Һämmimizniŋ rohini kštirivätkän edi (Häliq Qährimani Mšrdün Teyipovniŋ tuğulğininiŋ 100 jilliğiğa dair)

0
245 ret oqıldı

Mana, helidin beri täşnaliq bilän kütkän kün käldi. Televizorğa diqqät bilän qarap oltirimän. Päqät mänla ämäs, barliq uyğur ähli televizor aldiğa җäm bolğandäk täsirat ilkidä qaldim. 1995-jili 3-may küni җumhuriyät Prezidentiniŋ Almutidiki rezidentsiyasidä bir top Uluq Vätän uruşi veteranliriğa alahidä hšrmät bildürüldi. Ular tünügünki säpdaş-җäŋçilär, bügünki veteranlar, uruş mäydanida kärsätkän alahidä qährimanliği, teçliq hayattiki padakaranä ämgigi üçün vä Uluq Ğalibiyätniŋ ällik jilliq tävälludi munasiviti bilän җumhuriyät Prezidentiniŋ Pärmaniğa benaän juquri dšlät mukapatliriga sazavär bolğanlar edi. Mana ändi şu mukapatlarni tapşuruş märasimidin uttur kšrsitiş berilivatidu.Prezident N.Nazarbaev veteranlarni Uluq Ğalibiyätniŋ yerim äsirlik märikisi bilän täbrikläp, ularğa illiq lävzini izhar qildi, andin mukapatlarni tapşuruşqa başlidi. Dälät rähbiri däsläpkilär katarida “Halıq Qaharmanı” juquri atiğiğa egä bolğan Uyğur nahiyäsidin kälgän pensioner Mšrdün Teyipovniŋ mäydisigä šz koli bilän alahidä bälgü – “Altun Yultuzni” qadidi.
– Maŋa berilgän bu juquri mukapatni barliq uyğur hälqigä bildürülgän hšrmät däp bilimän, – dedi Häliq Qährimani M.Teyipov Prezidentqa šz minnätdarliğini izhar kilip. — Bu aliy däriҗilik mukapat üçün Sizgä, härmätlik Prezident, uyğur hälqiniŋ namidin çoŋ rähmät eytimän.
Andin diktor җumhuriyät Prezidentiniŋ “Halıq Qaharmanı” atiğini beriş toğriliq Pärmaniğa qoşumçä berilgän räsmiy izahni oquşqa başlidi: “Mšrdün Teyipov ataqliq Panfilov diviziyasi tärkividä җäŋ qildi. 1941-jilniŋ noyabr' eyida Podmoskov'ediki җäŋlärniŋ biridä düşmän tankisini säptin çiqirip, säkkiz faşistni uҗuqturğan. Keyiniräk M.Teyipov kšpligän qanliq җäŋlärgä katnişidu. Smolensk yenidiki җäŋlärniŋ biridä uniŋ bšlümi düşmänniŋ ikki tankisini kardin çiqirip, ularniŋ ekipajlirini toluq uҗuqturidu. U Jiraq Şäriq frontida yapon militaristliriğa qarşi җäŋlärgä katnişidu. 1945-jilniŋ avgust eyida uniŋ bšlümi yaponlarniŋ dala ştabini kuralsizlandurup, polk bayriğini qolğa çüşiridu. Mšrdün Teyipov uruş jillirida tšrt qetim җarahätlängän, biraq härqaçan säpkä qaytip kälgän”.
Bu küni, yäni 3-may, helikäm kšz aldimda turidu. Män, Uyğur nahiyäsiniŋ hakimi süpitidä, bu lavazimda aldi-käyni bolup 20 jilğa yeqin vaqit oltarsammu, hizmät telefoni mundaq nurğun, eytqan bolar edimki, tohtimay jiriŋliğan ämäs. Telefon nogiyiniŋ u täripidikilärniŋ eytari birla: “Mubaräk bolsun, bu päqät bizniŋ nahiyä hälqiniŋla hoşalliği ämäs, duniyadiki barliq uyğurlarniŋ hoşalliği. Şuŋlaşqa aldi bilän Sizni täbrikläy dävatimän…”.
Yaq, män u küni birär orden almidim yaki şähsiy hayatimğa munasivätlik birär hoşalliq vaqiä yüz bärmidi. Meni täbriklävatqanlarni äşundaq hoşal qilğan närsä, nahiyämizdiki tağ bağriğa jaylaşqan qedimiy Açinoqa yezisiniŋ turğuni, Uluq Vätän uruşiniŋ veterani, peşqädäm ustaz Mšrdün Teyipovqa mustäqil elimiz – Qazaqstan Jumhuriyitiniŋ äŋ aliy mukapiti “Halıq Qaharmanı” atiğiniŋ berilişi boldi.
Kšpçilikniŋ meni äynä şundaq täbriklişi täsadipi ämäs edi. Bizgä, nahiyägä, juquridin Uluq Vätän uruşida qährimanliqniŋ ülgisini kšrsätkän ikki adämniŋ namzitini täklip qiliş kšrsätmisi kälgän edi. Biraq här ikki namzatniŋ milliti uyğur boluşi keräkligimu eğizçä äskärtildi. İkki namzatni tallavalduq, ularniŋ biri näq Mšrdün aka Teyipov edi. Keyiniräk mälum bolğinidäk, uyğurlar ziç yaşaydiğan barliq nahiyälärgä, җümlidin Almuta şähirigimu şundaq kšrsätmä kelip çüşkän ekän. Demäk, namziti täklip qilinğan 10-15 uyğurniŋ içidin bizniŋ namzitimizniŋ štüşi, älvättä, çoŋ hoşalliq edi.
Bu yärdä “Mšrdün akiğa nemä üçün bu juquri ataq berildi?” degän soalniŋ tuğuluşi täbiiy.
Uruş başlanğan jili Mšrdün Teyipov bir top jutdaşliri bilän Almutida täşkil qilinğan Panfilov diviziyasiniŋ 10-atquçilar koşuniğa bšlünidu. U yärdä härbiy täyyarliqtin štkändin keyin bšlümçä komandiri bolup bälgüländi. 1941-jilniŋ dekabrida Kalinin vilayitiniŋ territoriyasidä däsläpki qetim җäŋgä kirdi. Äşu җäŋdä u jutdişi İsrayildin ayrildi. Qolida җan bärgän ağinisiniŋ qazasi yaş jigitkä eğir çüşgi. Kšzidä yaş, qälbidä düşmängä bolğan näprät. Läniti uruş bolmiğinida ana jutta billä oynap-külüp jürmättimu. Tehi on güliniŋ birimu eçilmiğan ediğu.
Keyiniräk Mšrdün alaqiçilar topiğa bšlündi. Bir küni җaŋgal arilap kelivatqan top mäkkäm bekingän düşmängä duç käldi. Toqayni zil-ziligä kältürgän şiddätlik җäŋ başlinip kätti. Küç täŋ bolmiğan bilän, hayatqa bolğan muhäbbät, tšmürdäk iradä ğalip çiqti. Ular faşistlarni tar-mar qildi. Şu җäŋdin keyin kšpligän җäŋçilär orden-medal'lar bilän mukapatlandi. Mšrdün Teyipovniŋ mäydisigä däsläpki İİİ däriҗilik “Şšhrät” ordeni taqaldi.
Һärqandaq närsä däsläp yüz bärgändä ästä mäŋgü qalidu. M.Teyipov Belorussiya üçün bolğan җäŋdä däsläpki qetim eğir yaridar bolidu.
“Җäŋ aşliq pişip yetilgän etizda boluvatatti, – däp sšzläp bärgän edi bizgä veteran şu künniŋ vaqiäsini. — Buğdayni kšrüp, jutum, anam, qerindaşlirim äskä çüşüp, kšŋlüm kandaqtu hayaҗanliqqa berilip kätti. Bir çağda yeqin yärdin etilğan avtomat oqi aldimda turğan başaqlarni qirqip çüşti. Tehila šzämgä kelälmigän edim. Qandaqlarçä yärgä çüşkän başaqlarni terişkä başliğinimnimu säzmäyvatimän. Arida snaryad yerildi. Män danni ugilap, gimnasterkamniŋ yançuğiğa seliş bilän bänt. Sol putum ağriğandäk boluvatidu. Qarisam, štükkä qan quyuluptu. Qansirap, hoşumni yoqitiptimän. Gospital'da helä uzaq yetişkä toğra käldi”.
Davalinip çiqqandin keyin Mšrdün aka razvedçiklar vzvodiğa ävätildi. Bu qetim җäŋlärdä helä tavlanğan җäŋçini tehimu eğir sinaq kütüvatatti. Palvan bästilik jigit korqumsizliği, җür°iti bilän birdin komandirlarniŋ kšzigä çüşti. Һärqandaq җäŋgivar tapşurmini u şäräp bilän orunlatti. Birdä Baltiq boyida nemislarniŋ nurğun adämni Germaniyagä haydap maŋidiğanliği häqqidä hävär käldi. Razvedçiklarğa şu adämlärni düşmändin qutulduruş tapşuruği berildi. Vzvod yoşurun halda düşmänniŋ arqa sepigä štüp, yüzligän ayal-qiz, balilar kamalğan ambarğa yeqinlaşti vä küzättiki faşistlarğa täsadipi huҗum qildi. Şiddätlik җäŋdä vzvod komandiri qaza boldi. Serjant M.Teyipov heç hoduqmay, väziyätni başqurdi. Şu җäŋdä Mšrdün aka talay җäŋgivar dostliridin ayrildi. Amma ular tapşuruqni orunlidi. Faşistlar qulluqqa elip maŋğan gunasiz adämlär azat qilindi. Qisim komandiriniŋ uyğur jigitigä bolğan işänçä-hšrmiti tehimu apggi. Şu җäŋdiki qährimanliği üçün M.Teyipov “Uluq Vätän uruşi” ordeni bilän täğdirländi.
Räsmiy häҗҗätlärdä Mšrdün Teyipovqa nemä üçün “Häliq Qährimani” atiği berilgini häqqidä äynä şundaq qisqiçila eytilğan. Özimu bu häqtä paraŋ qilişni ançä halimatti. U ämäliyatniŋ adimi. Amma häliq šz qährimanini bäribir tonuvaldi. Äslidä uniŋğa bu nam uruş jilliri berilişi keräk edi. Çünki uniŋ uruştiki härbir küni qährimanliqqa tolup-taşti. Һär keçidä degidäk düşmänniŋ arqa sepigä štüp, uniŋ küçini eniqlaş, “til” elip keliş – uniŋ üçün adättiki işqa aylanğan edi. Җismaniy küçkä tapqurluq, zeräklik qoşulğanda härqandaq düşmän hätärlik ämäs. Yeniğa ikki-üç җäŋçini ägäştürüp, yüzgä yeqin “til” elip kälgän. Һätta birdä u bir yapon generali bilän birnäççä ofitserni äsirgä alğan.
Mšrdün aka kšp štmäy šz җasurluğini yänä bir namayiş qildi. Kenisberg yenidiki җäŋlärdä u šzi yalğuz düşmänniŋ üç tank vä 36 solditini uҗuqturdi.
Uniŋ härbir orden-medali äynä şundaq җasarätniŋ guvaçisi. Häliq Qährimaniniŋ qährimanliq sähipisidä Mojaysk, Vitebsk, Rjev, Kalinin, Orşa, Gomel', Smolensk vä başqimu yüzligän şähär-yezilarni, Dnepr, Oder däriyalirini däsläp işğal qilğanlar qatarida yezilğan. Tšrt qetim eğir җaharät elip, davalinip, yänä säpkä turğan җäŋçi, täkrarlaymänki, bu ataqqa şu çağdila munasip bolğan.
Şundimu Qähriman šzi yapon militaristliriğa qarşi bolğan җäŋlärni zadi untumaydu. Bäş jil boyi şärqiy çegarida qadilip turuvelip, Keŋäş armiyasini aҗizlitişqa härikät qilğan Kvantun armiyasi küçi vä heçnärsidin qaytmaydiğan kamikadzeliri (šzini šlümgä mähküm qilğuçi adämlär) bilän mäşhur bolidiğan. 555-artilleriya-minomet polkiniŋ tärkividä Zabaykal'e mäydaniğa ävätilgän Mšrdün Teyipov minomet komandiri edi. Däsläpki şiddätlik җäŋlärniŋ biridä polk komandiri qorşavda qeliş hovupiniŋ aldini elip, çekinişkä buyruq beridu. Arqiğa çekinip bolğandin keyin radiotelefonlarniŋ blindajda qalğanliği mälum bolidu. Mšrdün aka säpdişi Äkimbekov bilän radiotelefonlarni elip keliş niyitini bildüridu. Çünki polk üçün ularniŋ ähmiyiti intayin çoŋ edi. İkki dost šmüläp berip, radiotelefonlarni elip qaytidu. Şu arida düşmän ularni bayqap qelip, oq yağduruşqa başlaydu. Äkimbekov qaza bolidu. Mšrdün aka җäŋgivar dosti bilän ünsiz hoşlişidudä, apparatlarni dümbisigä artip polkqa yätküzidu. İçidä dosti üçün intiqam eliş oti küçiyidu. Pursät šzini kšp kütküzmäydu. Komandirğa šziniŋ razvedçik ekänligini eytip, keçiläp düşmänniŋ arqa sepigä berişqa iҗazät soraydu. İkki hämrayini yeniğa alğan җasur jigit düşmän ştabiğa besip kirip, yapon generalini җäŋgivar tuği bilän qoşup elip kelidu. Mundaq qährimanliq kšrüngän adämniŋ qolidin kelivärmätti. Çünki šz tuğidin ayrilğan härqandaq härbiy qoşun, qaysi dšlätkä täälluq boluşidin qät°iy näzär, därhal tarqitilidu. Mšrdün Teyipov – äynä şundaq pütün bir qoşunni päm bilän bärbat qilğan qähriman.
Teçliq hayat Mšrdün aka üçün 1946-jili avgustta başlandi. Aliy däriҗilik tšrt orden, onğa yeqin җäŋgivar medal'ni kšksigä taqap qaytqan qäysär oğlanni jut quçaq yeyip qarşi aldi. Kolhoz quruluşiğa aktiv iştrak qilip, äl teçliğini saqlaş yolida şeyit bolğan Teyipniŋ qähriman oğliğa äl-jut zor ümüt artatti. Egilik rähbärligi uni vilayätlik iҗraiy komitetniŋ yenidiki qisqa muddätlik kursqa oquşqa ävätti. Uni tamamlap kälgän yaş jigit däsläp yeza keŋişiniŋ kativi, andin uniŋ räisi bolup, 1958-jilğiçä işlidi. Bu jillar Çoŋ Açinoqa vä Kiçik Açinoqa yeziliriniŋ uruştin keyin qayta tiklinip, gülliniş җäriyani başlanğan dävri bolidiğan. Tünügünki soldat bu yärdimu šzini mäydandikidäk dadil, җür°ätlik tutti. Bilimgä huştar Mšrdün aka iştin qol üzmäy, Abay namidiki Qazaq pedagogika institutiniŋ geografiya fakul'tetini tamamlidi. Şu jilila mäktäptä işläşkä niyät bildürdi. Çünki u jilliri mäktäplärdä aliy bilimlik mutähässislär yetişmätti. Şu, şu boldidä, u qalğan šmrini şäräplik käsip — muällimlikkä beğişlidi. Ta pensiyagä çiqqan 1988-jilğiçä u jutiniŋ yüzligän jigit-qizliriniŋ kälbigä märipät uruğini säpti.
Hulläs, 1995-jili Uluq Ğalibiyätniŋ 50 jilliği munasiviti bilän Mšrdün Teyipov bu yüksäk ataqqa sazavär boldi. Şu çağda qeliplaşqan ämäliyat boyiçä, bu päqät Mšrdün akiniŋ şähsiy hoşalliğila ämäs, bälki pütkül nahiyäniŋ, җümlidin şu nahiyäniŋ rähbärliginiŋ, җümlidin şähsän meniŋ hoşalliğim, başqiçä eytsam, qolğa kältürgän utuğum edi. Utuq demäkçi, rast nahiyägä rähbärlik qilğan jilliri mäyli iҗtimaiy-mädäniy, mäyli ihtisadiy sahada bolsun, tilğa alarliq utuqlarğa qol yätküzdüm, amma hälqimiz arisidin, yänä kelip nahiyämizdin Häliq Qährimaniniŋ çiqişi häqiqätänmu çoŋ muvapäqqiyät edi.
Äynä şu utuğimiz may eyi davamida pütkül häliqniŋ hoşalliği süpitidä nişanlandi. Uni tehimu beyitiş vä hälqimizniŋ rohini tehimu egiz kštiriş mähsitidä birär toy-märikä štküzüş täläp qilindi. Bu pikirni Mšrdün aka istiqamät qilivatqan Kiçik Dehan yezisidiki “Oktyabr'” kolhoziniŋ räisi Tel'man Tursunovqa eyttim. U meni toluq qollap-quvätläydiğanliğini, jutdaşlarmu çoŋ bir märasim štküzüşni niyät qilivatqanliğini yoşurmidi. Şundaq qilip, bu toyğa täyyarliqni qizğin başlavättuq.
Tel'man Tursun oğli Mšrdün akiniŋ hšrmitigä uyuşturulğan şu toy-märikini juquri däriҗidä štküzüşkä kšp küç çiqardi, jutdaşlarmu qarap turğini yoq…
Äşu toyğa quruq qol beriş äsla mümkin ämäs edi – soğiniŋ äŋ yahşisini täyyarlaş täläp qilinatti. Nahiyä rähbärliginiŋ bir baş qoşuşida moşu mäsilini kštärdim, härkim härhil pikirlärni eytti. Biraq heçqaysisi kšŋlümgä yaqmidi. Ahirqi sšzni šzäm elip, “Nahiyämizdin, yänä kelip, uyğurlar arisidin Häliq Qährimani kündä çiqmaydu. Onliğan, hätta yüzligän jillar štüp ketişi mümkin. Şuniŋ üçün Qährimanimizğa bir maşina soğa qilimiz” dedim.
Pikrim kšpçilikkä yeqip kätti, qarşi çiqqan heçkim bolmidi. Biraq ahçini nädin alimiz? Şu 1995-jilni kšz aldimizğa kältüräyliçu? Kolhoz-sovhozlar tariliş täripigä štkän, eğir ihtisadiy ähvalğa duç kälgän päytlär edi. Kassida kšk tiyinmu yoq. Byudjet sahasiniŋ adämliri aylap-aylap maaş alalmayvatqan, pensiya puli keçikip aran berilivatqan çağda, ahalidin ahça jiğiş ularniŋ “ağrivatqan çişiğa muş urğanliq” bilän baravär edi. Tavakälçilikkä berildimdä, nahiyädiki on bir kolhoz vä üç sovhozniŋ räis-mudirliriğa, barliq mähkimilärniŋ rähbärlirigä “seliq” saldim vä uni şähsän šzäm qattiq nazarät astiğa aldim. Ahiri, yetärlik mäbläğ jiğildi vä yeŋi “Jiguli” maşinisini täyyarlap qoyduq.
Kiçik Dehan yezisida märikä štkän küni äynä şu maşininiŋ açquçini Häliq Qährimaniğa dağduğiliq şaraitta tapşurduq. Bu şähsän meniŋ üçün bir šmür ästä qalidiğan vaqiä bolup qaldi. Keyiniräk u šzi uzaq jillar işligän Oktyabr' ottura mäktivigä, nahiyä märkizi – Çonҗida çoŋ bir koçiğa nami berildi.
Mšrdün aka šmürlük җüpti Bumäriyäm ana bilän yättä pärzänt sšyüp qatarğa qoşti. Pärzäntliriniŋ tunҗisi – İsaq – meniŋ bilän birquramliq. U dadam Mirzigül Nasirov uzaq jillar davamida räisi bolğan Çarindiki daŋliq Sverdlov namidiki kolhozda injener-quruluşçi lavazimini egilidi. Egilikniŋ baş mutähässisliriniŋ biri süpitidä kolhoz ihtisadiniŋ täräqqiyatiğa, Çarinniŋ zamaniviy tüs elişiğa munasip hässisini qoşti.
Eytmaqçi, äynä şu İsaq institutni pütirip, yollanma bilän Çarinğa kelidu. Şu çağda Mšrdün aka šziniŋ qurdaş-dosti dadamğa yoluqup, oğli İsaqni tapilap kätkänliginiŋ guvaçisi bolğan edim. İsaq atisiniŋ eqidisini aqlap, işta nahayiti täläpçan dadamniŋ işänçisigä erişip, ümütini aqlidi.
Mšrdün aka İsaqni vä kolhozniŋ baş zootehnigi bolup helidin beri işlävatqan baҗisi Zihrulla aka Җamalovni yoqlap Çarinğa pat-patla kelätti vä undaq päytlärdä dadamni yoqlimay kätmätti. Bir qetim ularniŋ sšhbitigä dahil bolğinimda uqqinim, Mšrdün aka İsaqniŋ ğemini qildi. Dadam bolsa, İsaqni häşlärgä kštirip mahtap, Mšrdün akini helila hoşal qilip qoydi. Һäqiqätänmu, İsaq šz işiniŋ mahiri edi. Ägär nahiyädä alahidä tilğa elinidiğan ikki injener-quruluşçi bolsa, sšzsiz, şuniŋ biri İsaq boldi.
Juqurida Mšrdün aka Häliq Qährimani atalğanda, beşimiz kškkä yätkänligini alahidä täkitläp šttüm. Ändi bu qetim uniŋ tuğulğininiŋ 100 jilliğini äynä şundaq juquri roh, kštiräŋgü käypiyat ilkidä atap štüş – bizniŋ pärzimiz. Bu pärizni štäş hälqimizniŋ qolidin kelidu. Buniŋğa heçkim, heçqandaq vaqitta şäk-şübhä kältürmäydu däp oylaymän.

Muratbäk NASİROV.Almuta şähiri. SÜRÄTTÄ: Һ.Arziev (soldin oŋğa) M.Teyipov, U.Taubaldin vä maqalä muällipi M.Nasirov (1995-jil).

Bälüşüş

Javap qalduruŋ