Covunçiliq mädäniyiti

0
825 ret oqıldı

Hälqimizdä kir juyuş vä juyunuş üçün işlitilidiğan may, şahar vä haktin härhil şäkildä yaki paraşok halitidä yasilidiğan tazilaş buyumini – «sovun», uni işläp çiqarğuçi yaki satquçi adämni – «sovunçi», sovun işläpçiqirişni yaki käspini «sovunçiliq» däp atap kälgän. Sovun huruҗlirini (ham äşiya) qaynitiş üçün asasän çoyundin quyulğan qazanlar işlitilidu.Äҗdatlirimiz ärzän huruҗ vä addiy saymanlardin ünümlük paydilinip, sovunni käşip qilğan. Şuniŋ bilän billä, sovun işläpçiqirişniŋ birqatar ilmiy usullirini mäydanğa kältürgän. Ular aldi bilän qazan üstigä siğimçanliğini aşuruş üçün idiş qoyup, ätrapini lay bilän çaplap, qazandin sovun huruҗliriniŋ teşip ketişiniŋ aldini alğan. Eritilğan şahar (çala kšygän kšmür qalduği) bilän hakni soqup, talqanlap, bir qismini qazandiki mayğa selip, muvapiq su quyup, qaynatqan. Şahar mayni eritip, molekulilirini parçilaş väzipisini atqursa, hak şaharni eritip, mayni aqartip, may dançilirini jiğidu. Nätiҗidä şahar erip, qazan içidiki may, şahar vä hak arilaşmisidin bir hil patqaqsiman madda hasil bolidu. Qazandiki dur vä may bäzliri qazan tegigä çšküp, sap may üstigä läyläp çiqidu. Şu mähäl may süzüvelinip, qazan tegigä tinip qalğan ğäldä-ğäşlär pakiz tazilinidu. Andin hak, şahar süyi yeŋilinip, sap may qazandiki hak vä şahar bilän arilaşturulup, yänä qaynitilidu. Bu җäriyan toqquz qetim davamlaşqandin keyin, mayni qol bilän miҗiğanda, u qolğa çaplaşmaydiğan bolidu. Yäni may šziniŋ tärkividiki reaktsiyalik maddilarni çiqirip taşlap, saplinidu. Şuniŋdin keyin juquridiki tärtip boyiçä, qazandiki saplaşqan may süzüvelinidu vä qazan şahar durliridin pakiz tazilinidu. Taza may nisbätlik su bilän yänä bir qetim eritilip, šlçämlik qelipqa quyulidu. U mälum vaqit turğuzulup, qatqandin keyinla täyyar mähsulat bolup hesaplinidu. Mundaq sovunniŋ kirni çiqiriş nisbiti 98 payiz ätrapida bolidu.
Sovun nazuk häm muräkkäp iş halqiliridin štüp yasalğaçqa, kir juyuştiki vä juyunuştiki ävzälligi bilän billä doriliq hususiyätkimu egä. Äҗdatlirimiz qedimidin tartipla tämrätkä, dağ, bädän qetişip qasraq bağlaş, put-qol yeriliş qatarliq ağriqlarğa bu hil sovunlarni dora ornida işlitip kälgän. Juquridiki yärlik usul bilän yasalğan sovunlar şundaqla üz, qol vä bädänni jumran, siliq qilişta, terini paqiritişta alahidä ähmiyätkä egä.
“Täŋritağ”
uyğurçä tori.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ