Käŋdairilik alim

0
469 ret oqıldı

Bügün biz sšz qilmaqçi bolğan alim Şeripҗan Nadirovniŋ bovisi Bahavdun 1918-jilqi “Atu” paҗiäsiniŋ qurvini bolğan ekän.
Bu dähşätlik vaqiä uniŋ toqquz yaşliq oğli Märüvahun bilän uniŋ tšrt yaşliq inisi Sädvaqasniŋ kšz aldida yüz bärgän edi. Qirğinçiliq yüz bärgän tünni ata-anisi, aka-hädiliri bilän jutdaşliri kšmülgän händäklärniŋ yenida štküzüşkä mäҗbur bolğan. «Atu» qirğinidin keyin jitim qalğan balilar qatarida Märüvahun bilän Sädvaqas Vernıy (hazirqi Almuta) şähirigä kelip, gšdäk bolğiniğa qarimay, halliq adämlärgä yallinip işläşkä mäҗbur bolidu. 20-jilliri aka-ukilar, çoŋlarniŋ tärbiyisini kšrmigän jitim-yesirlarniŋ arisida äŋ eğir «šmür universitetlirini» beşidin štküzdi.
«Şunçilik şäpqätsiz jillarda dadamniŋ başlanğuç bilimni egiläp, inisinimu oqutuşqa yätkän iradä küçigä qayilmän», däp äsläydu Şeripҗan Nadirov.
Şeripҗan 5-sinipta oquvatqan çağda anisi poliartrit kesiligä duçar bolup, ta 1981-jilğiçä, yäni jigirmä jil boyi orun tutup yetip qalidu.
U çağlarda dadisiniŋ salamätligimu sir berişkä başliğan edi. Çoŋ akiliri Yoldaş, Arupҗan vä hädisi Roza imkaniyätlär dairisidä yardäm qilivatqan bolsimu, mäktäptä oquvatqan Şeripҗan on tšrt yeşidila ämgäkkä arilaşti. 16 yaşqa tolğinida slesar'-santehnik, qaravul, 1-dohturhaniniŋ issitiş tarmiğida ot qaliğuçi bolup işlidi. 1966-jili Almuta şähiridiki ottura mäktäpni tamamlaydu. Bu bilim därgahi şähärdiki ilğar mäktäplärniŋ biri edi. Mäktäptä birnäççä pän namzatliri, aldinqi qatarliq matematiklar, fiziklar, himiklar bilim berätti. Şundaq ustazlarniŋ biri geografiya pänliriniŋ namziti, keyiniräk QazDUniŋ geografiya fakul'tetiniŋ dekani bolğan Oleg Rutkovskiy geografiya pänidin däris berätti. Şeripҗan äynä şu ustazini alahidä hšrmät bilän äskä alidu.
Şeripҗan Märüvahun oğli Abay namidiki Qazaq pedagogika istitutiniŋ täbiiy-geografiya fakul'tetiğa oquşqa çüşüp, 1971-jili mäzkür bilim därgahini äla bahalar bilän tamamlidi. Bu fakul'tetta Lomonosov namidiki Moskva Dšlät universitetiniŋ uruş jilliri kšçirilip kelingän professorliri, dotsentliri, keyiniräk ilim-pän duniyasida tonulğan daŋliq alimlar qatariğa qoşulğan şähslär işlätti. 1971-jili Qazaqstanda tonulğan geografiya pänliriniŋ namzatliri Kulyan Ahmedova bilän Margarita Semenova täripidin Qazaq SSR Pänlär akademiyasidiki Geografiya institutiğa täklip qilinip, kiçik ilmiy hadim bolup paaliyät elip bardi. Uniŋ ilim-pängä bolğan etiqatiniŋ küçiyişigä Lomonosov namidiki Moskva Dšlät universitetidin uçum bolğan näq moşu alimlar säväpkar boldi.
1977 – 1988-jilğiçä Qazaq SSR Pänlär akademiyasiniŋ Geografiya institutida aspirant, Jdanov namidiki Leningrad Dšlät universitetiniŋ geografiya fakul'tetida stajer-tätqiqatçi süpitidä ilim yolidiki qädimi başlinidu. Moşu dävirdä «Şärqiy Qazaqstanniŋ işläpçiqiriş quviti» däp atilidiğan ilmiy-tätqiqat işliriğa qatnişip, nätiҗidä bu mavzu dissertatsiya mavzusi bolup bäkitilidu. 1981-jili Keŋäş İttipaqida tonulğan alim, geograf Veniamin Dvoskinniŋ ilmiy rähbärligidä «Rudnıy-Altay territoriyalik işläpçiqiriş kompleksiniŋ täräqqiyati vä şäkillinişiniŋ ihtisadiy-geografiyalik problemiliri» mavzusida namzatliq dissertatsiyani Jdanov namidiki Leningrad Dšlät universitetiniŋ mähsus keŋişidä yaqlaydu.
Namzatliq dissertatsiyani utuqluq yaqliğan Şeripҗan Nadirov çoŋ ilmiy hadim lavazimida «İrtış-Qarağanda kanili quruluşiniŋ iҗtimaiy-ihtisadiy şärtliri» vä «Sibir' däriyaliriniŋ bir qisim eqimini Qazaqstan vä Ottura Aziyagä aqquzuştiki iҗtimaiy-ihtisadiy problemilar mavzusidiki ilmiy-tätqiqat işiniŋ orunliğuçisi boldi.
Ägär geografiya pänidä qandaqla utuqqa yetişkän bolsa, u ustazi V.Dvoskinniŋ ğämhorluğida ämälgä aşti, däp işäşlik täkitläşkä bolidu. Leningrad universitetida namzatliq dissertatsiyani yaqlaş җäriyanida HH äsirniŋ kšrnäklik alimliri Lev Gumilev, Oleg Konstantinov, Sergey Lavrov vä başqilarniŋ lektsiyaliriniŋ tiŋşiğuçisi boluş imkaniyitigä erişkän edi.
1985-jili Şeripҗan Nadirov konkurs asasida Abay namidiki Qazaq Pedagogika instituti täbiiy-geografiya fakul'tetiniŋ ihtisadiy geografiya kafedrisiğa oqutquçiliqqa qobul qilinidu. 1989-jili Qazaqstan Җumhuriyiti Milliy Pänlär akademiyasi Uyğurşunasliq institutiğa çoŋ ilmiy hadim süpitidä täklip qilinidu. 1990 – 1991-jilliri Ürümçi şähiridiki HHҖ Pänlär akademiyasidiki geografiya institutida ilmiy stajirovkidin štidu. Hitay tilini üginiş bilän billä Hitay alimliri bilän birliktä Qazaqstan bilän ŞUARniŋ regionluq mäsililirini üginidu. Qazaqstan – Hitay soda-setiq, ihtisadiy munasivätlirini üzlüksiz tätqiq qiliş nätiҗisidä 1995-jili «Qazaqstan Җumhuriyiti vä HHҖ (ŞUAR) yeza egiligidiki zimin qurulumliriniŋ türlinişi vä integratsiyalik җäriyanlarniŋ täräqqiyati» mavzusidiki doktorluq dissertatsiyani Äzärbäyҗan Җumhuriyitidiki geografiya institutiniŋ mähsus keŋişidä yaqlap çiqqan edi. Birnäççä jil davamida Uyğurşunasliq institutida ihtisadiy vä säyasiy munasivätlär bšlüminiŋ başliği, Uyğurşunasliq märkiziniŋ mudiri, Şäriqşunasliq instituti mudiriniŋ orunbasari lavazimini egiläş bilän billä, häliqara munasivätlär vä geosäyasät mäsililiri boyiçä ilmiy tätqiqat elip bardi. Qazaqstan – Hitay munasivätliri vä Şiŋjaŋ mäsililiri boyiçä qiriqtin oşuq ilmiy maqalä vä bir monografiya yezildi. Qazaqstan Җumhuriyiti Prezidenti yenidiki Strategiyaliq tätqiqatlar institutida 1998 – 2000-jilliri ihtisadiy behätärlik bšlüminiŋ başliği hizmitini atquridu. Bu vaqit içidä uniŋ rähbärligidä HHҖ bilän hämkarlişiş boyiçä analitikiliq hätlär häm çegarilarara däriyalarni, su energetikiliq resurslirini birlişip paydiliniş (Sirdäriya ülgisidä) häqqidiki ilmiy tätqiqatlar tävsiyä qilinip, Qazaqstan Җumhuriyiti taşqi ihtisadiy säyasitiniŋ kontseptsiyasini barliqqa kältürüştä näzärgä elindi.
Şeripҗan Nadirovniŋ ilmiy-pedagogikiliq paaliyiti Qazaq milliy universitetiniŋ geografiya fakul'tetidiki İhtisadiy vä iҗtimaiy geografiya kafedrisi bilän ziç munasivätlik. Bu aliy bilim därgahida 1997-jildin başlap oqutquçiliq qilğan bolsa, ihtisadiy vä iҗtimaiy geografiya kafedrisiniŋ başliği, geografiya fakul'tetiniŋ dekani lavazimiğiçä kštirildi. İlim-pän yolida yaşlarni tärbiyiläş işiğa alahidä kšŋül bšlüp, bakalavr, magistrant, doktorantlarniŋ ilmiy ämgäklirigä rähbärlik qildi. «Duniyaniŋ ihtisadiy vä iҗtimaiy geografiyasi», «Täbiiy bayliqlar vä täbiiy täläplärgä ihtisadiy baha», «Säyasiy geografiya vä geosäyasät», «Regionniŋ muhittiki täräqqiyatiniŋ näzäriyäsi vä täҗribisi», «İhtisadiy, iҗtimaiy vä säyasiy geografiyaniŋ aktual problemiliri» asasiy kurslardin edi. Uniŋ ilmiy rähbärligidä bir doktorluq, on üç namzatliq dissertatsiya häm bir PhD filosofiya doktori vä ottuz magistrant ilmiy işlirini muvappäqiyätlik yaqlidi. Uniŋ şagirtliriniŋ arisida Qazaqstan grajdanlirila ämäs, Amerika, Germaniya, Çehiya, Hitay grajdanlirimu bar. Şeripҗan Märüvahun oğli ular üçün ilmiy işlirida ilmiy rähbär, ilmiy mäslihätçi väzipisini atqurupla qalmay, insaniy hislätliri bilänmu hšrmät-ehtiramğa erişti. Qazaqstanniŋ Astana, Almuta, Qarağanda, Öskämän, Çimkänt, Atırav şähärliri bilän jiraq vä yeqin çät ällärdä uniŋ şagirtliri җavapkärlik lavazimlarni egiläp, šz sahasi boyiçä käspiyligini namayiş qilip, istiqamät qilivatqan dšlätniŋ, җämiyätniŋ täräqqiyatiğa šz ülüşini qoşmaqta.
Äl-Farabi namidiki Qazaq Milliy universitetidiki geografiya päni boyiçä doktorluq dissertatsiya yaqlaş keŋişiniŋ äzasi, keŋäş räisiniŋ orunbasari, keŋäş räisi bolğan Şeripҗan Märüvahun oğli bügünki kündä Qirğizstan Җumhuriyitidiki Yüsüp Balasuğun namidiki Qirğiz Dšlät universitetiniŋ geografiya boyiçä doktorluq dissertatsiya yaqlaş keŋişiniŋ äzasi.
Şeripҗan Nadirovniŋ ilmiy tätqiqat dairisini üç yšnilişkä bšlüp qaraşqa bolidu.
Birinçi yšniliş: ziminniŋ muhittiki täşkillinişiniŋ näzäriyäviy problemiliri, integral tiptiki regionliq işläpçiqiriş birikmiliriniŋ täräqqiyati vä ihtisatni kšlämlik täşkilläş täsirini aşuruş mäsililiri.
İkkinçi yšniliş: turaqliq täräqqiyat, Qazaqstan Җumhuriyitiniŋ depressiyalik ziminliridiki ekologiyalik vä ihtisadiy problemiliri.
Üçinçi yšniliş: geosäyasät, häliqara munasivätlär vä regionluq vä kšlämlik täräqqiyat problemiliri.
Uniŋ muällipligidä näşirdin çiqqan yüz älliktin oşuq ilmiy ämgäk, yättä monografiya mutähässislärniŋ diqqitini җälip qildi. Şundaqla aliy oquş orunliri üçün qazaq tilida «Duniyaniŋ ihtisadiy, iҗtimaiy vä säyasiy geografiyasi» därisliginiŋ birinçi vä ikkinçi tomi, tonulğan rossiyalik alim Vladimir Maksakovskiy bilän qoş muällipliktä 10-sinip üçün «Duniyaniŋ ihtisadiy vä iҗtimaiy geografiyasi» därisligi rus vä qazaq tillirida, 9-sinip üçün «Qazaqstanniŋ ihtisadiy vä iҗtimaiy geografiyasi» därisligi yoruq kšrdi. Kšpligän ilmiy maqaliliri rus, qazaq, ingliz, frantsuz, hitay vä başqa tillarda Amerika, Һindstan, Frantsiya, Hitay, Türkiya, Yaponiya, Rumıniya, Bolğariya vä yeqin çät äl dšlätliri Rossiya, Ukraina, Özbäkstan, Türkmänstan, Qirğizstan, Äzärbäyҗanda besildi. Juquri reytingqa egä çät äl jurnallirida on maqalisi yoruq kšrdi.
Şeripҗan Märüvahun oğli kšpligän häliqara layihilärniŋ orunliğuçisi bolupla qalmay, ularğa rähbärlik qildi.
Äl-Farabi namidiki Qazaq Milliy universiteti vä «İhtisadiy tätqiqatlar instituti» AҖ, İhtisat vä byudjetni planlaş ministrligi täripidin ämälgä aşurğan «Qazaqstan Җumhuriyiti ahalisini orunlaşturuş vä regionlarniŋ ihtisadiy täräqqiyat ihtidariniŋ tätqiq qilinişi» layihisini orunlidi. Bu layihini ämälgä aşuruş җäriyanida uniŋ muällipligidä üç tomluq «Qazaqstan Җumhuriyitiniŋ ahalisini orunlaşturuş, regionlarniŋ ihtisadiy ihtidarini tätqiq qiliş» monografiyasi yezilip, çät äl ilim ählidä çoŋ qiziqiş hasil qildi. 2011-jili bolsa, «Qazaqstanniŋ Çoŋ Atlasi» näşir qilindi. Şunimu täkitläş lazimki, Şeripҗan Nadirov grant boyiçä elip berilivatqan «Märkiziy Aziyadiki geosäyasiy vä regionluq šzgirişlär sistemisidiki Qazaqstan» mavzusidiki tätqiqatlar layihisiniŋ vä birnäççä tematikiliq häritilärniŋ muällipi. 1998 – 2013-jilliri Yaponiyaniŋ häm Hitayniŋ ilmiy-tätqiqat institutlirida, şundaqla İran İslam Җumhuriyiti Taşqi işlar ministrliginiŋ säyasiy tätqiqatlar institutida ilmiy stajirovkidin štti.
1976-jildin başlap kšpligän häliqara kongresslarda, pütkülittipaqliq, җumhuriyätlik, simpozium, konferentsiyalärdä ilmiy dokladlarni oqudi. Keŋäş İttipaqidiki geografiya җämiyitiniŋ vä Qazaqstan geografiya җämiyitiniŋ qurultayliriğa iştrak qildi. 2000-jili Qazaqstan Җumhuriyiti Energetika ministrliginiŋ ihtisadiy behätärlikni üginiş mäsililiri boyiçä ihtisadiy tätqiqatlar instituti uyuşturğan “dügläk üstälgä” iştrak qildi.
2000-jili Rossiya – Qazaqstan hämkarliğiğa beğişlanğan “dügläk üstälgä”, Evropidiki Behätärlik vä Һämkarliq täşkilatiniŋ Pragida toqunuşluq yärlär boyiçä štküzülgän simpoziumiğa, İran İslam Җumhuriyiti Taşqi işlar ministrligi säyasiy tätqiqatlar instituti täripidin uyuşturulğan Märkiziy Aziya problemiliriğa beğişlanğan ilmiy konferentsiyagä, «Dšlät buyrutmisidiki ob°ektlarniŋ ilmiy-tehnikiliq ekspertizisi» seminar-jiğinğa, KAZNİİMOSK ilmiy-tätqiqat, tävälludluq ilmiy-ämäliy konferentsiyagä iştrak qildi.
Ş.Nadirov şundaqla 2004-jili Evropidiki Behätärlik vä Һämkarliq täşkilatiniŋ «Ekstremizmğa qarşi» ilmiy konferentsiyasigä, 2005-jili Ürümçidä štküzülgän Ottura vä Ğärbiy Aziyadiki behätärlik mäsilisigä beğişlanğan häliqara forumniŋ, 2007 – 2008-jilliri Qazaqstan Җumhuriyiti ihtisat vä byudjetni planlaş ministrliginiŋ ihtisatni tätqiq qiliş institutiniŋ, 2009 – 2013-jilliri Qazaqstan Säyasiy qararlar institutiniŋ, Leyptsig şähiridiki Leybnits universitetiniŋ, İnjiniring vä tehnologiyaniŋ duniyaviy kongressiniŋ häm Türkiyadä štküzülgän «Evraziya: Säyasät vä җämiyät» (2014) ilmiy konferentsiyalirigä qatnaşti.
Şeripҗan Märüvahun oğli bügünki kündä Äl-Farabi namidiki Qazaq milliy universitetidiki täbiätni başquruş vä geografiya fakul'tetiniŋ geografiya, yär qurulumi vä kadastri kafedrisiniŋ professori. «Qazaqstan Җumhuriyitiniŋ ilim-pän täräqqiyatiğa qoşqan ülüşi üçün» medali bilän mukapatlanğan. «Aliy oquş orniniŋ ilğar oqutquçisi», «Mihail Lomonosovqa – 300 jil» medal'liri, «Äl-Farabi namidiki QazDUğa – 75 jil» bälgüsi bilän täğdirlängän. Ämgäk qilivatqan kollektivtila ämäs, yeqin vä jiraq çät äl ekspertlar җämiyitidimu abroy-inaviti üstün.
Şeripҗan Nadirov җämiyätlik işlardinmu çättä qalğini yoq. «Vestnik», «Geografiya v şkolah i vuzah Kazahstana» jurnalliriniŋ redkollegiya äzasi. «İnayät» assotsiatsiyasi nazarät keŋişiniŋ äzasi.
İlim-pän sahasida iz-tamğisi bar Şeripҗan Märüvahun oğli moşu künlärdä 70 yaşliq tävälludini nişanlavatidu. Şu munasivät bilän alimni çin qälbimizdin täbrikläp, işiğa utuq, ailisigä hatirҗämlik tiläymiz.
Vaqqas MÄMÄDİNOV, «Uyğurlarniŋ Milliy Assotsiatsiyasi» җämiyätlik birläşmisiniŋ başqarma äzasi.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ