Dähşätlik jillarniŋ azap-oqubätliri

0
233 ret oqıldı

31-may — Säyasiy täqip qurvanlirini hatiriläş küni
Mälumki, 31-may – Säyasiy täqipläşlär qurvanlirini hatirläş küni süpitidä käŋ atap štülüvatidu. Bu küni nahäqtin tutqunğa elinip, šlümgä uçriğan äҗdatlirimizni eğir qayğu-eçiniş ilkidä äskä elip, rohi aldida baş egimiz, qäbir, yadikarliqliriğa gülçämbärlär, güldästilär qoyimiz. Çünki, şu balayu-apätniŋ därt-häsritini tartmiğan aililär az ämäs. Bu häqqidä oylisaq, jüräklirimiz moҗulidu…Sergey Kremlevniŋ «Velikiy Stalin» namliq kitavida yezilişiçä, 1937-jili 918671 adäm qolğa elinip, ularniŋ 353074i etilğan, ändi 1938-jili qolğa elinğan 629695 kişiniŋ 328632gä šlüm җazasi berilgän. 1939-jili 41627 adäm «häliq düşmini» atilip, ularniŋ arisidin 2601kişi sot-soraqsiz etilğan ekän.
Uniŋdin keyinmu säyasiy täqipläşniŋ qara borini tohtiğini yoq. Ändi «Zagadka 37 goda» namliq kitapta yezilişiçä, Stalin rähbärlik qilğan ottuz jil içidä tšrt million adäm täqipläşkä uçrap, ularniŋ täŋdin-tolisi etilğan, qalğanliri GULAG lager'lirida azap çekip, adäm çidiğusiz eğirçiliq, horlaşlar vä açarçiliqlarğa duç kelip, halak bolğan. SSSRda nahäqtin-nahäq täqipläşkä uçrap, qurvan bolğanlarniŋ eniq sani tehi toluq eniqlanğini yoq. Bu räzil säyasät Stalin hškümranliqni qolğa alğan jillardin başlanğanliği häqiqät. U bolupmu 1937-jili «Dahiniŋ» kšrsätmisi boyiçä oçuq ovҗ aldi. Çünki Stalin «tazilaş» toğriliq buyruqni şu jili fevral'-mart eyida bolğan Märkiziy Komitetniŋ plenumida qilğan «Trotskiyçilar vä başqimu yat unsurlarni uҗuqturuşta partiyaviy işlarniŋ yetişmäslikliri» toğriliq dokladida bärgän edi. U šz nutqida «tüp tomuridin yoqitiş», «kšzdin ğayip qiliş» sšzlirini bir näççä qetim täkrarlaydu. Buniŋ šzi mäs°ul hizmätlärdä işlävatqan qabiliyätlik täşkilatçilarğa, ilğar ziyalilarğa, mädäniyät, sän°ät, ädäbiyat ärbapliriğa qaritilip, hämmisini uҗuqturuş nişanğa elindi. Täqipläştin diniy zatlarmu çättä qalğini yoq. Ular mähsus topqa bšlünüp, 165 miŋ imam-molla tutqunğa elinip, ularniŋ 107 miŋi etilğan.
Bu «çoŋ terrorniŋ» asasiy mähsiti Stalinniŋ şähsigä siğinişini mustähkämläşkä qaritilğan edi. U aldi bilän ätrapidiki ataqliq säyasiy ärbaplar Buharin, Zinov'ev, Rıkov, Trotskiy vä başqilarni satqun süpitidä uҗuqturdi. NKVDniŋ «üçlükliri» täripidin här küni yüzligän beguna adämlär atquzuldi. Tutqunğa elinğanlarniŋ tizimi ikki topqa bšlündi, uniŋ birinçisi – atu җazasiğa kesilgänlär, ikkinçisi on jil vä uniŋdin uzaq muddätkä sotlanğanlar. Bu tizimlarniŋ kšpçiligi Stalin täripidin tästiqlinip turğan.
Täqipläşlärniŋ balayu-apiti Qazaqstan hälqinimu aylinip štkini yoq. Şähär, yezilarda härhil yala-tšhmätlär bilän yüz miŋdin oşuq adäm täqipkä uçrap, ularniŋ 25 miŋi šlüm җazasiğa kesilgän. Şu beguna adämlärniŋ 30-35 paizi rähbiriy hadimlar vä ziyalilardin tärkip tapqan bolsa, 40 — 45 payizini savatsiz vä çalasavatliq yeza adämliri bolsa, qalğanlirini işçilar täşkil qilidu. Ularniŋ arisida yeşi 80din alqiğan bovay-momaylar, hätta on güliniŋ biri eçilmiğan yaşlarmu bar edi.
Täqipläşkä uçriğanlar arisida uyğur pärzäntlirimu az ämäs. Hälqimiz arisidin yetilip çiqqan kšrnäklik täşkilatçilar bilän ziyalilarniŋ hämmisi degidäk «häliq düşmini» atilip, qolğa elindi. Ular dähşätlik GULAG lager'lirida azap çäkti, nurğunliri etildi. Ularniŋ biraz qismila jutliriğa aman käldi. Һayat vaqtida ularniŋ helisi bilän sšhbätlişip, beşidin käçürgän eğir särgüzäştiliri toğriliq hekayilirini aŋliğan edim. Yarkäntlik Nasir Һoşurbaqiev, İsmayil Ayupov, Sidiq Zuliyarov, Abdirim Näbiev, Mirğiyas Vaҗitov vä başqilar şular җümlisidindur.
Ularniŋ eytqanliriğa tayinip gäp qilsam, umumyüzlik täqipläş – Keŋäş İttipaqi hälqiniŋ beşiğa kälgän äŋ eğir paҗiädin boldi. Uniŋ azap-oqubätlirini tartmiğan elimizniŋ birmu buluŋ-puşqiği qalmidi. Täqipläşniŋ qara borini härbir jutni qorqunuç bilän änsizlikkä selip, ilğar adämlirini šziniŋ dähşätlik qoyniğa alğan edi. Bügün bar adäm ätä yoq, bügün üç adämniŋ beşi qoşulsa, ätä ularniŋ ikkisi yoq. Jut änsizçilikkä petip, җim-җitliqqa çšmdi. NKVDniŋ hadimliri şähär, yezilarni timisqilap, nişanğa alğan «düşmänlirini» qolğa çüşirişkä tirişti. Ziyalilarla ämäs, kšpligän savatsiz, säyasättin heç häviri yoq adämlärgimu nahäqtin «häliq düşmini», «çät älniŋ şpioni», «millätçilär», «islamçilar» vä başqimu qalpaqlar kiygüzilip, ular türmilärgä qamilip, Sibir'niŋ lager'liriğa haydaldi. Ularniŋ kšpçiligi hävärsiz yoqap kätti. Adämlär җämiyättä nemä vaqiäniŋ yüz berivatqanliğini çüşinälmäy gaŋgiridi. Һätta adämlär bir-biri bilän munasivät qiliştinmu qorqidiğan boldi. Bir-birigä guman bilän qaraydiğan halätkä yätti. «Häliq düşmänliriniŋ» ailisidin, baliliridin jutdaşliri, hätta tuqqanlirimu jiraqlaşti, beşiğa kün çüşkänlärgä “haliŋ neçük?”, däydiğan adäm qalmidi. Ularnimu çüşinişkä bolatti, ätiki künidin änsirätti. Munasivät qilsa, ularmu «häliq düşmini» bolup qolğa elinişi çoqum edi. «Häliq düşmänliriniŋ» aililiri yär ağdurulup, aqarätländi, horlandi, çoŋliriğa iş berilmidi, baliliri mäktäptin qoğlandi, insan tšzgüsiz mundaq ähval hämmini zar qahşatti…
Şuni eytiş keräkki, uruş vä uniŋdin keyinki jillirimu täqipläş, häliqlärni haqarätläp, zorlap kšçürüş härikiti tohtimidi. Mäydanda şiddätlik җäŋlär ovҗ alğan jilliri Şimaliy Kavkaz, Qirim yaqisida istiqamät qilivatqan häliqlärgä “nemis äskärlirigä yardämlişip, Vätängä satqunliq qildi”, degän banä bilän ularni tuğulğan jutliridin mäҗburiy kšçürüş härikiti jürgüzüldi. Ularniŋ sani Keŋäş İttipaqi boyiçä 2826419 adämgä yätti. Şuniŋ içidä Qazaqstan Җumhuriyitigä 1 million 200 miŋ adäm yär ağdurulğan ekän. Mehrivan, mehmandost qerindaş qazaq hälqi şu eğir jillardimu ularni quçaq eçip qarşi elip, bar närsisini täŋ bšlüp yardämläşti, ğämhorluq qildi. Şu tüpäyli ular bara-bara turmuş-tirikçiliklirini yolğa selip, ğäm-qayğudin qutuldi, dostluği yaraşqan bu šlkigä turaqlişip kätti. Һazir hämmisi iҗil-inaq, paravän hayat käçürüp, Dšlät Rähbiri N.Ä. Nazarbaev täripidin alğa sürülgän uluğvar väzipilärni orunlaşqa säpärvär bolup, qolğa kältürülivatqan çoŋ utuqlarğa ästaidil ämgäkliri bilän munasip ülüşlirini qoşuvatmaqta. Ularniŋ käŋ-peyillik qazaq hälqigä eytidiğan minnätdarliği çäŋsiz.
Abdukerim TUDİYaROV, Qazaqstanniŋ Pähriy jurnalisti.

Paҗiädin keyinki matäm

Ötkän äsirniŋ 1918-jili uyğur hälqiniŋ beşiğa çüşkän «Atu paҗiäsi» däp atalğan balayu-apät çegariniŋ här ikki täripigä eğir täsirini kšrsätti.
Moşu paҗiä başliniştin birnäççä kün ilgiri Ğulҗa şähiridä turidiğan Һämrahun isimlik kişi oğli Abdullani elip, Çeläk täväsidiki uruq-tuqqanlirini yoqlap kälmäkçi bolidu. Taŋ sähärdä etini toqup, ayali Märiyämhan bilän hoşlişip, yolğa ravan bolidu. Şu arida tağniŋ u çetidä qirğinçiliq boluvatqanliği vä uniŋdin aman qalğanliriniŋ qeçip kätkänligi häqqidä şum hävär kelidu. Buni aŋliğan Märiyämhan ana yoldişi Һämrahun bilän oğlini taqätsizlik bilän kütidu. Biraq künlär, häptilär, hätta aylar štsimu ulardin uçur bolmaydu. Һeç çarisiz qalğan Märiyämhan çoŋlarniŋ mäslihiti boyiçä näzir štküzüp, qur°an oqutivätkän bolsimu, ümütini üzälmäy künlärni häsrättä štküzidu.
Һämrahun Ğulҗidin çiqip, Uyğur nahiyäsidiki yezilarğa yeqin kälgändä, häliqniŋ qiya-җiya päriyadini, qizil äskärlärniŋ addiy häliqni qirivatqanliğini kšrüp, «Oğlum, meni mäkkämiräk tutqin!» däp etini käynigä burap, tağ täräpkä çapidu. Amma paҗiä başlinip kätkändä, taqqa yoşurunğan kişilärni izdäp jürgän äskärlärdin qutuluş asan ämäs edi. Tağ arisiğa mšküngänlärnimu soldatlar izdäp jürüp etivatatti. Ata-bala qeçip jürüp, ahiri soldatlarniŋ ayiği җimiqqanda, Ğulҗa täräpkä štüvalidu. Mälisidiki šz šyigä az qalğanda, Һämrahun attin çüşüp, aldi bilän aqsaqallardin birqançä kişini ayaliniŋ yeniğa kirgüzmäkçi bolidu. Şuŋğiçä taqät qilalmiğan gšdäk Abdulla attin säkräp çüşidudä, hoyliğa kirip, «Apa!» däp vaqiravetidu. Bu päyttä ändila namazğa täyyarlinivatqan Märiyämhan kütülmigän hadisidin hoşini yoqitip, šzigä kelälmäy, şu yärdila җan üzidu.
Bu vaqiäni män qeyinanamdin aŋliğan edim.
Mälumki, şu jili yüz bärgän bu paҗiä heçbir uyğur ailisini ägip štmäy, qanliq iz qaldurup kätti. Uyğur ahalisiniŋ, bolupmu är kişiliriniŋ soal-soraqsiz oqqa tutulğini – bu tarihtiki äŋ qäbih vaqiäliklärniŋ biri. Şuŋlaşqa şuniŋdin beri «atu» desä, härbir uyğurniŋ jürigi moҗuydu.
Rämätlik qeyinanamniŋ eytip berişiçä, Qoramda ularniŋ Һäväydulla isimliq bästlik häm qavul bir nävrä inisi bolğan ekän. “Atu” başlanğanda, Һäväydulla ikki siŋlisini elip äski tamlar arqisiğa mšküp qaçidekän. Biraq yavuz qizil äskärlär qiqas-çuqan selişip yetip käptu vä ularniŋ birnäççisi qizlarniŋ iziğa çüşüptu. Yaş gšdäk siŋilliriniŋ nomusini saqlaş niyitidä batur jigit ularni kona tamniŋ yeniğa turğuzup qoyup, bar küçi bilän tamni jiqitip, andin keyin šzi ambarğa käynidin kirgän birnäççä soldatni çepip šltürgän ekän. Lekin derizidin etilğan birnäççä pay oq uni ahiri jiqitiptu.
Äynä şundaq eğir künlärniŋ sadasi çegariniŋ här ikki täripidiki uyğur hälqigä qattiq täsirini kšrsätkäçkä, bu hälqimiz tarihidiki äŋ eğir paҗiä ekänligi eniq.
Nailäm ҺÄMRAEVA.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ