İzgü niyättin tuğulğan çoŋ başlanma

0
287 ret oqıldı

Şämşidin AYuPOV, «Uyğur avazi»/ Qedimiy zamanlarda äҗdatlirimiz paydilanğan qapaqni bügünki kündä uyğur rässamliriniŋ häqiqiy mänasida täsviriy-ämäliy sän°ät äsärigä aylanduruvatqanliği, älvättä, kişini hoşal qilidu. Mäsilän, Qazaqstan Җumhuriyitiniŋ hizmät kšrsätkän ärbabi, kšrnäklik rässam Һaşimҗan Qurbanov štkän äsirniŋ 80-jilliridin başlap qapaqlarni bezäş bilän üzlüksiz şuğullinip kelivatidu. Rässam sän°ätniŋ bu türini rivaҗlanduruş üçün kšp ämgäk qildi vä u Qazaqstanda qapaq bezäş mäktivini açti desäk, aşurup eytqanliq bolmaydu. Şunimu iqrar qilişimiz keräkki, tarihimiz qançä uzun, mädäniyitimiz qançä bay bolmisun, uniŋğa egä bolaliğidäk varislarni tärbiyilälmisäk, hämmidin mährum bolimiz. Şuŋlaşqa härqandaq närsini bärpa qiliştin ilgiri, uniŋ keläçigini, kimlärniŋ qoliğa štidiğanliğini oylaşturğinimiz yahşi. Päqät şundaq qilğan täğdirdila bügün moҗut bolup turğan närsilär kälgüsidimu šz ähmiyitini yoqatmay, tehimu täräqqiy etip, ävlattin-ävlatqa miras bolup qalivärmäk.
21-22-aprel' künliri Uyğur teatriniŋ benasida Ä.Qasteev namidiki sän°ät mirasgahiniŋ qollap-quvätlişi vä «DUNİA-ART» zamaniviy sän°ät galereyasi» җämiyätlik fondiniŋ uyuşturuşi bilän «Bezälgän qapaqlar, muälliplär ämgäkliri» namliq kšrgäzmä vä «Qapaqlarni bezäş. Qazaqstan uyğurliriniŋ ämäliy-bädiz sän°iti sistemisidiki täräqqiyatniŋ asasiy än°äniliri» mavzusidiki ilmiy-ämäliy konferentsiya äynä şu bebaha bayliğimizni saqlap, uni keläçäk egiliri bolğan yaş ävlatqa tapşuruş yolida taşlanğan yänä bir qädäm desäk bolidu.
Bezälgän qapaqlar muällipliriniŋ ämgäkliri qoyulğan kšrgäzmini ziyarät qilğinimizda, arimizda qapaqni dit bilän bezäydiğan, täbiitidin käsip egiläşkä huştar adämlärniŋ az ämäsligigä kšz yätküzduq. Mäzkür kšrgäzmigä 22 çevär qolluq ustiniŋ ämgigi qoyuluptu. Ularniŋ yaş pärqimu häm egiligän käspimu härhil. Çoŋi 80 yaşniŋ üzini kšrgän bolsa, kiçigi – 13 yaşta. Ularniŋ içidä rässamlar, muällimlär, injenerlar, dehanlar vä oquğuçilar bar. Bir qarimaqqa äsärlärniŋ yasiliş tehnikisimu, tehnologiyasimu addiydäk: yäni adättiki härhil şäkildiki qapaqlarğa sizilğan näqiş, räsim deyişiŋiz mümkin. Äslidä ularniŋ härbiri bir-birini qaytilimaydiğan original äsärlärdur. Ayrimlirida hälqimizniŋ, Şäriqniŋ ataqliq şairliri bilän danişmänliriniŋ portretliri sizilğan. Käspiy maharitiniŋ juquri yaki tšvänligidin, qapaqlarni qandaq däriҗidä bezigänligidin qät°iy näzär, muällipliriniŋ şu küni milliy ğururiniŋ üstünlügi bilän päriqlängänligini alahidä täkitläşkä ärziydu. Ustilarniŋ barliq täsviriy sän°ät muhlisliriğa rohiy ozuq bolalaydiğan äsärlärni yaratqiniğa vä şu yšniliştä hazirmu tirişip, izdinip iҗat qilivatqiniğa çäksiz mämnun bolisiz. Ularniŋ qolidin yasalğan ämgäkliridin şundaqla qedimiy uyğur äpsaniliri bilän çšçäkliriniŋ personajlirini kšrüşiŋiz mümkin. Rässamlar ularni yasaşta härhil boyaqlardin, räht vä terä parçiliridin, yağaç vä metalldin mahiranä paydilanğan. Mäsilän, malivayliq Anis Ğeniyarovniŋ, bayseyitliqlar – Mäsimҗan Rozahunov bilän Dilmurat Sonurovniŋ, çeläklik Mähämätҗan İsmayilovniŋ, çoŋçiğanliq Gülniza Tohtibaqievaniŋ, Uyğur nahiyäliklär – Arman Mähpirov bilän Eleonura Sambetovaniŋ, yeŋişärlik Gülşat Babahanovaniŋ, almutiliqlar – Rustäm Şämahunov bilän Nurbüvi Mäŋsürovaniŋ vä başqimu çevär qolluq ustilarniŋ ämgäkliri alahidä diqqätkä sazavär. Demäk, bu iҗadiy işqa qiziqişniŋ ammiviylişivatqanliğiniŋ šzi, yiltizi štmüşkä apiridiğan yeŋi än°äniniŋ qaytidin tiklinivatqanliğiğa asas bolmaqta. Ämgäklärni kšrgändin keyin, beihtiyar bu iҗadiy işqa yeŋidin tutuş qilivatqanlar yänimu qetiqinip ügänsekän, äҗdatlar mirasiğa varisliq qilsekän, däysiz. Rast, degän bilänla iş pütmäydu. Һünärni üginiş lazim, muhimi, sän°ätniŋ uşbu türigä yeŋidin iştiyaq bağlap kelivatqanlar kšpiräk pärvişkä muhtaҗ.
Mäzkür kšrgäzmini häm ilmiy-ämäliy konferentsiyani uyuşturuşniŋ asasiy täşäbbuskarliridin bolğan mädäniyätşunasliq pänliriniŋ namziti Һakimҗan Güliev bilän filologiya pänliriniŋ namziti Һädiyäm Ähmätova vä «Duniya-Art» zamaniviy täsviriy sän°ät galereyasi» җämiyätlik fondiniŋ tärkividä paaliyät elip berivatqan bir top uyğur rässamliriniŋ asasiy mähsitini şuniŋğa qaratqiniğa apirin eytqumiz kelidu. Bu häqiqätän izgü niyättin tuğulğan çoŋ başlanmidur.
Konferentsiya җäriyanida Һakimҗan Güliev, Һaşimҗan Qurbanov, Rasul Musaev, Mähämätҗan İsmayilov, Gülniza Tohtibaqieva, Gülşat Babahanova doklad bilän sšzgä çiqip, šz oy-pikirliri bilän bšlüşsä, rässam Ğulam Abuniyazov «Qapaq-çiraqlar» mavzusida maharät därisini štküzdi.
Һakimҗan Gülievniŋ täkitlişiçä, tehi Amerika eçilmay turup, Märkiziy Evropida qapaq ammiviy šstürülişkä başliğan ekän. Alimlar qedimiy Amerikida tepilğan qapaqlarni Aziya vä Afrikidiki zamaniviy qapaqlarniŋ DNKsi bilän selişturup, “qapaqlar näq Aziyadin Amerikiğa kältürülgän” degän hulasigä kälgän.
Därväqä, štkän äsirniŋ 90-jilliri tarihiy Vätinimizdä sän°ätniŋ uşbu türiniŋ işqivazliri qapaqlarni bezäşkä ammiviy kirişkän. Bu häväsniŋ härhil mähsätlärni kšzligänligimu mälum. Birliri җan beqiş üçün bezälgän qapaqlarni satqan bolsa, bäzilär än°äniviy qedimiy sän°ätni täräqqiy ätküzüşkä šz hässisini qoşuşqa intilğan. Demisimu, bizgä sän°ätniŋ mäzkür türini qandaq täräqqiy ätküzüş vä uni qandaq qilip durus yolğa seliş häqqidimu oylinidiğan vaqit alliqaçan yätti. Toğra, än°änilär härhil bolidu, yäni zamaniviy vä qedimiy än°änilär. Zamaniviy än°änilär varisliqni yoqitişi mümkin. Şuŋlaşqa täsviriy vä ämäliy sän°ät sahasida šzimizgä has milliy yolni muqum tallişimiz häm şu yšniliştä dadil meŋişimiz lazim. Uyuşturulğan konferentsiyaniŋ mähsitimu şu. Bolupmu qapaq bezäştä häliq sän°itiniŋ än°änisini saqliğan halda, rässam-ustilarniŋ milliy mäktivini täşkilläşnimu oylaşturğan ävzäl. Şundaqla janrlarni, türlärni vä uniŋ atributlirini ipadiläydiğan täsviriy vä ämäliy sän°ätniŋ untulup qelivatqan käspiy atalğulirini äsligä kältürüş mäsilisinimu oylaşturğinimiz äqilgä muvapiq. Mäsilän, zamanisida uyğur hünärvänliri hazir biz paydilinivatqan, yäni latin tilidin šzläşkän «dekorativ» atalğusiniŋ orniğa qedimiy uyğur tilidiki «bädiz» atalğusini paydilanğan. Vaqitniŋ štüşi bilän mäzkür atalğu hünärvänlär leksikisida qolliniştin qalğan. Demäk, bu atalğuni bügünki kündä qapaqlarni bezigüçilärgä nisbätän qollinişqa bolidiğanliğiğa toluq asas bar. Mana moşu vä başqimu mäsililär konferentsiyadä mädäniyätşunasliq pänliriniŋ namziti Һakimҗan Güliev täripidin otturiğa qoyulup, muhakimä qilindi vä ular elinğan qararda šz äksini tapti.
Konferentsiyadä şundaqla «Duniya-Art» zamaniviy täsviriy sän°ät galereyasi» җämiyätlik fondi yenida «Qapaq bezigüçilär» җämiyitini quruş, här jili sentyabr' eyida «Qapaq bezigüçilär festivalini» štküzüş, mäktäplärdä qapaq bezigüçilär šmigini eçiş vä uniŋğa biologiya, ämgäk vä sürät pänliriniŋ muällimlirini җälip qiliş, sän°ätniŋ mäzkür türi bilän üzlüksiz şuğullinip kelivatqan bädiiy ämgäk päniniŋ muällimlirini häm moşu käsip-hünärgä iştiyaq bağliğan oquğuçilarni, yezilarda qapaq šstürgüçilärni maddiy häm mäniviy җähättin räğbätländürüş, kšrgäzmigä qoyulğan muälliplär ämgäklirini toluqturup, tšrt tilda kitap çiqiriş mäsililiri boyiçä pikir-täkliplär eytildi vä bu tävsiyälärmu kšpçilikniŋ qollap-quvätlişi bilän konferentsiya qarariğa kirgüzüldi. Konferentsiyagä qatnaşquçilar u küni šzliriniŋ ämgäklirini kšrsitipla qalmastin, başqilarniŋ ämgäklirinimu kšrüş häm šzara täҗribä almaşturuş imkaniyitigä egä boldi.
Milliy näqişlär bilän bezälgän qapaqlarni kšrgänlär ular toğriliq äŋ sämimiy inkaslirini izhar qilişti. Abay namidiki Qazaq milliy pedagogika universitetiniŋ professori, filologiya pänliriniŋ doktori Danna Altaybaeva uyğurlarniŋ dehançiliq häm qolhünärvänçilik sän°itini qedimiy zamanlardin beyitip kelivatqan mädäniyätlik häm parasätlik millät ekänligini täkitlidi. «Qapaq – meniŋ iҗadiyitimdä» mavzusida uyğur tilida doklad qilğan qazaq qizi – Ämgäkçiqazaq nahiyäsiniŋ Yeŋişär yezisidiki T.Rısqulov namidiki ottura mäktiviniŋ bädiiy ämgäk päniniŋ muällimi Gülşat Babahanova šziniŋ iş-täҗribisi bilän ortaqlaşqaç, pikrini mundaq izhar qildi: «Qapaqni birinçi qetim Ğalҗat yezisidiki uyğur ailisigä kelin bolup kälginimdä kšrdüm vä u meniŋdä alahidä qiziqiş hasil qildi. Şuniŋdin beri bu šsümlükni šzäm šstürüp kelivatimän häm qapaqni bezäşni oquğuçilirimğa ügitivatimän. Kšrgäzmigä šzämniŋ «İpäk yoli», «Nazugum», «Tomiris», «Ussulçilar» «Qäşqär gšzili» qatarliq ämgäklirim bilän billä, şagirtlirim Azadä Şermetova, Alinur Rähimova vä Amina Rozievaniŋ ämgäklirinimu elip käldim. Umumän, hälqimizdä qapaq bilän qapaq çšmüçniŋ orni bšläk. Şuŋlaşqa şagirtlirim qapaqlarni bezäş arqiliq šz tarihini, mädäniyitini untumay, uni tehimu rivaҗlandursa däymän. Ahirida eytarim, äҗdatlardin bizgä miras süpitidä qalğan qapaq çšmüçlärdä çay içiş än°änisi yoqimay, ävlattin-ävlatqa saqlansa däymän».
Җämläp eytsaq, u küni uyğur hünärvänliri täripidin bezälgän qapaqlarğa qiziqqanlar kšp boldi. Eçinarliği, konferentsiya iştrakçiliri bir türküm uyğur rässamliri vä ikki-üç ziyalidin başqa ämäliy-bädiz sän°itini qädirläydiğan uyğur ziyalilirini kšrälmiginigä škündi. Konferentsiyagä qatnaşqan kšrnäklik rässamlirimiz Ruslan Yüsüpov, Һaşimҗan Qurbanov, sän°ätşunas Ähmätҗan Qadirov vä Bayseyit yezisiniŋ jigitbeşi, rässam Ğlajdin Һosmanov çevär qolluq ustilarğa šzliriniŋ sämimiy tiläklirini izhar qilip, ularğa iҗadiy utuq tilidi.
Öz novitidä, bizmu qapaq bezigüçilärniŋ buniŋdin keyinmu milliy ämäliy-bädiz sän°itimizni beyitidiğan, hälqimizniŋ mäniviy ozuği bolalaydiğan äsärlärni yaritişiğa çin qälbimizdin tiläkdaşliğimizni izhar qilimiz vä uşbu mädäniy çarä-tädbirniŋ çoŋ işlarniŋ başlamçisi süpitidä davamlişidiğanliğiğa işinimiz.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ