Rekordlar šzgärtilişi mümkin

0
884 ret oqıldı

Şšhrät MÄSİMOV, «Uyğur avazi»/ Millionlar oyuni hesaplanğan futbol işqivazliri yahşi biliduki, 14-iyun' vä 15-iyul' künliridä 21-duniya çempionatiniŋ bayriği kštirilidu.Hoşna Rossiyaniŋ on bir şähiridiki 12 stadionda štidiğan tšrt jilniŋ moşu baş turniriniŋ eçilişiğa sanaqliq künlär qalğansiri, gezithanlardin çempionatniŋ tarihiğa, milliy tallanma komandimizniŋ FİFA birinçiliginiŋ tallaveliş matçlirida qolğa kältürgän nätiҗilirigä, şundaqla ayrim futbol yultuzliriniŋ şähsiy kšrsätküçlirigä munasivätlik qismän bolsimu statistikiliq mälumatlarni elan qilişimiz toğriliq muraҗiät qilivatqanlarniŋ sani kündin-küngä kšpäymäktä. Tšvändiki maqalimizda biz ularniŋ iltimasini qanaätländürüşkä tiriştuq.

Mälumki, 1992-jilğiçä Qazaqstan futbolçiliri SSSR tallanma komandisiniŋ tärkividä häliqara turnirlarğa qatnişip kälgän edi. 1992-jili 1-iyun'da mustäqil Qazaqstan tallanma komandisi Türkmänstanğa qarşi birinçi häliqara uçrişişni štküzidu. Şu çağda Bahtiyar Bayseitov mäşiqländürgän futbolçilar 1:0 hesavi bilän ğalip çiqqan edi. Umumän, 1992-jili qazaqstanliqlar Märkiziy Aziya kubogida birinçi orunni egiläydu.
Ändi Qazaqstan Futbol federatsiyasi 1994-jili räsmiy Häliqara Futbol federatsiyaliri assotsiatsiyasiniŋ (FİFA) äzasi boldi. FİFA dairisidiki däsläpki matçni Qazaqstan 1996-jili 14-iyun'da Aziya Kuboginiŋ tallaveliş turnirida štküzidu. Komanda Siriya vä Katar bilän bir topta oynap, birinçi matçta Katarni yeŋidu. Äpsus, qalğan uçrişişlarda üç qetim mäğlubiyätkä uçraydu.
1998-jilqi Aziya Futbol konfederatsiyasiniŋ qarimiğida duniya çempionatiniŋ tallaveliş turnirida bolsa, qazaqstanliq futbolçilar däsläp İraq vä Pakstan komandiliri bilän uçrişip, här ikkisiniŋ üstidin ğalip çiqqan edi. Buniŋda milliy tallanma komanda birinçi oyunni 1997-jili 11-mayda Pakstan komandisi bilän štküzüp, 3:0 hesavi bilän yeŋidu. Mäzkür uçrişişta birinçi poŋzäk matçniŋ 2-minutida kirgüzülgän (Bolat Esmağambetov) edi. Moşu oyunda qazaqstanliq futbolçilar däsläpki dubl'ni (Bolat Esmağambetov yänä bir poŋzäk kirgüzdi) qolğa kältüridu. Äpsus, moşu turnirniŋ ikkinçi basquçida bizniŋ jigitlär Koreya Җumhuriyiti, Özbäkstan, Birläşkän Äräp Ämirlikliri vä Yaponiya komandiliri bilän küç sinişip, bir uçrişişta yeŋidu, üç oyunni täŋ štküzüp, tšrtidä yeŋilip qalidu vä duniya çempionatiğa qatnişiş hoquqi üçün küräşni tohtitidu.
Eytmaqçi, duniya çempionati tarihida Qazaqstan futbolçiliriğa däsläpki äskärtiş 1997-jili 29-iyun'da Almutida İraq bilän štküzülgän matçta kšrsitilgän (Oyrat Säduov) edi. Moşu oyunda bizniŋ futbolçiğa (Konstantin Kotov) däsläpki qizil qäğäzmu kšrsitilidu. Ägär işqivazlarniŋ yadida bolsa, bu uçrişiş 3:1 hesavi bilän jutdaşlirimizniŋ paydisiğa ayaqlaşqan edi.
2000-jili Qazaqstan Futbol federatsiyasi Aziya Futbol konfederatsiyasiniŋ tärkividä boluş elimizdä futbolniŋ täräqqiy etişidä iҗabiy rol' oynimaydu, degän qararğa kelidudä, Evropa Futbol assotsiatsiyaliri ittipaqiğa (UEFA) kirişkä intilidu. Nätiҗidä 2002-jili 25-aprel'da Qazaqstan moşu täşkilatniŋ äzaliğiğa qobul qilinidu. Mälumki, assotsiatsiyaniŋ almaşturuluşiğa bağliq Qazaqstan tallanma komandisi Aziya Kuboginiŋ vä 2004-jilqi Evropa çempionatiniŋ tallaveliş turnirliriğa qatnaşturulmaydu.
Qisqisi, Qazaqstan milliy tallanma komandisi mustäqillikkä erişkändin buyan duniya çempionatiniŋ altä tallaveliş turniriğa qatnaşti. Ularniŋ ikkisi Aziya Futbol konfederatsiyasiniŋ tärkividä štküzülsä, qalğanlirida UEFA dairisidä küç sinişivatidu. Äpsus, bu täşkilatqa äza bolğandin keyinmu qolğa kältürülgän nätiҗilär (älvättä, bu yärdä gäp päqät milliy komanda häqqidä boluvatidu – Ş.M) bizni ançila hoşal qilalmisa keräk. Päqät komandini gollandiyalik mutähässis Arno Paypers mäşiqländürgän jillardila bizniŋ jigitlär helä yahşi oyun däriҗisini kšrsitip, işqivazlarda mälum ümüt uçqunlirinimu päyda qilaliğan edi.
Ändi biyilqi duniya çempionatiniŋ tallaveliş uçrişişlirida bolsa, bir qetimmu yeŋiş hoşalliğiğa erişmiduq. Päqät šzimizniŋ mäydanida Pol'şa (2:2), Rumıniya (0:0), Ärmänstan (1:1) komandiliri bilän täŋ oynap, «E» topiniŋ turnir җädvilidä üç pay bilän ahirqi orunğa qanaät hasil qilduq.
Milliy tallanma komandimizniŋ ayrim kšrsätküçlirigä kälsäk, duniya çempionatliriniŋ tarihida 1997-jili Lahorda Pakstan komandisini äŋ jirik hesap (7:0) bilän yäŋgän bolsaq, 2005-jili 8-iyun' küni Almutida qerindaş türklärdin şundaq jirik hesap (0:6) bilän yeŋilip qalduq. Mundaq sälbiy kšrsätküçkä 2008-jili 23-mayda Moskvada Rossiya bilän oyniğandimu «erişiptimiz».
Eytmaqçi, Pakstan futbolçiliri komandisi bilän štküzgän uçrişişta milliy komanda tarihida däsläpki het-trikmu qolğa kältürülgän edi. Bu oyunda Viktor Zubarev üç poŋzäk kirgüzidu.
Umumän, juqurida täkitliginimizdäk, moşu kämgiçä bizniŋ komanda, Aziya vä Evropa dairisidä bolsun, duniya çempionatiniŋ altä tallaveliş turnirida štküzgän uçrişişlarda räqipliriniŋ därvazisiğa 71 poŋzäk kirgüzgän bolsa, šzimizniŋkigä 128 poŋzäk qoyup beriptu.
Futbolçilirimizniŋ şähsiy kšrsätküçlirigä kälsäk, hazirçä Samat Smaqov 76 matçqa qatnişip, milliy tallanma komanda tärkividä äŋ kšp uçrişiş štküzgän futbolçi hesaplinidu. Ruslan Baltiev bolsa, äŋ märgän oyunçi. U 74 oyunda räqiplär därvazisiğa 13 poŋzäk kirgüzdi.
Biyilqi mundial'din keyin, yäni 2019-jili martta 2020-jilqi Evropa çempionatiniŋ tallaveliş oyunliri başlinidu. Biz, qazaqstanliq futbol işqivazliri, Stanimir Stoilov mäşiqländürüvatqan komandimizniŋ moşu turnirda tilğa alarliq nätiҗilärgä erişip, hämmimizni hoşalliqqa bšläydiğanliğiğa ümüt qilimiz.
Futbol statistikisidin hävärdar işqivazlar yahşi biliduki, buniŋdin 90 jil ilgiri, yäni 1928-jili 28-may küni Häliqara Futbol federatsiyaliri assotsiatsiyasiniŋ (FİFA) kongressida futbol boyiçä duniya çempionatini štküzüş toğriliq qarar qobul qilindi. Duniya çempionatiniŋ vuҗutqa kelişidä ikki frantsuz – Jyul' Rime vä Anri Delone kšp küç çiqardi. Jyul' Rime FİFAğa rähbärlik qilişta rekord (1921 – 1954-jillar) ornatti. Anri Delone uniŋ yardämçisi edi. Näq Anri Delone duniya çempionatini uyuşturuş täşäbbuskari boldi. Qoşumçä qiliş keräkki, u jigirmä jildin keyin Evropa Futbol assotsiatsiyaliriniŋ ittipaqini (UEFA) quruş vä Evropa çempionatlirini štküzüş ideyasini otturiğa qoyidu. Eytmaqçi, Evropa birinçiliginiŋ baş mukapiti şuniŋ namida atilidu. Duniya çempionati 1930-jildin tartip, biyil 21-qetim štküzülüvatidu. Däsläpki çempion – Urugvay.
Moşu jillarda säkkiz mämlikätniŋ tallanma komandiliri duniya çempioni ataldi. Ularniŋ arisida äŋ kšp (5 qetim) çempion bolğan komanda – Braziliya (1958, 1962, 1970, 1994, 2002-jillar). Ular hazirçä pentakampeonlar (bu portugal tilidin elinğan sšz bolup, “bäş” sani latinçä “penta” däp täläppuz qilinidu – Ş.M.) däp atilidu. Älvättä, bu vaqitliq nam. Ular altinçi qetim çempion atalsa, bu nam qollinilmaydu. Uniŋ üstigä biyilqi birinçiliktä bäşinçi qetim ğalip çiqişi mümkin bolğan komandilarmu bar.
Mäsilän, İtaliya (1934, 1938, 1982, 2006-jillar), Germaniya (1954, 1974, 1990, 2014-jillar) tšrt qetim çempion taҗisini kiydi. Urugvay (1930, 1950-jillar) vä Argentina (1978, 1986-jillar) ikki qetimdin ğalip çiqsa, Angliya (1966-j.), Frantsiya (1998-j.) vä İspaniya (2010-j.) bir qetimdin çempion atiğiğa erişti.
Birla mutähässis komandiniŋ mäşiqländürgüçisi süpitidä ikki qetim çempion ataldi. U Vittorio Potstso (İtaliya, 1934, 1938-jillar). Ägär biyil Germaniya tallanma komandisi çempion unvanini saqlap qalalisa, tšrt jil ilgiri komandini birinçi orunğa elip çiqqan Yoahim Lev ataqliq italiyalik mäşiqländürgüçiniŋ kšrsätküçini täkrarlaydu.
Üç qetim duniya çempioni atiğiğa erişkän futbolçimu bir. U – braziliyalik Pele. Äsli ismi – Edson Arantis du Nasimentu. İkki qetim çempion atalğanlar – Djuzeppe Meatstsa, Djovanni Ferrari vä Eral'do Mondzel'o (üçilisi – İtaliya), Vava, Jilmar, Mario Zagallo, Garrinça, Didi, Nilton Santos, Djalma Santos, Ronaldo, Kafu (hämmisi – Braziliya), Daniel' Passarella (Argentina).
Üç qetim final turniriğa qatnaşqan oyunçimu bir. U – Kafu (Braziliya). Biraq u ikki qetimla çempion ataldi. Ändi häm futbolçi, häm mäşiqländürgüçi süpitidä altunğa erişkänlär ikki. Ular – Mario Zagallo (Braziliya) vä Frants Bekkenbauer (Germaniya).
İkki finalliq matçta poŋzäk kirgüzgän oyunçilar tšrt. Ular – Pele (Braziliya, 1958 vä 1970-jillar), Vava (Braziliya, 1958, 1962-jillar), Paul' Braytner (Germaniya, 1974, 1982-jillar), Zinedin Zidan (Frantsiya, 1998, 2006-jillar). Bu futbolçilarniŋ içidä Pele, Vava vä Zidan üçtin poŋzäk kirgüzsä, Braytnerniŋ änçisidä ikki poŋzäk bar.
Finalliq uçrişişlarda mäydandin qoğlanğan oyunçilar bäş. Ular – Pedro Monson vä Gustavo Desotti (Argentina, 1990-j.), Marsel' Desayi (Frantsiya, 1998-j.) vä Zinedin Zidan (Frantsiya, 2006-j.), Djon Haytinga (Gollandiya, 2010-j.).
Qizil qäğäz kšrsitilgän därvaziçilar ikki. Ular – Djanluka Pal'yuka (İtaliya, uniŋğa 1994-jili Norvegiya bilän štkän uçrişişniŋ 21-minutida qizil qäğäz kšrsitildi) vä İtumeleng Kune (Җänubiy Afrika Җumhuriyiti, u 2010-jili Urugvay bilän bolğan matçniŋ 76-minutida mäydandin qoğlandi).
Äŋ yaş duniya çempioni – Pele. 1958-jili Braziliya çempion atiğiğa erişkändä, u bari-yoqi 17 yaşta edi. Äŋ «qeri» çempion – Dino Dzoff. 1982-jili İtaliya altun medal' yeŋivalğanda, därvaziçi 40 yaştin eşip kätkän edi.
Duniya çempionatlirida äŋ kšp oyun štküzgän Germaniya tallanma komandisiniŋ qoğdiğuçisi Lotar Matteus (25 oyun). İkkinçi orunda uniŋ vätändişi, huҗumçi Miroslav Kloze (24 oyun). Üçinçi orunda İtaliya tallanma komandisiniŋ qoğdiğuçisi Paolo Mal'dini (23 oyun).
Bäş duniya çempionatiğa qatnaşqan futbolçilar ikki. Ular – Lotar Matteus (Germaniya) vä Antonio Karbahal (Meksika). Ularniŋ qatariğa Rafael' Markes (Meksika) qoşuluşi mümkin.
Mundial'larda äŋ nurğun poŋzäk kirgüzgänlär – Miroslav Kloze (Germaniya,16), Ronaldo (Braziliya,15), Gerd Myuller (Germaniya,14). Һazir oynavatqan futbolçilarniŋ içidä moşu kšrsätküç boyiçä ularğa germaniyalik Tomas Myuller äŋ yeqin turidu. U finalliq oyunlarda hazirçä 10 poŋzäk kirgüzdi.
Bir çempionatta äŋ nurğun poŋzäk kirgüzgän Frantsiya tallanma komandisiniŋ huҗumçisi – Jyust Fonten. 1958-jili u altä uçrişişta 13 poŋzäk kirgüzgän.
Bir oyunda äŋ nurğun poŋzäk kirgüzgän huҗumçi Oleg Salenko (Rossiya). 1994-jili u topluq matçta Kamerun därvazisiğa bäş poŋzäk kirgüzdi.
Äŋ çapsan poŋzäk kirgüzgän oyunçi – Haqan Şükür (Türkiya). U Türkiya bronza medaliğa sazavär bolğan 2002-jili uçrişişniŋ 11-sekundidila Җänubiy Koreya därvazisiğa poŋzäk kirgüzgän edi.
Çempionatlarda poŋzäk kirgüzgänlärniŋ arisida 17 yaşliq Pele äŋ yaş oyunçi hesaplinidu. Äŋ «qeri» futbolçi – kamerunluq Roje Milla (1994-jili u 42 yeşida Rossiya tallanma komandisiniŋ därvazisiğa poŋzäk kirgüzdi).
Duniya çempionatliriğa qatnaşqan äŋ yaş futbolçi – Norman Uaytsayd (Şimaliy İrlandiya). 1982-jili u bari-yoqi 17 yaşta (Peledin bir ay kiçik) bolğan.
Mundial' tarihida finalliq turnirda mäydanğa çiqqan äŋ «qeri» futbolçi – Farid Mondragon (Kolumbiya). 2014-jili Yaponiya bilän štküzgän uçrişişta mäydanğa çiqqanda därvaziçi 43 yaştin eşip kätkän edi.

Futbol boyiçä duniya birinçiliklirigä munasivätlik qismän fakt-mälumatlar hazirçä äynä şundaq. Biraq yänä sanaqliq künlärdin keyin 21-duniya çempionati başlanğanda, ularniŋ biraz bolsimu yeŋilinidiğanliği, äŋ muhimi, uniŋ millionliğan futbol işqivazliriğa untulmas däqiqilärni hädiyä qilidiğanliği talaşsiz, däp oylaymiz.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ