Bir top quçqaç

0
290 ret oqıldı
image description

Ularniŋ bu yärdä yaşavatqiniğa helä zaman boldi. Һoylidiki egizligi ikki metrdin aşurulmay iditliq qirqilip turidiğan bük qariyağaç ularni yazniŋ çidiğusiz aptividin, qişniŋ qähärlik şuvurğanliridin balilirini, hätta tuhumlirinimu yäp qoymaydiğan qarğa-quzğun, seğizğan, aliqanat avğanliq qariğoҗa vä mšşüklärdin qorğaydiğan mäzmut qorğan-sepil edi. Yaq, yaq! Bälki uniŋdinmu artuğiraq. Çünki ozuğimu moşu ätrapta. Moşu bük däräqniŋ içigä härqaysi šz aldiğa uga selişip, tuhum tuğidu. Balilirini çoŋ qilidu. Ävladini ävlatqa ulap, hayat käçüridu. Demäk, bu ularniŋ zimini, Vätini bolğinidä!Ätrapta bu bük qariyağaçtin başqa däl-däräqniŋ alvan türi yetip aşidu. Asman bilän boy talaşqan zilva suvadanlar, säl şamal çiqsila yapraqliri bir-birigä urulup, goya kiçik balilardäk, çavak çelişidiğan çirayliq, kšräŋ aq qeyinlar, qiş-yaz ğämkin, yaşanğan adämlärdäk salapätlik sedä, eränlär, şahliri qandaq bolsa şundaq şaharap šsidiğan beğäm, keläŋsiz qapaq teräklär, kšrünüşila adämni çäksiz oy-hiyalğa, muŋ arilaş qandaqtu-bir tilsim hatirҗämlik bšşügigä bšläp qoyidiğan mäyüs mäҗnuntallar vä kšzniŋ yeğini yäydiğan gül-giyalar bu täväni baş bahardin käç küzgiçä җan aramiğa aylanduridu. Şähärniŋ varaŋ-çuruŋidin keyin bu җay häqiqiy җännät arilidäk bilinidu. Taŋ sähärdin başlap äşu däräqlärdä türlük-tümän quşlar miŋ hil ahaŋda, bäs-bäs bilän sayrap, kšŋlüŋni kštirivetidu.
İşik aldidiki käŋ-kuşadä ayvan bolsa, meniŋ häm işhanam, häm aramgahim. Bu yärdä yazniŋ künliri šy-içi җuğiҗäm tamaqlinimiz. Kündüzliri äşu gšzäl mänzirä vä quşlar orkestriniŋ suğirip-salma näğmisi bilän vaqit tez štüp ketidu. Keçilär uzun vä bir qädär tiniç. Päqät çoŋ koçidin arilap štidiğan maşina, ayrim sägäk iştlarniŋ änsiz qavaşliri vä qäyärdidu-bir yärdä, tinmay çirildaydiğan çekätkiniŋ avazi tün sükütini bearam qilidu. Biraq bir-biri bilän zadila uyqaşmaydiğan bu avazlar, tiŋşavärsäŋ, huddi qara tünniŋ aҗralmas qismi, hämraliriğa aylinip kätkändäk bilinidu.
Äynä şundaq aydiŋ, imir-çimir yultuzluq keçilärdä uzaqtin-uzaq oltirip, hiyal däriyasida üzüşni yaqturimän. Tutaşturğan tamakamniŋmu kšyüp tügigänligini säzmäy qalimän. Yaş ulğayğansiri, uyqa qeçip, adäm äynä şundaq ägiz suğa ohşap qalidiğan ohşaydu. Bu çağda meniŋ hoşnilirim – bir top quşqaç – süt uyqida. Bayquşlar kün boyi «çirik-çirik – tirikçilik» däp, tinmay uçup, säkräp, ubdanla çarçisa keräk. Bük yağaçtin «tirq» qilğan avaz çiqmaydu. «Hoşna ğayiptin» degän sšz bar. «Hoşna häqqi», «Quşlar häqqi» deginimu konidin qalğan äŋgüştär. Bu җähättin hoşnilirim meniŋdin ikki duniya razi boluşi keräk, däp җäzm qilimän. Tamaq qalduqliri işt-mšşüktin aşmay qalğan päytlärdä, šydin nan elip çiqip, ugitip çeçip berimän. Ältäk nävräm taş etip ürkütkidäk bolsa җemiläymän. Mundaq çağlarda ayalim kayişqa başlaydu.
Ayalim biraz kotuldididä, nävrämni yetiläp šygä kirip kätti. Män yänä yalğuz qaldim. Yalğuz degidäk yalğuz ämäs. Hoşnilirim bilän.
Män ändi şular häqqidä šzämçä mulahizä qilişqa başlidim.
Ahirqi çağlarda ayalim ikkimizniŋ arisidiki maҗra-talaş yänä moşu bir top quşqaçqa berip taqilidu. Başqa mavzudiki maҗralar alliqaçan, uzun jilliq ailäviy hayatimizdin keyin, älvättä, tügisä keräk. Arimizdiki kšŋül ağrişlarğa säväp boluvatqan bu kasapätlär nädinara beşimğa üngändu!? Rast, monu bostanni çiviq vaqtida tikip šstürgän šzäm. Çirayliq qirqip qoyivedim, hoylamğa bir ubdan zenät bärdi. Kirgän-çiqqanmu zoqlinip qaraydu. Meni mahtişidu. Meni «bekartäläp» däp kayiydiğan ayalimğa kšzümniŋ qirida mäğruranä qarap qoyimän.
Män šz qolum bilän bäna qilğan bu bostanliqqa yeŋi hoşnilar kšçüp kälginidin buyan meniŋ hayatimda, vuҗudumda helä šzgirişlär yüz bärdi! Boş vaqtim bolsila, hä ayalimniŋ künigä bäş vaq täkitlişi boyiçä, «bu maŋa Allaniŋ bärgän rähmiti», täbiät, quşlar, umumän, yänila şu Alla yaratqan, adämdin başqa, mähluq vä moҗudatlar häqqidä oylaydiğan boldum.
Bu qetim gäp päqät hoşnilirim häqqidila bolsun. Çiray-turqidin ularni bir-biridin heç päriq qilişqa bolmaydu. Yenidila šskän aliça däriğiniŋ meviliri bir-birigä quyup qoyğandäk ohşaydu. Tinimsiz. Özliriniŋ pütmäs tirikçiligi bilän bänt. Һoşiyar. Başqilar danlavatqanda novät bilän biri egiz däräq üstidä oltirip, çättin kälgän hätärni küzitidu. Һeçkimgä zäräri yoq. Äksiçä, işt-mšşük yaki qarğa, qariğoҗa yetip kälsä, därhal däräq arisiğa qeçip kirip ketidu. Rast, bu qiliği maŋa ançä yaqmisimu, baliliri çeğida paşa, çivin, kumutilarni säkräp tutup, yäp jürgini üçün bu äyivigä kšz jumuşqa toğra kelidu. Ular başqa quşlarğa ohşaş mevä-çevilärnimu çoqulimaydu. Ätimalim, män bärgän tamaqqa qanaät qilsa keräk.
Quşqaçlarda bulbul, kakkuk vä başqilar ohşaş zilva, muŋluq ünmu yoq. Viçir-viçir bilänla çäklinidu. Amma zäŋ qoyup tiŋşisaŋ, şu viçir tegidä җiq gäp bardäk. Ular šzara sšzlişidu. Bir-birigä kšrgän-bilgänlirini hekayä qilişidu. Һär halda, maŋa şundaq bilinidu. Ävu küni ularğa dan çeçivatqinimni kšrgän yan hoşnam meni mäshirä qilğandäk:
Bulardin saŋa nemä payda? Uniŋdin tohu, äŋ bolmiğanda bšdünä baqsaŋmamdu! Nävriliriŋgä tuhumini yegüzsäŋ nädä turuptu? – däp qaldi.
Rast, sän degändäk bularniŋ bälän bir paydisi yoq. Lekin bäzi adämlärgä nisbätän ziyinimu yoq! Şuniŋ šzimu meniŋ üçün ğenimät! Payda! – dedim daritip.
Bir tiyinniŋ tšşügidin miŋ štidiğan hoşnam ğuduŋşiğiniçä quyruqni hada qildi. U çiqip kätkändin keyin:
«Saraŋniŋ bir qiliği artuq» degändäk, moşu päsmu arilap toğra paraŋ qilidä, däp oylidim birdin qarğilar esimğa çüşüp. Ünimu, telätimu säprayimni qozğaydiğan qädimki qarğilar küzdä nävräm ikkimizni bir hoşal qilip qoyidu.
Bizniŋ bağda yaŋaq yoq. «Sayisida uhlap qalsa saraŋ bolup qalğidäk» degän sšzlärni aŋlap, uni baqqa yeqin yolatmidim. Һäqiqätänmu, başqa däräqlär kislorod bšlüp çiqarsa, yaŋaq äksiçä, taza havani sümirip, äskisini sirtqa çiqiridekän. Bu җähättin yaŋaq biz, adämlärgä, yeqin ekän. Amma mevisi esil. Qarğilarniŋ haŋvaqtiliği tüpäyli, küzdä 10 – 15 kilo yaŋaqniŋ ğemini qilivalimiz. U җohutlar ätraptiki hoşnilarniŋ yaŋiğini tinmay oğrilaydu. Yenimizdiki egiz däräqqä qonuvelip, uni çeqip yemäkçi bolğinida yärgä çüşirip qoyidu. Biz behudäk jiğivalimiz. Huddi bazardin näq pulğa setivalğandäk, šygä äkirip җoziğa «җaqqidä» qoyimän. Bu «mänmu bekar jürginim yoq» degän işaräm. Nävrämniŋ eğizi quliğiğa yetidu. Momisi taŋga çişläp qalidu. Meniŋ beçarä quşqaçlirim bolsa, undaq yaŋaq toşalmaydu. Özlirimu yaŋaqtin sälla yoğan. Lekin ular ziminğa sadiq. Başqilar ohşaş eğirniŋ astida, yenikniŋ üstidä jürmäydu. Küzdä soğdin qeçip, issiq makan izdimäydu. Öziniŋ Vätinini bäribirla äla kšridu!
Ävu küni quşqaçlarğa qarap oltirip, baliliqtiki äyivim äskä çüşüp, šzämni tolimu oŋaysiz säzdim.
…Qiş päsli bolidiğan. Käç kirgiçä çana oynap, herip-eçip šygä kirsäk, dalan šydiki tahtuştiki sütniŋ üzini bir top quşqaç duniyadin beğäm çoqup oltiriptu. İnim ikkimiz qoğlap jürüp, birini tutuvalduq. Yahşilap җazalimaqçi bolduq. Һä-äy, bäŋvaşliqtä… Bala degän bäzidä qip-qizil bala-qazağu! Һeliqi beçariniŋ quyruğiğa qäğäz bağlap, ot yeqip qoyivättuq. Uniŋ qoy qorasi üstigä yepilğan çäŋzilärniŋ arisida yaşaydiğini kimniŋ esiğa kälsun! Bir çağda neriqi šydin vaŋ-çuŋ çiqti. Jügräp çiqsaq, eğilğa ot ketiptu. İçidä qoy-šşkä, üstidä quruq çšp… Öşkilär quv, äqilligiräk ohşaydu: qeçip ülgiriptu. Mšmün, saddä qoylar biriniŋ quyruğiğa biri beşini tiqip turiveridekän. Pahpayğan juŋliri helä kšyüptu. Bir-ikkisi harap bolğan ohşaydu. Ot šçirişkä yardäm qilğanlar ätisi gšşkä bir toyuvelişti. Biz qattiq qorqtuq. Heliğiçä u koçiğa štüştinmu äyminip jürduq. Şükriki, bizniŋ җinayitimizni heçkim säzmidi. Biraq bu vaqiä arilap äskä çüşkändä, puşmanni alarğa qaça tapalmay, tit-tit bolup ketimän. Mundaq çağlarda hoşna quşqaçlirimdin äpu soriğandäk, ularğa nävrämgä saqlap jürgän yumşaq nan, peçen'elärnimu äçiqip berimän.
Hoşnilar bilän iҗil-inaq hayatimizniŋ, küzniŋ seriq yapraqliridäk, bir-biridin heç päriq qilmaydiğan künliri asta štüvärdi. Däsläp hoşnilirim bu ziminğa kšçüp kälgändä bir җüp edi. Mana, az jilda ularniŋ sani ottuzdin eşip qaldi. Bir qiziği, män asta-asta ularni bir-biridin päriq qilişqa başlidim. Ärkäk-urğaçisi šz aldiğa, sinçilap qariğidäk bolsaŋ, härbiriniŋ šzigila has bir bälgüliri bar. Kündä kšrivärsäŋ, uni ayriveliş täs ämäs. Ularni päriq qilişniŋ yänä bir asan usuli moҗut. U – quşlarniŋ adät, minäz-hulqi, qiliği, bir-birigä bolğan munasivätliri. Tovva, bu җanivarlarda adämzatta bar җimi yahşi-yaman qiliqlarniŋ hämmisila moҗut ekän deginä! Mabada män baştinla moşu sahani tallavalğan bolsam, kim bilidu, bälkim, ataqliq ornitolog-alim bolup ketişimmu ubdan mümkin edi. Alim bolmisammu, här halda hazir ortaŋ qol mutähässislärgä boy bärmigidäk täҗribigä egä boldum.
Şundaq qilip, män müҗäz-hulqi, qiliqliriğa qarap, quşqaçlarniŋ härbirini ählaqi šzliri bilän rasa uyqişidiğan tonuş-bilişlirimniŋ ismi bilän ataşqa başlidim. Terikkändä läqämlirinimu qoşup atap qoyimän. Monu päs, neridä oltarğini mämädan, ävusi meräz, biri saddä, mšmün, yänä biri quv… Qoysaŋçu! Ohşiğanda şunçimu ohşarmu! Gayida äşu tonuşlirim ilgärki hayatida quşqaç qiyapitidä yaşiğanmekin, däpmu qalimän.
…Äŋ qiziği, šydikilärni vä šzämnimu häyran qaldurğini, män ularniŋ tilini… hä-hä zuvanini uqidiğan bolup qaldim. Tovva, hudayim! Başta, ayalim eytqandäk, “rastla saraŋ bolup qalmiğandimän” däp, put-qolum, baş-kšzümni tutup kšrdüm. Tenimäy durus taptim. Şundimu, här ehtimalğa qarşi, šzämni yänä bir sinap kšrmäkçi boldum. Öydikilär arilap dukanğa çay-tuzğa ävätkändä, hazir bu hizmätni šz ihtiyarim bilän toluq hšddämgä elivaldim, ihtisat qilğan mayda-çüydä pulni birär insapsiz ağinilirim kelip qalsa, insapliqliri šzliri alğaç kelidu, aldiğa җaqqidä bir şeşä qoyarmän däp, tiqişturup jürgän «ğäznämni» izdäp baqmaqçi boldum. Yänä heç tenimäy taptim! Şükri… Tüzük ekänmän! Özäŋ bar, Yaratqan egäm! Til-kšzdin buniŋdin keyinmu saqliğaysän.
Bu duniya rastinla bevapa ekän. Puluŋ, galstuk taqiğidäk birär hizmitiŋ bolmisa, yatlar turmaq qerindaşmu seniŋdin asta-asta üz šrüydekän. Toy bu yaqta tursun, näzir-çiraqlarğimu çaqirmaydu. Һelimu kitap bilän televizorniŋ bari. Ayalimniŋ tili bilän eytqanda, šydä bar kitapni oŋiğimu, tätürigimu oqup boldum. Televizor arqiliq duniyadiki yahşi-yaman işlardin hävär tepip, «ärkin säyasätçimu» bolup kättim. Arilap nävrämgä kämpüt berip jürüp, İnternetqimu kirip ketimän. Ahiri, ulardin işttäk zerikkinimdä, täliyimgä hudayim moşu hoşnilarni ävätti. Ularniŋ qosiği toq, meniŋzä – kšŋlüm. Ularğa vaqtida tamaq berip, ziminini dayim qirqip pädäzläp, ätrapini tazilap bärginim üçün bayquşlar maŋa tezla bağir besip qelişti. Bularniŋ ämirçisimu, aşpizimu, çakarimu – bir šzäm. Ändi ularniŋ zuvanini uqqandin keyin meniŋ üçün äŋ bähtiyar künlär qayta başlandi. Quşqaçlarniŋ tirikçiligi, turmuş tärizimu maŋa baş qoldäk ayan bolup kätti. Bu җähättinmu ularniŋ bizdin ançä pärqi yoq.
Zimistan qiş ketip, «bahar kelişi bilänla ular bšläkçä җanlinip ketidu. Ätidin käçkiçä qurut-qoŋğuz ovlaydu. Mänmu aram elip qalimän. Tovva, ularmu bizgä ohşaş kškkä «bir toyuvelişni» yahşi kšridekän. Däräqlär bih urğanda, ularniŋ baş burdisini qävät yaqturidu.
Çšşüräŋlar ohşaptimu, ağinilär? – däp sorap qoyimän.
Bäk ohşaptu, ğoҗayin, keliŋ eğiz tegiŋ, – däydu ular ätrapimda çšgiläp uçup!
Män hoşnilirimniŋ märtligi bilän sipayiliğidin qayil bolimän. Ularniŋ buniŋdin keyinmu dayim toq vä bähtiyar yaşişini tiläymän.
Künlär issişqa başliğanda, bu җanivarlarmu işqi-häväskä berilidu.
O, qudritiŋ uluq Yaratqan egäm! Seniŋ mšҗüzikar ekänligiŋ bärhäq ekän. Män ilgiri monu kšrümsiz quşqaçlarniŋ bu çağda munçivala gšzäl, viçirlişiniŋ tolimu näpis, zilva bolidiğanliğini bayqimiğan ekänmän. Ular bu kämdä ägiz sularda pat-pat juyunup, kiçikkinä tumşuqliri bilän päy-qanatlirini tarişidu. Qişta dan talişip uruşup qalatti. Ändizä bir-birigä şunçä amraq, mehrivan. Qerip qalğanliri çeğida qanatliri bilän yär süpirip, šz mekiyanlirini başqilardin qizğinip, häyvä qilip qoyidu. Bir mäzgil ular äynä şundaq änsiz vä, kim bilidu, duniyadiki bähti äŋ çäksiz moҗudatlarğa aylinip qalidu.
İlahim, bu jilmu ugaŋlar baliğa tolsun, meniŋ äziz-qädirdan, hoşnilirim! Ävladiŋlar kšpäysun. Ziminiŋlar tehimu avat bolsun!
Ularniŋ şat-şadiman, beğäm, hatirҗäm hayati meniŋdä arilap häväs, qizğiniş, qiziqiş ohşaş sezimlarni oyğitişqa başlidi. Meniŋmu ular ohşaş kšktä ärkin pärvaz qilip, alämniŋ gšzäl җaylirini tamaşä qilğum, sšygü şaraviğa toyup, mästanä-mäshuş hayat käçürgüm, qisqisi, duniyadiki bar läzzätkä ğärq bolğum kelätti. Pah, bularniŋ oyun-tamaşä, mäşräpliriniŋ qiziqliğiçu! Nahşa-saziçu! Duniyada mundaqmu täŋdişi yoq iqlimlar bolidekäna! Bäzi künliri ular taŋ appaq atqiçä nahşa eytip, saz çelip, ussul oynaydu. Bir-birigä sirliq kšz qisip, qaş etip, beyit-qoşaq eytişidu:
Qara-qara qaşlariŋğa qatsaŋçu meni,
Qara qaşniŋ bazarida satsaŋçu meni…
Mänmu ihtiyarsiz ularniŋ nahşisiğa qoşulup ketimän. Yaş, dävran sürgän çağlirimni äsläp, huş bolimän… Biraq bäzi nahşiliri tolimu ğämkin, dilazar…
Män šlüp tupraqta yatsam,
Kim meni yad äylisun?
Dostlirim ğämkin bolup,
Düşmänlirim şad äylisun!..
Tovva, kiçikkinä, bästi bağdiki šrükçilikmu çiqmaydiğan җanivarlarda nemä undaq pütmäs-tügimäs ğämkinä bu! Hoşna bolğandin beri ularniŋ birär azap-zähmät çäkkinini kšrmivedimğu. Yä, ilgiri yaşiğan җaylirida җäbir kšrdimekin? Yä bu nahşilar ularğa därtmän äҗdatliridin miras qelivedimekin? Bu yaqliri maŋa namälum edi. Şuŋlaşqimu ularniŋ sirini biliş, qälbini çoŋqur çüşiniş istigi bu künlärdä meniŋ äŋ muhim väzipilirimniŋ birigä aylandi. Män ularniŋ turmuş tirikçiligini sinalğuğa, gäp-sšzini ünalğuğa yezişqa başlidim. Keläçäktä ular häqqidä ğayät zor bir ilmiy äsär yezip, hämmini, bolupmu, meni alliqaçan saraŋğa çiqirivätkän šydikilärni taŋ qaldurğum käldi. Çünki ular boynumğa esivalğan sinalğu, qolumdiki ünalğu vä qäğäz-qälämlärni kšrüp, maŋa eçinğan qiyapättä, yenimdin yaqisini tutup, beşini çayqap štüp ketätti. Tšşük qulaq aŋlimamdu? Jut içidä: «Vay, Sayim saraŋ bop qaptäk!» degän äpqaçti gäplär pur kätkini nävaq! Dävärsun! Eğizi šzliriniŋ. Ömri yançuq ğemi bilän štüvatqan bu qosaqqepilar bilän nemä karim! Һazir meniŋ bar zehnim, diqqitim hoşnilarda…
Vaqit ğuyuldap štmäktä. Meniŋ çüşirivalğan, yezivalğan materiallirim doga-doga bolup kätti. Äsärgimu tutuş qilivättim. Uniŋğa «Keläçäkkä yaki ävlatlarğa hät» däp särlävhimu qoyup ülgärdim. İşänçim kamilki, mändäk bir «saraŋniŋ» kitavini yoruqqa çiqirişqa yänä bir «saraŋ hamiy» tepilğanniŋ šzidimu, uni oquydiğan birär zamandaş tepilmaydu. Gepiŋğa qulaq türmäydiğan bu häq kitaviŋni nädin oqusun! Şuŋa bar ümütni keläçäkkä artqan halda, yänä bir täräptin qimmätlik oqurmänlärniŋ qimmätlik vaqtini almas niyitidä, kündiligimdiki, äsärdin ämäs, ayrim hatirilärdin päqät üzündä kältürüşni toğra kšrüvatimän.
…Martniŋ ikkinçi yerimi vä aprel'. Hoşnilirim Noruz mäyrimini nişanlaş bilän bänt boldi. Mälimizdiki başqa šylärdä yaşavatqan quşlar šzara bir-birini mehmanğa çaqirip, rasa bäzmä qilişti. Eqim-çiqimni biz kštärduq. Çšçäklärdiki «40 keçä-kündüz toy qildi» degini bekar paraŋ ämäs ekän. Bayqiğinim – bu märikilärgä ular hšpüp, süŋgüç, qariğoҗa, ğoralday vä başqimu qerindaşlirini täklip qiptu. Lekin šzliri ularniŋkigä berişmidi. Päräzimçä, çaqirmiğan ohşaydu. Bu künlärdä uşşaq sšz-ğevät kšpiyip kätti. «Palançi šyniŋ ğoҗayini märt ekän. Buğday-qonaq, teriq degänni tšküp taşlidi». Yaki: «Pškünçi tolimu piŋsiq ohşaydu. Çivin çeğida poq bar yärgä baridu. Uniŋğa qariğanda «quş» degän uluq namimiz bar. Buniŋdin keyin kälsä-kälmäs çaqirğan yärlärgä barivärmäyli», degän ohşaş ränҗiş-etirazlar quliğimğa çeliqti.
…1-may. Bu küni šzimizdä mäyräm bolğaçqa sirtqa çiqmay, televizorğa “yepiştim”. Biraq deriziniŋ havadani oçuq. Һämmä närsä aşkarä aŋlinip turidu. Hoşnilirim intayin hissiyatqa berilip, vaŋ-çuŋ qilivatidu. Täräp-täräptin kimnidu birini yamanlaşqa başlidi. «Bu beşimizğa çiqivaldi. Bärgän jundisini daqaq qilip, eğiziğa kälgänni däydiğan boldi. Özimizgä yeŋi hakim saylayli» degän sšzlärdin keyinla, gäp šzäm häqqidä ekänligini çüşändim. Çişimni çişimğa besip, ahiriğiçä tiŋşaşqa qarar qildim. Çünki meniŋ keläçäk ävlatqa toğra, häqiqiy ähbarat yätküzüş hahişim üstün.
Buniŋ sšziniŋ sesiqliğiçu? Tehi härqaysimizğa läqäm qoyuvalğinini demämsilär!
Monu gšlmu şuniŋ gepini qilidu, – dedi Zuğuy läqämlik hoşnam šz içidiki beginiŋ kšzigä qanitini tiqip. – Aldi bilän moşu şum buyini qurutuş keräk.
Ahiri ular män «Mämädan» däp at qoyuvalğan quşqaçni šzlirigä başliq qilip saylap teçlandi.
…5-may. Yänä vaŋ-çuŋ. «Mämädan» ornidin elindi. Orniğa eğizida gäp turmaydiğan «Çoyla» başliq boldi. Biriniŋ qaniti, biriniŋ ayiği sunup, yänä birliriniŋ qapaqliri yerilğiniğa qariğanda, saylam häddidin taşqiri «demokratik» halda štkän ohşaydu.
… 9-may. Biz Ğalibiyät mäyrimini nişanliduq. Biraq hoşnilar makanida häqiqiy uruş ovҗ aldi. Maҗra bük bostan içidiki şamal tägmäydiğan hilvät ugilarni qayta tähsim qiliştin başlandi. Ahiri toplarğa bšlünüp, «u yärlik», «bu yärlik» boluşup kätti. Rähbärlär tez yštkilişkä başlidi. Birdä «Tavaqçi», birdä «Qazanbaş»… Män adişip qaldim.
…20-may. «Mämädan» hakimiyätni qayta qolğa eliş niyitidä, qariğoҗilar padişasiğa mäktüp yezip, kšp soğilarğa šziniŋ kiçik qizini qoşup, älçi ävätiptu, degän paraŋ pur kätti.
…1-iyun'. Bügün bizniŋ hoyliğa bir top qariğoҗilar uçup kelişti… Män šzämni naçar sezivatimän. Öydikilär «tez yardämni» çaq…
***
…Ätrapimda appaq kiyingän biridin-biri çirayliq qizlar pärvanä bolup jürüşidu. Biri qan qismimni šlçäydu. Biri ukol selip qoyidu. Yänä biri meni kiçik balidäk qoşuq bilän tamaqlandurup, eğiz-burnumni pakiz sürtidu. Һätta edän juyidiğan qizçaqmu maŋa sädäptäk çişlirini namayiş qilip, ätrapimda çir peqiraydu. Öydikilärni izdidim. Һeç qaysi kšrünmäydu. Neri-beri oylap, «Näq җännätkä çüşkän ohşaymän. Bu meniŋ äşu hoşnilirimğa, hämmisi “tilsiz” däp hesaplaydiğan quşlarğa qilğan yahşiliğimniŋ şarapiti bolsa keräk», degän qararğa käldim.
Ahir, ahanät, kinayä, ränҗişlärgä tolğan hayatimğa qariğanda, bu yärniŋ miŋ hässä artuq ekänliginimu sezivatimän. Biraq hoşnilarnimu seğinğandäk qilip turimän. Häyriyat, ätrapimda şunçä hur pärilär jürgändä ularni nemä qilay…
Mänmu är kişiğu. Äşu gšzäl qizlarniŋ qollirini sšyüp, bälliridin tutup, quçaqliğum käldi. Şundaq şerin hiyallar bilän säl midirlivedim, huda pana bärsun, bar äzayim şeqirap ağrip kätti. Sinçilap qariğidäk bolsam, put-qolumğa näyçiliri bar jiŋnä, eğizimğa trubka selip qoyuptu. «Vay, mundaq җännitiŋniŋ eğiziğa miŋ… Mämpäzni kšrsitip qoyup bärmigändäk, bu nemä mäshirilik! Yä, hoşnilarniŋ qarğişiğa qaldimmu?
…Män yatqan yär – ağriqhaniniŋ җan saqlaş bšlümi ekän. Bäş kün degändä, palatiğa yštkäşti. İkki kişilik, käŋ, yoruq, haҗäthana, duş, telefon, yoğan räŋlik televizor, muzlatquç. Һär halda, җännättin kam ämäs. Tamiğimu yahşi. Yenimda yatqan kişi – balam qurami jigit. İkkimiz tez til tepişip kättuq. Meni «çal» däp, tolimu hšrmät qilidu. Uniŋğa kelivatqan taamlarçu! Qeza-qarta, qimiz-şubat, qimmät kon'yak… Vay-vuy nemä yoqkintaŋ? Säl hiҗalät bolsammu, hoşnam «tartinmay eliŋ» däp zorliğaçqa, hä däp soqimän. «Һä, šydin polu, läŋmän, mantilar kälsunçu, senimu razi qilivalarmän» däp qoyimän içimdä. Käldi. Ayalimniŋ qolidiki yoğan sumkilarni kšrüp, hoşal boldum. Nemişkidu, uniŋ çirayi mäyüs. Beçarä meniŋ ğemimda helä pärişan halğa çüşkän ohşaydu. Ayap kättim. U sumkidiki üç litrliq äynäk qaçilardiki suyuqaş, ätkänçay, tuhumpoşkal vä ikki toğaçni tumboçka üstigä qoydi.
Tamakiçu? – dedim qol sumkisiğa ümütvarliq bilän qarap.
Saŋa bolmaydu! – dedi u soğla.
Tamaqmu, çaymu soğ ekän. Hoşnam yaratmidi, tayliq. Meni ränҗip qalmisun däpla, tuhumpoşkalğa eğiz tägdi. Ätkänçayni šzäm yalğuz kokuritip, ikki kün içtim. Һämşirä, edän juyğuçilarni tamaqqa täklip qilivedim, pisiŋŋidä külüp qoyuşup, çiqip ketätti.
Ähvalni keyin çüşändim. Män davalinivatqan palata häq tšläp yatidiğan bšlümgä täälluq ekän. Künigä 25 miŋ täŋgä. Män bayquş undaq näq ahçini heçqaçan qolumda tutup kšrgän bändä ämäsmän. Һätta işlävatqan jillirimu biz undaq bähittin mährum eduq. İdarimiz üç-tšrt ayda bir maaş berip qoyidiğan. Biz, käsipdaşlar, başliqtin, uniŋ şoferidin alğan qärizlirimizni, aşhaniğa qärizgä yegän tamaq pulini häm ätrapitiki çoŋ-kiçik dukanlarğa beräçigimizni tarqitivetip, šygä pak-pakizä yanattuq.
Bu yärdä yatqanlar šŋkäy tiҗarätçilär, çoŋ başliqlar vä başqimu dšlätniŋ ätivaliq, katta puhraliri ekän. Ulardin hal sorap kelivatqan ayallar biridin-biri çirayliq, ärlär bolsa biridin-biri semiz, sumkiliri biridin-biri yoğan.
Bizniŋ šydikilär uruq-tuqqan, holum-hoşnilardin uyulup, bir täräptin nävrämniŋ jiğisiğa çidimay, meni moşu «җännättä» yatquzğan ekän. Bankidin nesiyä elip, helä çiqimdar boptu. Män bolsam «aq halatliq ävzäl җanlarniŋ» pärvaniliğini, ayalimniŋ solğan çirayini başqiçä җorup jürüptimän. Televizordin yahşi gäplärni, esil qanunlardin aŋlap hämmigä işiniverip, näq galvaŋ, saddä, hambaşqa aylanğan ekänmän.
Tolimu hiҗalät boldum. Ätä-šgün šygä çiqqanda: «Sän bekartäläp saraŋğa şunçä pul kätti» degän ahanätni aŋlaydiğinim eniq. Ölüvalğummu käldi. Biraq bäribir arqamdin: «Qip-qizil qärizgä boğuvetip, šlüvaldi bu meräz» degän sšz çiqidu. Çünki җinazamğa adämmu az kelidu, ahçimu çüşmäydu.
Şu künila baş dohturniŋ aldiğa kirdim. Ömrümdä däsläpki qetim qaynap, hämmini oçuq eyttim. Gäpara yalğan qanun çiqirivatqanlarni rasa tillap bärdim. Bäribir dohtur ämäsmu! Çüşändi. Meni başqa bšlümgä yštkidi.
İlgärki imtiyazlar, siliq-sipayä munasivätlär, bayaşayät taamlar yoq. Dohturlarniŋ müҗäzimu çamali kšrünidu. Һämşirilär toŋiraq, hätta edän juyğuçilar çeğida bemarlarni silkiştürüp, tillaştin yanmaydu. Bu yärdä «davalinivatqanlar» šŋkäy maŋa ohşaş yalaŋtšş, makansiz, işsiz, musapir vä hakaza «җämiyät qalduqliri» ekän. Ulardin dohturlarğa ançä näp tägmäydu vä ularğimu şuniŋğa layiqla muamilä qilidu. Män šzämni untup, märhum Gippokratni ayap kättim. Uniŋğa içim ağridi. Beçariniŋ namidin qäsämyad qilip, uni şunçimu galvaŋ qilğan barmu!
Hudayimniŋ ağamçisi uzun. «Bähitsizlikmu bähit äkilidekän!». Bu yärdiki bemarlar, täğdirdaş üçünmekin, bir-birigä mehrivan kelidekän. Ularni izdäp, yoqlap kelidiğanlarmu birän-särän. Şundimu çiraylirida heç ränҗiş yoq. Ularda bayliq, tonuş, ätiva ohşaşlar bolmisimu, arisida nä bilimlik, gäp-sšzi toğra adämlär kšp uçrişidu. Täliyim oŋdin kelip, palatidiki 8 bemarniŋ tšrti maŋa ohşaş häväskar päyläsop vä ornitologlar, hätta içidä biri – pän doktori bolup çiqti. Mana bähit degän! Bäşimizniŋ sšzi tügisiçu! Taŋlar appaq etip ketidu. Män qayta šzämniŋ «tätqiqat» işlirimni qolğa aldim. «Käsipdaşlirimniŋ» täҗribisini zehin qoyup ügändim. Ular maŋa quşlar häqqidä kšpligän qiziqarliq mälumatlarni yätküzdi. Öydin mähsus tarihiy kitaplarnimu aldurup, meniŋ keläçäk äsärimni, hudayim buyrisa, tehimu «uluq» qilivetidiğan materiallar bilän täminlidi. Qaytidin hayatqa işqim oyğandi. Bu künlärdä män keçä-kündüz hoşnilirimniŋ tarihini üginişkä başlidim.
Bular män şunçä ayap kätkidäk beçarä ämäs ekän. Öz dävridä dšlät qurup, dävran sürgän, payansiz bağu-bostanlarda šzlirigä mänsüp bostanliq, bay, sehi makanliri bolğan ekän. Ularniŋ bähtiyar, beğäm, hur hayati kšrälmäs hoşniliriniŋ räşqini qozğaptu. Aliyip kšz tikiptu. Amma jillap, äsirläp җäŋ qilsimu ularniŋ sehi diyarini tartip alalmaptu. Ahiri, düşmänlär heyligä štüptu. Arisiğa adavät uruğini sepip, bu quşlarni bir-birigä šçmän, düşmän qilivetiptu. Nätiҗidä şu ahmaq, nadanliği tüpäyli, bu sehi diyari šzliri üçün qäbir-gšr boptu…
Äsli bular šz iqlimi içidiki äŋ qedimiy, äŋ bilimlik, mädäniyätlik quşlar edi, – dedi yenimda qatar yatqan tarihçi bemar. – Äpsus, şundaq büyük päzilätlärgä egä turuğluq, ular Allaniŋ addiy siniğidin štälmidi. Yaratquçi ularğa zor bayliq hädiyä qilğanda, birdin kšzi qizirip kätti. Bäs-bästä duniyaniŋ käynigä kirip, šzliriniŋ җäŋgivar rohidin mährum boldi. Duniyada undaq iqlimlar nurğun. Lekin, bu nadanlar şulardin savaq eliş orniğa, ulardinmu bättär hünük җahalätkä patti…
Bu sšzlär meni tehimu täşvişkä saldi. Sällimaza bolğandin keyin dohturlardin heç soraqsizla ağriqhanini tärk ättim. Öygä kelip, šz kšzümgä šzäm işänmäy qaldim… Helidin beri kütümsiz qalğan bostanliqniŋ egiz šsüp kätkän şahliriniŋ biridä quzğun oltiridu. Soğ telätidin mämädanliq, hakavurluq, täkäbburluq yeğip turidu. Ätrapida toqunaq qarğa, qariğoҗilar aylinip uçup jüridu. Abla, meniŋ hoşnilirim – quşqaçlar nägä kätkändu? Bu bostanliqni män şular üçün bärpa qilivedimğu! Pärişan halda sinçilap bostanliqniŋ içigä kšz tiktim. Ugiliri aman ekän. Lekin ularda tuhum besip yatqan quşlar, bäzi ugilardiki tšmür qanat bolup qalğan җüҗilär meniŋ hoşnilirimniŋ puştiğa zadila ohşimatti. Birliri hšpüp, birliri qariğoҗa, yänä birliri män ilgiri zadila kšrmigän mähluqlarni äslitidu. Arida purla qilip, maŋa tonuş quşqaçlar uçup kelişti. Tovva, ular tamamän šzgirip ketiptu! Ärkäkliri eğizida äkälgän ozuqlirini egiz şahlarda oltarğan täyyartaplarğa berivatidu. Urğaçilirizä… qaysi kšzüm bilän kšräy! İsit eqidäm! Ävu kälgündi aliqanatlarniŋ gah mürisigä qonup, gah çatliriniŋ arisiğa şuŋğup naynaqlişip jüridu. Özliriçä qosaqliridiki, çatliridiki päylirini julup taşlap, «zamaniviy» boluşuvaptu. Kiçikkinä beşidiki pšpçäklirimu burunqidäk ämäs. Biriniŋ qizil, biriniŋ seriq. «Vuy şihiŋ qurğurlar, iştansiz pahişivazlar» däp tillidim çidimay. Ular pisäŋ qilar ämäs. Äksiçä, maŋa aliyip, yaqturmay çäkçiyip qarap qoyişidu. Qäyärdindu-bir yärdin ğiŋşip eytivatqan nahşa aŋlandi.
Bağlardin orun tägmäy
Tağlarni makan ättuq…
Qaraymänki, bostan tüvidiki qaraŋğu yärdä bir qanitini yerilğan beşiniŋ astiğa qoyup, ikkinçisi bilän juŋuzlanğan tenini yerim-yata yapqan birsi yatidu. Özäm dayim uqaq tartip, moşuniŋdin bir närsä çiqidiğu däp kälgüsigä ümüt artip jürgän «Nağra» läqämliq quşqiçimni aran tonudum. Meni kšrüp šzini tutalmay qaldi, beçarä. Meniŋmu kšŋlüm buzulup kätti. Avaylap aliqinimğa elip šygä äkirdim. Yarilirini teŋip, dan-su bärdim. Özigä kälsun, däp helä vaq aramini buzmidim. Ahiri «Nağra» šzi til qatti.
Qädirlik oqurmän, moşu җanivarlarniŋ hayatini tätqiq qilişqa ähd qilğinim vä bu җäriyanda hämmini šz äyni boyiçä täsvirläp beriş häqqidiki vädämgä itaät qilğan halda, tšvändä hoşnamniŋ hekayisini, yaq därt-päriyadini šz petiçä kältürüvatimän.
– «Sän ağriqhaniğa kätmäy turupla, bizniŋ tiniçliğimiz buzulğan edi. Sepimiz kšpäygänsiri, bir-birimizgä dava dästürimiz, ränҗişlirimizmu hässiläp aşti. Täht talaştuq. Mänsäp, unvan, bayliq talaştuq. Arimizdiki çirayliq sätäŋlär üçünmu bir-birimizni šltürduq. Uniŋ üstigä moşu ätrapta šsidiğan yavayi kändirgimu rasa ügänduq. Uniŋ uruğini yäp, başta käypä-sapa sürduq. Keyin äqli-hoşimizni jütärduq. Ärkäk-çişimizda nomus-haya degän qalmidi. Biz toplarğa bšlünüp, šzara uruş-maҗra qilivatqanda «Mämädan» qariğoҗilar bilän til biriktürdi. Uniŋğa çidimiğan «Çoyla» quzğunlarni ägäştürüp käldi. Başta qariğoҗilar bilän quzğunlar bir-birigä düşmän boluvedi. Keyin ittipaq qurup, ahirida šzimizni harap qildi. Qizlirimiz bu yaqta tursun, jigitlirimizmu hotunğa aylanduq.
Sän haŋvaqti nägä qaridiŋ? Ätidin käç kirgiçä šzäŋgä ohşaş 4-5 gezändini käyniŋgä selivelip, dap-dumbiğiŋni çelip, oyun-tamaşä qilğiçä, arqaŋni oylisaŋmamdu? Qara, ävu ugidiki ävladiŋni! Yä šzäŋgä, yä monu kälgündilärgä türi ohşimaydiğan, avazimu ğäliti bir nemilär aptapqa qahlinip yatidu, – dedim uniŋğa terikip. – Tehi, sän şšväklär, šzäŋlarçä «çoŋsayliq», «kiçiksayliq» bolup bšlünüvapsilär. Qaçanğiçä çoŋ bolmaysän, rodupaylar. Kiçigiŋniŋmu, çoŋiŋniŋmu tehila kiçikligi qalmidi. Vuy, bäğäräz, nanqepilar…
Teç yatqinimiz yoq! Talay qetim baş kštärduq. Һätta ularni qoğlap çiqirivätkän çağlirimizmu boldi. Biraq… biraq yänä şu arimizdin çiqqan munapiqlar…
Beçarä şundaq däpla hoşidin kätti. Su säptim. Yalvurdum. Yelindim. Turmidi. Qaytip hoşiğa kälmidi… «Mana ändi tiniç yat, bayquş!»
Rämätlikni şu bük bostan tüvigä, ävu gezändilär kšrüp qalsa, җäsätni horlimisun däp, bir keçidä yärläp qoydum. İzi jütüp kätmigäy häm kälgüsi ävlat kšrsä beşiğa dua qilip štär, degän niyättä tahtayçä ornitip qoydum. Uniŋ bilän vidalaşqaç, esimğa bir oy käldidä, tahtiğa bir bänd qoşaq yezip qoydum.
Ötkändiŋ bu hayatta külüp, sayrap,
Ahiri boldi šmrüŋ seniŋ harap…

Ähmätҗan İSRAPİLOV.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ