Mätbuatimizniŋ däsläpki qaliğiçi («Sadaiy tarançiniŋ» näşir qilinğininiŋ 100 jilliğiğa dair)

0
285 ret oqıldı

Uyğur hälqiniŋ manҗur-hitay hakimiyitigä qarşi 1864-jili İli diyarida kštirilgän milliy-azatliq kürişi rähimsizlik bilän basturulğandin keyin, 1881 – 1883-jilliri 140 miŋdin oşuq İli uyğurliri ana jutini tärk etip, hazirqi Qazaqstan vä Märkiziy Aziya dšlätliriniŋ territoriyasigä kšçüp çiqişqa mäҗbur boldi. Yättisuğa kšçüp kälgän uyğurlar Qarisu, Qoram, Malivay, Aqkänt, Aqsu, Çarin, Kätmän bolusluqliriğa bšlünüp, Vernıy vä Yarkänt uezdliriğa orunlaşti. Ularniŋ bir qismi Bişkek, Qariqol, Taşkänt şähärlirigä vä Märvä ueziğa berip oltiraqlişip qaldi. Lekin ular munbätlik yahşi yärlärgä egä bolalmidi. Şuniŋğa qarimastin ämgäkçan uyğurlar šzliri duç kälgän eğirçiliqlarni yeŋip, egiliklirini asasliq yolğa qoyuş, mäniviy hayatini yüksäldürüş yolida çiŋ turup işlidi, җaylaşqan yärlirini avat yezilarğa aylandurdi. Özliriniŋ tirişçanliği, ämgäkçanliği vä yeza egiligini rivaҗlanduruş sahasidiki än°äniviy täҗribiliri tüpäyli päydin-päy halliq, paravän turmuşqa qol yätküzüşkä başlidi. Uyğurlarniŋ ihtisadiy җähättin qäd kštirişi, ularniŋ mäniviy җähättin šsüşini täminlidi. Mädäniy-maarip işlirini yolğa qoyuş, җamaätçilik paaliyätlirini җanlanduruş keçiktürüp bolmaydiğan mäsililär qatarida kün tärtivigä qoyuldi.
1917-jili Yättisuda türkiy häliqlärniŋ milliy täşkilatliri vuҗutqa käldi. Almutida mart eyida umummusulman «Qurultay» komiteti, may, iyun' aylirida qazaqlarniŋ milliy “Alaş” komiteti, uyğurlarniŋ «Tarançilar komiteti», šzbäklärniŋ «Şorai islamiya» täşkilatliri quruldi. Uyğurlarniŋ milliy täşkilatini däsläp Abdusattarov degän kişi başqurdi. Keyin uniŋğa җäditçilik eqiminiŋ väkili Märüp Mäsudi rähbärlik qildi.
Bu komitet hünärvänlärgä, yaşlarğa, uşşaq ämäldarlarğa, kasiplarğa tayinatti. Yaz ayliriniŋ otturilirida uyğurlarniŋ milliy täşkilatiniŋ tärkivigä tuŋgan Şilaza Maevniŋ kirişigä bağliq «Tarançi-tuŋgan komitetiniŋ» vilayätlik qurultiyida Һüsäyinbäg Yunusov uniŋ räisi bolup saylandi. Uyğurlarniŋ mäzkür taşkilati umummusulman «Qurultay» komiteti (rähbiri Zäynidin haҗi Tazetdinov), qazaqlarniŋ «Alaş» komiteti (rähbiri İbrahim Jaynaqov) bilän yeqin munasivättä boldi.
1918-jili fevral'niŋ otturilirida Almutida «Tarançi-tuŋgan komitetiniŋ» vilayätlik qurultiyi štküzüldi. Qurultayğa Yarkänttin Asim Damolla, Abubäkri Yüsüpov başliq väkillär käldi. Velivay Yoldaşev uniŋğa räislik qildi. Qurultayda Һüsäyinbäg Yunusov vä uniŋ täräpdarliri uyğurlarniŋ täğdirini häl qiliş üçün šzliriniŋ mustäqil küç ekänligini vä ular bilän hesaplişişniŋ keräkligini, İli qozğiliŋi (1864-j.) dävridä uyğurlar qandaq qährimanliq kšrsätkän bolsa, u qährimanliqni hazirqi küräştimu namayiş qiliş keräk, däp bildürdi.
Qurultayda uyğurlarniŋ hämmä җamaätçilik işlirini başquridiğan «Milliy şora» («Milliy keŋäş») täşkil qilindi. “Milliy sarmayä” däp atilidiğan milliy fond barliqqa käldi. Bu fond mäbliği mäktäplärgä, mätbuat vä näşriyat işliriğa särip qilinidiğan boldi. Mana şu asasta gezit çiqiriş üçün zämin hazirlandi häm gezitniŋ namini «Sadaiy tarançi» däp ataş qarar qilindi. Gezitniŋ muhärrirlik väzipisi Zarif Bäşiriygä (1888 –1962) jükländi (u Almutida 1917 – 1918-jilliri tatar tilida çiqqan «Sadaq» jurnaliniŋ muhärriri edi, šz vaqtida «Sadir haŋruq» namliq p'esa yazğan häm 1925-jili Moskvada näşir qilinğan «Uyğur äl ädäbiyati» namliq ämgäk muällipliriniŋ biri). Şundaq qilip, uyğur tilidiki tunҗa gezit – «Milliy keŋäşniŋ” näşir äpkari duniyağa käldi.
Gezitni näşir qilişta vä uniŋ yšnilişini bälgüläştä şu mäzgildä uyğurlarniŋ ideologi süpitidä mäydanğa çiqqan Һüsäyinbäg Yunusov asasiy rol' oynidi. Buni Һüsäyinbägniŋ gezitniŋ däsläpki sanida besilğan “Millät oğliniŋ millät oğliğa heti” namliq maqalisi häm qurultayda sšzligän nutuqliri oçuq kšrsitip turidu.
Gezitniŋ ikki sani Yättisuda Keŋäş hakimiyiti tehi ornitilmiğan şaraitta çiqti. Birqançä sani (mälumatlarğa qariğanda, 6 san) 1918-jili 2-martta hakimiyät bol'şeviklarniŋ qoliğa štkändin keyinki mäzgildä näşir qilindi.
«Sadaiy tarançi» gezitiniŋ asasçisi Һüsäyinbäg Yunusov (1890 – 1935) keŋäş hakimiyitiniŋ ornitilişiğa qarşi bolğanliqtin, 1918-jili 4-mart küni Almuta şähiridin ketip qalidu. U Yarkänt arqiliq çegaridin štüp, däsläp İli vilayitiniŋ Kürä şähirigä orunlişidu. 1919-jili şu şähärdä «Һur sšz» namliq gezitni näşir qilidu, gezit uniŋ šzi bilän billä elip kälgän mätbääsidä besilidu. U 1920-jili mätbääsini Ğulҗa şähirigä kšçirip äkelidu. Näzärğoҗa Abdusemätovniŋ («Uyğur balisi») «Omaq bilän Amraq» namliq äsäri 1921-jili Ğulҗida şu mätbäädä besilğan edi. Һüsäyinbäg Yunusov 1935-jili aprel'da Ürümçi şähiridä eçilğan väkillär qurultiyiğa qatnişip, qaytip kelivatqanda, yolda maşina halakitigä uçrap, qaza bolidu. U Ğulҗa şähiridä yaşiğan vaqitta İli vilayitiniŋ mädäniy-maarip, sänayi-näpisä işliriniŋ yüksilişigä çoŋ hässä qoşti. Uniŋ mätbääsidä kšptirajliq oquş quralliriniŋ besilip çiqqanliği mälum.
Bizniŋ qolumizda «Sadaiy tarançi» gezitiniŋ nushiliri yoq, ularni oquşqa muyässär bolalmisaqmu, şu çağdiki ähvallar boyiçä yezilip saqlanğan mälumatlardin gezit paaliyitiniŋ ayrim täpsilatlirini bilişkä bolidu.
Gezitta uyğur muällipliriniŋ maqaliliri, şeirliri besilip turğan. Maqalä, şeirlar asasän millätpärvärlik rohida yezilğan bolup, ularda uyğur җamaätçiligini himayä qiliş ideyaliri, uyğur hälqi äsirlär davamida ähmiyätlik däp hesaplap vä hšrmätläp kälgän urpi-adätlärni saqlap qeliş, Yättisudiki yärlik häliqlär bilän dostanä munasivättä, birliktä härikätliniş mäsililiri alğa qoyulğan vä uyğur yeziliridiki ähvallar bayan qilinğan. Şundaqla 1917 – 1918-jillarda qeliplaşqan muräkkäp väziyätkä uyğurlarniŋ kšzqarişi vä uniŋğa munasivätlik tutqan mävqäsi ipadilängän.
Amma, äpsuslinidiğan yeri şuki, Oktyabr' šzgirişiniŋ aldi vä uniŋdin keyinki mäzgillärdä orun alğan vaqiälär bizgä päqät keŋäş yšnilişidiki mätbuat arqiliqla mälum. Şu җäriyandiki häq vä nahäq işlar häqqidä mälumatlar täkşürülmidi, ular kšpinçä “aq dağ” süpitidä qelivatidu. Mana şundaq “aq dağlarni” yoqitidiğan vasitilärniŋ biri – «Sadaiy tarançi» geziti tepilmay qelivatidu. Näççä äsirlär ilgiri duniyağa kälgän yazma yadikarliqlirimiz saqlinip kelivatqanda, tünügünla näq moşu yärlärdä yoruq kšrgän gezit nägä kätti? Nemişkä šz hälqiniŋ näzäridin çätkä qalduruldi? Bu hämmimizni oylanduridiğan mäsilä, älvättä.
1960-jilliri män uyğur mätbuati boyiçä materiallarni jiğip jürgän çeğimda, kšrnäklik şair Qadir Һasanovtin «Sadaiy tarançi» geziti häqqidä vä uni qäyärdin izdäp tepişqa bolidiğanliği toğriliq birqançä qetim sorap kšrdüm. Män şair bilän tonuş edim vä uniŋ iltimasiğa benaän, uyğurlarniŋ qedimiy zaman mädäniyiti häqqidiki mälumatlarni hänzu tilida çiqqan materiallardin tärҗimä qilip berättim. U meniŋ iltimasimğa sälbiy җavap bärmidi. «Meniŋdä “Sadaiy tarançiniŋ» 6 sani bar, ularniŋ gezit vä jurnallarniŋ arisida yatqiniğa helä vaqit boldi, ahturup kšrüş keräk, qolayliq bir vaqit bolğanda, mümkin, kšrüp qalarsiz” däp meni hatirҗäm qilğan bolsimu, gezit toğriliq heçnärsä eytmidi. Uniŋ qan besimi bilän ağrip jürgänligidin hävirim bar edi, şuŋlaşqa bearam qilip, käynigä kirivelişni orunsiz däp bildim. Kšp štmäy Qadir Һasanov vapat boldi. Şuniŋdin keyin gezit häqqidä uniŋ oğli Diasqa muraҗiät qilğinimda, «Dadamdin qalğan gezit vä jurnallarniŋ hämmisi saqlaqliq, vaqit tepip qaraş keräk», däp çüşändürdi. Dias šyidin meni quruq qol çiqarmidi – A.H. Haliqovniŋ «Tatar hälqiniŋ kelip çiqişi» namliq kitavini soğa qildi. Män rähmitimni izhar qildim, lekin uniŋ җavaviğa kšŋlüm tolmisimu, işänçämni yoqatmidim. Vaqitniŋ štüşi bilän bu ümütlirimmu yoqqa çiqti – Diasmu u duniyaliq bolup kätti. Bäzi materiallardin «Sadaiy tarançi» gezitiniŋ nushiliri Yarkänttä çiqidiğan «Kolhozçilar avazi» gezitiniŋ redaktsiyasidä saqlanğan boluşi keräk” degän hävärni oqup, hoşal bolğan vaqitlirimizmu boldi, lekin uniŋmu nätiҗisini kšrälmiduq.
Öz vaqtida «Sadaiy tarançi» gezitidin toluq hävärdar bolğan vä uni kšrgän, oquğan şähslärniŋ heçqaysisi uniŋda elan qilinğan maqalilar, şeirlar vä ularniŋ muällipliri toğriliq mälumat qaldurmidi.
1917-jili vä 1918-jilniŋ başlirida uyğur җamaätçiliginiŋ beşida turğanlar Yättisuda yüz berivatqan väziyätkä җavapkärlik bilän qaridi vä millätpärvärlik rohiniŋ diniy etiqat bilän maslişişi asasida uyuşqan uyğur җamaätçiligini tikläş üçün härikät qilğuçilarniŋ säyasitigä qoşulmidi vä millätniŋ mänpiyitigä ait mäsililärniŋ davasini kštirip çiqti. İşçi-dehan davasi bilän mäydanğa çiqqan šzgiriş täräpdarliri bolsa, uyğur җamaätçiligini šzliri täräpkä qaritiveliş mähsitidä «Milliy şoraniŋ» yetäkçilirini «burjua millätçiliri», «burjuaziyaniŋ malayliri», «äksilinqilapçilar», «panislamçilar» degän qalpaqlar astida äyipläp, ularğa qarşi җiddiy küräş elip bardi.
Bol'şeviklarniŋ härikitigä qarşi däp tonulğan «Milliy şoraniŋ» näşir äpkari «Sadaiy tarançi» ämäliyatta ziyanliq näşir süpitidä ahiri män°iy qilindi. Uniŋ yoruqqa çiqqan sanliri, bäzi şähslärniŋ qolida saqlinip qalğan ayrim sanlirini qoşmiğanda, yoqitilğan boluşi mümkin. Demäk, uniŋ kişilär qolida saqlinişiğa vä oquluşiğa yol qoyulmidi.
«Sadaiy tarançi» yoq yärdin barliqqa kälgän gezit ämäs, uniŋ duniyağa kelişi üçün zämin hazirlanğan edi. Ana jutidin җuda bolup, Yättisuğa kšçüp çiqqan uyğurlar mätbäätçilik hünirini İH äsirniŋ šzidila egiligän äҗdatliriniŋ qedimiy mädäniyitigä varisliq qiliş rohida yaşidi vä bu ämälini ünümlük halda davamlaşturdi. Yättisuda uyğur mätbuatiniŋ päyda boluşini bu varisliq rohidin ayrip qaraşqa bolmaydu.
«Sadaiy tarançi» geziti şu dävirdiki uyğurlarniŋ avazi boluş süpiti bilän šz hälqiniŋ ihtisadiy, iҗtimaiy-säyasiy vä mädäniy hayatini mälum däriҗidä bolsimu, äkis ättürgän ähbarat vasitisi. Şuniŋ üçünmu uniŋ nushilirini izdäp tepiş vä uni käŋ uyğur җamaätçiligigä tonuşturuş bügünki kündä bizniŋ novät kütüp turmaydiğan väzipilirimizdin biri däp qarilişi keräk. Gezit nushiliriniŋ uyğur hälqiniŋ mädäniy mirasliri ğäznisigä qayturuluşi çoŋ ähmiyätlik tädbirlärdin bolup qalğusi. Bu yolda küç çiqiriş hämmimizniŋ väzipisi bolup hesaplinidu.
Keŋäş dävridä näşir qilinğan uyğur gezitliriniŋ hämmisigä ortaq bir umumiyliq bar. «Kämbäğällär avazi», «Qutuluş», «Kommunizm tuği», «Yeŋi hayat» gezitliri partiya vä hškümät säyasitini, çarä-tädbirlirini täşviq qiliş bilän billä, uyğur җamaätçiliginiŋ šzigä has mäsililirigä – tarihiğa, milliy mädäniyitigä, tili bilän ädäbiyatiğa, maaripiğa, urpi-adätlirigä vä tiläk-istäklirigä ait mäsililirini ikkilänmästin kštirip kälgän bolsa, bu yšnilişni hazir «Uyğur avazi» davamlaşturuvatidu. Buniŋdin mätbuatimizniŋ bir-birigä varisliq qiliş än°änisini oçuq kšrüvelişqa bolidu. Şuniŋ üçünmu biz bu sänäni päqät «Sadaiy tarançiniŋ» duniyağa kälgänligigä 100 jil toluşi bilän billä mätbuatimizniŋ duniyağa kälgänligigä 100 jilliği süpitidä nişanlaşqa häqliqmiz.

Munir ERZİN, tarih pänliriniŋ namziti.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ