štüşkä ärziydu. Kindik qeni tamğan Pänҗim yezisida bir koça şair namida ataldi. Qäbirstanliqqa şairniŋ häykili ornitildi. Özi uzun jil işligän hazirqi A.Rozibaqiev namidiki ottura mäktäptä ädip namida fond täşkil qilinip, mirasgah eçildi. 1999-jili Yarkänt şähiridiki Kirov namidiki uyğur ottura mäktivigä ğäzälhan şairniŋ nami berilip, mäktäp hoylisiğa byusti ornitildi. Şunimu eytiş keräkki, 2008-jili täҗribilik är-ayal ustazlar ھakimҗan vä Sänäm ھämraevlarniŋ täyyarlişi bilän ädipniŋ tallanma äsärliriniŋ toplimi näşirdin çiqirilip, oqurmänlärgä täğdim qilindi.
Milliy ädäbiyatimizdiki yoruq yultuzniŋ šçüp, şeiriyät gülşinidiki gülniŋ solğiniğa mana çaräk äsir bolsimu, ädipniŋ yarqin qiyapiti miŋliğan muhlisliriniŋ yadida mäŋgü saqlanğusi.
Abdukerim TUDİYaROV, Qazaqstanniŋ Pähriy jurnalisti.
SÜRÄTLÄRDÄ: 1. H.ھämraev. 2. Şair ailisi bilän «Yarkänt» arişiŋida. 3. H.ھämraev (soldin birinçi) bir top uyğur ziyaliliri arisida.

Ädiplär ädip häqqidä

Helil ھämraev – dehan şair. Ana yärniŋ sehiliğini, dehan ämgiginiŋ şarapitini intayin sämimiy vä җoşqun ilham bilän täsvirläydiğan şairniŋ štkür qälimidin pütülgän štkür misralar dilğa yeqin, qulaqqa siŋişliq — җäzibilik boluvatsa, demäk, Helil ھämraev käŋ häliq ammisiğa tonulğan şairdur.
Z. SÄMÄDİ.
***
Helil ھämraev iҗadiyättä muräkkäp yolni besip štkän qäläm sahibi. Bu yol maharät çoqqisiğa intiliş vä izdiniş yoli bolğan edi. Äynä şu izdiniş җäriyanida şair hayatniŋ hilmu-hil hadisilirini vä insan qälbiniŋ nazuk täräplirini ilhamğa asas qilip, yeŋi bädiiy vasitä-boyaqlarni tepiş bilän alahidä kšrüngän. Şair iҗadiyitini şärhiligüçi süpitidä şuni täkitläymänki, Helil ھämraev äsärliriniŋ hayatliq negizi, realistik süpiti päydin-päy eşip, bädiiyligi mukämmälläşti.
M. ABDURAHMANOV.
***
Şair qaysi mavzuğa muraҗiät qilmisun, ularğa šz hälqiniŋ hayatiğa has räŋlärni, hususiyätlärni siŋdürüşkä kšŋül bšlidu. Oquşqa yenik, çüşinişlik vä hissiyatlarni däl ipadä qilidiğan sšzlärni tapalaydu. Umumiy gäplär bilän orunsiz mahtaşlarğa barmay, hayatiy detal'larni täsvirläş arqiliq obraz yaritidu.
Y. İLİYaS.
***
Ustaz şair Helil ھämraevni ädäbiyat jükini kštirip, davanlardin eşip kelivatqan karvanğa qiyas qilimän. Uniŋ şeirliri šzidäk salmaqliq, anidäk dilkäş، җanandäk yeqimliq, jigittäk җasur, qiliçtäk štkürdur. U häliq qälbigä siŋip ketivatqan şair. Şuŋlaşqa Helil ھämraevqa «häliq şairi» namini häliqniŋ šzi berip bolğan däp oylaymän.
R. ROZİEV.
***
Helil ھämraev uyğur bilän qazaqqa ortaq şair edi. Ädip ikki häliqni šzara dostluqqa dävät qilip, şeiri häm ämäliyati bilänmu ikki millätniŋ arzuluq pärzändi bolup qaldi.
İ. ĞALİ.
***
Helil ھämraevniŋ bom, hayaҗanğa tolğan avazi zalni qapliğanda rusmu, uyğurmu, qazaqmu, nemismu birdäk läzzät alidu. Adättiki munasivättä şunçilik addiy vä sämimiy jüridiğan bu adäm sähnidä birdin şeiriyätkä aylinip qalğandäk bilinidu. ھämminiŋ diqqät-etivarini šz hškümi astiğa alğanda, şeiriyätniŋ mšҗüzilik küçigä apirin demäy turalmaysän. Helil ھämraev häqiqätän uyğur şeiriyitiniŋ karvanbeşi.
L. KRİVOŞİKOV.
***
— Şair häliq eğiz iҗadiyiti nämunilirigä vä klassik poeziyagä muraҗiät qilğinida tehimu җanlinidu, misralardiki sämimiyät tehimu aşidu. Meniŋ kšzqarişimçä، şairniŋ häliq eğiz iҗadiyiti täsiri astida yezilğan äŋ yahşi şeiri «Rozi tämbürdur». Uniŋda şair häliq sazändisiniŋ، nahşiçisiniŋ talantiğa apirin eytip, muzıka mädäniyitiniŋ uluq yadikarliğini, rohini šz qälimi arqiliq bizgä yätküzidu.
P. ھÄMRAEV.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ