Jürigi ikkigä tilinğan ädip (Kšrnäklik şair Dolqun Yasenovniŋ tuğulğiniğa – 80 jil)

0
1 596 ret oqıldı

Һäqiqät şuniŋdin ibarätki, Qazaqstandiki zamaniviy uyğur şeiriyitiniŋ yarqin namayändiliriniŋ biri – şair Dolqun Yasenovniŋ iҗadiy paaliyitidin mäktäp partisida oltarğinimda ançimu hävirim bolmiğan. Buniŋğa nemä säväp? Uni keyiniräk, şairniŋ tärҗimihali bilän tonuşqandin keyin bildim. Dolqun Yasenov 1938-jili Şinҗaŋ-Uyğur Avtonom Rayoniniŋ Süydüŋ şähiridä, ämäldar ailisidä duniyağa kälgän ekän. 1961-jili Özbäkstanniŋ Taşkänt şähiridiki Ottura Aziya Dšlät universitetiniŋ filologiya fakul'tetini tamamliğan. Şu jili u Şärqiy Türkstanğa qaytip berip, Şinҗaŋ-Uyğur Avtonom Rayoni Yazğuçilar ittipaqiniŋ «Tarim» jurnalida bšlüm başliği bolup hizmät qilidu. 1963 – 1968-jilliri «revizionist» (işçilar härikitidä marksizmğa düşmän eqim) qalpiği kiydürülüp, Qumul vilayitiniŋ Karamuçka yezisiğa sürgün qilinidu. 1968-jili tuğulğan diyarini tärk etip, yoşurun türdä Qazaqstanğa qeçip çiqidu. Bu yärdä uyğur tilida çiqidiğan җumhuriyätlärara «Kommunizm tuği» (hazirqi «Uyğur avazi») gezitiniŋ redaktsiyasidä çoŋ ädäbiy hadim, ädäbiyat bšlüminiŋ başliği hizmätlirini atquridu. Däsläpki toplimi – «Gülnarniŋ dosti» kitavini 1971-jili qazaqstanliq kitaphanlarğa täğdim qilidu.
Tärҗimihalidin kšrüp turğinimizdäk, Dolqun Yasenov, Qazaqstandiki uyğur ädäbiyatiğa atmişinçi jilliriniŋ ahirilirida qoşulup, tonuluşqa başliğan. Şuŋlaşqimu yätmişinçi jilniŋ başlirida mäktäp tamamliğan meniŋ üçün uniŋ äsärliri namälum peti qalğan ekän degän hulasigä käldim. Amma Almutiğa kšçüp kälgändin keyin bu boşluqni tolturuş pursitigä egä boldum. Almuta şähiridiki Qazaqstan Kompartiyasi Märkiziy Komitetiniŋ basmihanisida, keyiniräk җumhuriyätlärara «Kommunizm tuği» gezitiğa işqa orunlişişim җäriyanida Dolqun aka bilän qoyuq arilaştim. Aq kšŋül, oçuq çiray Dolqun aka qandaqla soal bilän aldiğa kirmä, bisiŋni qayturmay, uzaqtin-uzaq sšzlişişkä vaqit tapatti. Һeçbir soaliŋ җavapsiz qalmatti.
Män Dolqun akiniŋ ana-Vätän topriğida nurğunliğan täğdir tänilirigä uçriğanliğini šziniŋ eğizidin ämäs, dostliriniŋ lävzidin aŋliğan. Bilim eliş niyitidä Keŋäş İttipaqiğa kelip, ata-anisiniŋ tirigidä onliğan jillar ularni kšrüşkä zar bolup, seğiniş ilkidä jürgänliridin hävär tapqanmän. Yänä bir aŋliğinim, Dolqun akiniŋ Qaraturuqta Äysa Näzärov degän ağinisi bolğan ekän. Män u kişini tonattim. U Qaraturuq yezisidiki ottura mäktäptä muällimlik qilip, tarih pänidin däris beridiğan. Keyin bilsäm, Äysa akimiz Dolqun aka bilän kiçigidinla aҗralmas ağinilär ekän. Äysa akamlarniŋ šyidin mehman ayiği zadila üzülmäydiğan. Pat-patla dutar bilän tämbürniŋ avazi yaŋratti. Mümkin, şu näğmä-navalar yaŋriğan vaqitlarda Dolqun akam mehmanğa kälgän bolğidi!?
1983-jili şairniŋ «Yär avazi» namliq toplimi arqiliq uyğur şairliri arisidin birinçi bolup Qazaqstan Yazğuçilar ittipaqi İliyas Jansügürov namidiki mukapatqa erişkänligini mämnuniyät bilän äsläymän. Kšpçilik «başqa äsärlirimu barğu? Nemişkä «Yär avazi?» däp sorişi mümkin. Säväp şuniŋdin ibarätki, mukapatni «juyuş üçün» Dolqun akam yeşiniŋ çoŋliğiğa, abroyiniŋ juquriliğiğa qarimay, däsläp maŋa iltimas bilän muraҗiät qilğan. «Avut, ukam, seniŋdin štünüp qalay, ävu Kšk bazarniŋ tšvinidiki «koptorg» dukinini bilisänğu? Kiripla, «Dolqun akam ävätti» desäŋ, keräk närsilärni saŋa yšgäp beridu. Şularni elip çiqsaŋ» däp iltimas qilğan edi «Yär avazini» “juyğan” vaqitta. Şu-şu boldi, ikkimizniŋ munasivitimiz yeqinlaşti. Һätta ilpätçiliktiki «aka, uka» däriҗisigä kštirilgändi.
Almuta şähiridiki nami mäşhur Kšk bazarniŋ qarşisiğa – juqurisiğa orunlaşqan Mätbuat šyiniŋ säkkizinçi qävitidä «Kommunizm tuği» gezitiniŋ redaktsiyasi orunlaşqanliğini hazirqi yaşlirimiz bilip kätmäydu. U haşamätlik idarä hazirmu qäddini tik, mäğrur tutup šz ornida turidu.
Äynä şu uyğur gezitiniŋ redaktsiyasigä künigä jigirmä adäm yoluqsa, qiziq yeri, ularniŋ yerimi Dolqun akini izdäp kelidiğan. İsmi rivayätkä aylanğan Ğeni batur, häliq yazğuçisi Ziya Sämädi, jigirmä säkkiz yeşida filologiya pänliriniŋ doktori atalğan Murat Һämraev, daŋliq kompozitor Quddus Ğoҗamiyarov şular җümlisidindur.
1991-jili män Qazaqstan Yazğuçilar ittipaqiğa işqa yštkilip, Uyğur ädäbiyati keŋişi yenida näşir qilinişqa başliğan «Arzu» jurnaliniŋ mäs°ul kativi hizmitini atqurdum. Kündä degidäk gezit redaktsiyasiniŋ dälizidä kšrüşidiğan Dolqun akam bilän bolğan munasivitim suslişip qaldi. Ädip bilän päqät yazğuçilarniŋ baş qoşuşlirida, mäktäp oquğuçiliri bilän uçrişişlarda kšrüşüp qalimän. Keyin bolsa, Dolqun akam, “Yeŋi zaman” gezitiniŋ baş muhärriri boldi.
Dolqun Yasenov 1997-jili Amerikiniŋ Kaliforniya ştatidiki Häliqara pän-maarip, sanaät vä sän°ät akademiyasiniŋ akademigi bolup saylandi. Bu hävär çaqmaq tezligidä taraldi. Uyğur jigiti – çät äl akademiyasiniŋ akademigi! Aŋlimaqqa äҗayip, qulaqqa yeqimliq hävär. Ändi akademik diplomini zamanimizniŋ mäşhur yazğuçisi, ismi rivayätkä aylanğan Çiŋğiz Aytmatovniŋ šzi Almuta şähirigä kelip tapşurğan edi. Şairğa buniŋdin artuq hšrmät bolmisa keräk! U şundaqla Nobel' mukapiti täsis qilinğanliğiniŋ 100 jilliğiğa beğişlap çiqirilğan Altun medal'ğa uyğur ziyaliliri – şairliri arisidin birinçi bolup sazavär boldi. Dolqun Yasenov, şundaqla sahavätlik insan, Dilmurat Kuziev täsis qilğan mustäqil birinçi däriҗilik «İlham» mukapitiniŋ ädäbiyat nominatsiyasi boyiçä sahibidur.
Bir jilliri Almuta Vagon remontlaş zavodida master bolup işläp jürginimdä, boş vaqtim kšp bolğaçqa, qoşumçä, muällimlärgä beğişlanğan «Märipät», balilar üçün «Yaş ävlat», çaqçaqçilarğa molҗalanğan «Huş käypiyat», hanim-qizlirimizğa atap «İntizar» namliq jurnal, gezitlarni çiqirişqa qatnaştim. Bir küni «Dolqun aka ağrip, yetip qaptu» degänni aŋlap, häliq arisida fotomuhbir bolup tonulğan Päyzullam Ähmätov ikkimiz uniŋ šyigä barduq. Dolqun aka yalğuz ekän. Salamätliginiŋ naçarlaşqanliğidin heç bir izna yoq. Özi çay quyup, sayiphanliq qildi. Keyin, iş bšlmisigä başlidi. Tazimu uzun bir teminiŋ torusiğiçä kitaplar tiziliptu. Päyzullam diqqitini birdinla kitaplarğa ağdurup, varaqlap oquşqa kirişti. Män äräp yeziğini bilmigänliktin, Dolqun akam Vätändin kältürülgän kitaplarniŋ mavzulirini oquş arqiliq meni gayi muälliplar kitapliriniŋ mäzmuni bilän tonuşturuşqa başlidi. Gäpara biz tarihiy Vätinimizdiki mätbuat yeŋiliqliridin bügünki küngä, Qazaqstandiki hayatimizğa yštkälduq.
– Mätbääçilik qilğiniŋ toğra, uka. Amma meniŋ bir bayqiğinim, sän iҗatkar. Balilar ädäbiyatiğa iştiyaqiŋ küçlük. Demäk, meniŋ oyumçä, sän iҗadiyätkä qattiq kšŋül bšlüşüŋ, tohtimay yezişiŋ keräk. Mana, qara uka, sän hazir näççidä? – däp sämimiy pikrini soalğa ulaşturdi Dolqun akam.
Män häyranliqta yeşimni eyttim. Dolqun akam tehimu qaynap sšzläşkä başlidi.
– Һä, mana, kšrdüŋma. Qiriqtin eşipsän. Ömrüŋniŋ yerimidin kšpi štüp ketiptu. Män bolsam, peşanämgä yazğini şu ohşaydu, ottuz yeşimda, türmidä yetişim bilän hayatimniŋ altä jilini bekardin-bekarğa tam yaqilaş, kün sanaş bilän štküzdüm. «İsit, yaşliğim» däp hazirqi künlärdä eçiniş ilkidä äsläymän.
– «Başqa kälsä batur däydekänğu?» – dedim män Dolqun akiniŋ kšŋlini yasimaqçi bolup.
– U deginiŋgä qoşulimän. Häliq heçqaçan hatalaşmiğan. Toğra däydu. Esiŋdä bolsun, uka. Mabada, qiriqta qirilip qalmisaŋ, yeşiŋ älliktin aşsa, seniŋdin mänlikmu ketidu.
Ata-bovimiz «Ällik – mändin kätti mänlik» däp bekar eytmiğan. Şuŋlaşqa yaşliğiŋni paydilinip, kšpiräk yazğiniŋ toğra. Mana män atmişqiçä, türmidä oltarğan altä jilimni hesaplimiğanda, ançä-munçä bir nemilärni yezip qoyiptekänmän, Allağa miŋ qatliq şükri, ismim atilip kelivatidu. Atmiştin alqivedim, horunluğum tutamdu, zadila oltiralmaydiğan ähvalğa çüşüp, titiräp, qolumda qäläm turmaydiğan bolup qaldi, – dedi.
– Dolqun aka, tonuşliriŋiz kšpqu, dohturğa kšrünsiŋiz bolmamdu? Һazir tibabätçiligimiz nahayiti küçlükqu. Tutqaqliq ağriğinimu tezla davalaydiğu? – däptimän šz oylirimni җämlimäyla.
Dolqun akam külüp kätti. Yänila šzini besip, maŋa eytqan nesihätlirini täkrarlaşqa kirişti.
– Gäp ağriqta ämäs, uka. Meniŋ jürigim parä, ikkigä tilinğan. Kšŋlüm yerim. Bu gäplirimniŋ mänasini keyin çüşinisän. Uni az degändäk, vaqitmu ğuyuldap štmäktä. «Nan bolsa, nahşimu bolidu» deginidäk, kšŋlüm toq bolsa, şeirlarmu yezilidu. Uka, yänä qaytilaymän, yaşliğiŋni har qilmay, mümkinçiligiŋniŋ bariçä vaqittin toğra, ünümlük paydilinip qal, – dedi.
Şu küni Dolqun akam šziniŋ salamätligi häqqidä «ağrivatimän» degänni bizgä eytmiğan. Vätändä daŋliq arişaŋlarda bolup, däm elip qaytqanlirini tävriniş ilkidä sšzläp bärgän. Äpsus, şum äҗäl äҗayip talant egisi, şeiriyitimizniŋ yänä bir piri Dolqun aka Yasenovni arimizdin bir päsniŋ içidila julup elip kätti. «Bu qandaq bolğini? Tünügünla saq-salamät kšriveduqqu» deyiştin başqa sšz bizniŋ eğizimizdin çiqmidi. Täğdirgä bärdaşliq beriştin başqa çarä tapalmiduq.
Birdä ana-Vätän topriğini oylisa, birdä ata-ana, qerindaşni seğinğan, kšŋli ikkigä bšlünüp, pärvanä bolğan, ändişidä qalğan Dolqun akiniŋ qälimidin, amma, kšpligän nadir äsärlär duniyağa käldi. «Gülnarniŋ dosti» (1971), «Taştiki gül» (1973), «Karizlar» (1976), «Һayat qoŋğuraqliri» (1979), «Yär avazi» (1982), «Tuğulğan yärniŋ mehri» (1986), «Upuqlar» (1988) kitapliri şular җümlisidindur. «Saadät», «Kariz toğriliq povest'», «Ahirqi päyttä», «Abdulla Rozibaqiev», «Ünsiz šlüm», «Vätän vä şeir», «Tuğulğan yär qädri», «Çaŋqaş», «Karvan yoli» vä başqimu äsärliri Dolqun akini päzalarğa kštärdi. Şeirliri šzbäk tilida, qaraqalpaq, qazaq, rus, ukrain, türk, avar tilliriğa tärҗimä qilindi. 1972-jili Abayniŋ tallanma şeirlirini uyğur tiliğa tärҗimä qilip, «Kšzimniŋ qarası» degän namda yäkkä kitap qilip çiqarğan. Puşkin, Lermontov, Tvardovskiy ohşaş rus klassikliriniŋ, šzbäk Abdulla Aripov, avar Rasul Ğamzatov, balkar Qaysin Kulievniŋ, qazaq şairliri Oljas Süleymenov, Juban Moldağaliev, Muhtar Şahanovniŋ şeirlirini uyğur tiliğa tärҗimä qilğan.
Maqalämniŋ ahirida şairniŋ yänä bir qirini atap štküm kelivatidu. U kšp çağlarda qäläm işlätmätti. Һärqandaq material – oçerk, publitsistika, problemiliq maqalilar, sšhbätlär bolsun, uttur maşinistka qizlarğa eytip turup yazduratti. Redaktsiyadiki jigitlär uniŋ şundaq hislitini moşu kämgiçä mämnuniyät bilän äsläydu.
Äpsus, äynä şundaq qaytilanmas talant egisi, Dolqun Yasenov bari-yoqi 67 jilla šmür sürdi. Ägär hayat bolğinida bu künlärdä mubaräk 80 yaşliğini toylaydiğan ädipniŋ qälimidin yänä qançilik äsärlär pütülär edi, desiŋizçu!? Äpsus…

Avut MÄSİMOV,yazğuçi.

Sadiq bolduŋ mäğrurluq, šrligiŋgä
Äl äzizläp štidu ärkisini,
Siylap qädir tutidu särkisini.
Mümkin bolsa äҗälgä ara turuş,
Qiyattimu šlümgä – yärgä seni?!

Öz hälqiŋniŋ därdigä dava izdäp,
İstiqlali – hurluğin tiläp, kšzläp.
Nahşaŋ bilän hämmädät, hämdärt bolup,
Ötti pütün hayatiŋ häqni sšzläp.

Aşiq ediŋ šmürgä yariliştin,
Tarttiŋ biraq šzäŋni җar seliştin.
Çin iҗatkar täğdiri çüşängängä,
Yenik ämäs, җan berip, җan eliştin!

Nalä qilmay,
Һal eytmay toqquziğa,
Tšzdiŋ täğdir tänisi, soqqisiğa.
Saŋa ohşaş şair kam, çiqqan älniŋ,
Oy-täpäkkür,
Parasät çoqqisiğa!

Qol yätkiçä şu büyük arminiŋğa,
Qaviğanlar boldi kšp karviniŋğa.
Bar ihtidar, talantiŋ här baladin,
Asrap qaldi aylinip qorğiniŋğa.

Jiraq bolduŋ – hoşamät, mahtaşlardin,
Mänsäpdarlar aldida “tahlaşlardin”…
Yenikliktin šzini bulğavelip,
Keyin barmaq çişlätkän aqlaşlardin.

İlinsaŋmu mäkkarniŋ qiltiğiğa,
Kirginiŋ yoq zorlarniŋ qoltuğiğa.
Sadiq bolduŋ mäğrurluq, šrligiŋgä,
Berilmästin çüşkünlük, dağ-duğiğa.

Bu duniyadin hämmimiz štimizkän,
Yahşi-yaman eytişip, ketimizkän.
Seniŋdäk äl üçün җan atqanlarniŋ,
Qädrigä zäp keçikip yetimizkän…

Äyiplik däp hämmigä bändiçilik,
Özimizni aqlaymiz ändi kelip.
Şundaq egiz-päsini yeŋilişniŋ,
Täkşiläşkä bolsedi rändä selip?!

Nadanliqniŋ azavi patsa җanğa,
Gahi siğmay qalimiz käŋ җahanğa.
İşi üçün bäzibir äqilsizniŋ,
Ränҗip guna atmaq täs bar insanğa?!

Maydilimay şairliq amitiŋni,
Ägmäy šttüŋ baş, qäddi-qamitiŋni.
Beğimizni varissiz qalmisun däp,
Yaptiŋ talay şagirtqa qanitiŋni.

Aşsekän däp ämälgä kšzligini,
Tikläp kelär härqaysi šzligini.
Tšzmigini җapağa – çättä qelip,
Säptä kelär – ümütni üzmigini!

Örgä tartip qudritiŋ yolumizni,
Kelär rohiŋ yorutup dilimizni…
…Oyçan, sinçi kšzliriŋ üstimizdin,
Turğan ohşaş küzitip heli bizni!!!

Җämşit ROZAHUNOV

Bälüşüş

Javap qalduruŋ