«Sadaiy tarançi» – milliy mätbuatimizniŋ başlamçisi

1
255 ret oqıldı

Şämşidin AYuPOV,
Yoldaş MOLOTOV,
«Uyğur avazi»

«Dostluq šyidä» Qazaqstan uyğur mätbuatiniŋ 100 jilliq tävälludiğa beğişlanğan änҗuman bolup štti.Mälumki, štkän äsirdä, yäni 1917-jili 7-noyabr' küni Oktyabr' inqilavi ğälibä qazinip, üç aydin keyin Qazaqstanda, eniğiraği, Yättisu täväsidä 1918-jilniŋ fevral' eyida Һüsäyinbäg Yunusov rähbärligidiki uyğur-tuŋgan komitetiniŋ orgini süpitidä Qazaqstandiki uyğur mätbuatiniŋ däsläpki qaliğiçi – «Sadaiy tarançi» geziti çiqişqa başlidi. Ägär «sada» – ün, avaz mänasini bildürsä, «tarançi» – ililiq uyğurlarniŋ şu dävirdiki atilişi. Demäk, «Sadaiy tarançi» – ililiq uyğurlarniŋ avazi yaki «Uyğur avazi». Mäzkür gezitni çiqirişqa uyğur hälqiniŋ munävvär pärzändi Abdulla Rozibaqiev, şu vaqitta tonulğan jurnalist Näzärğoҗa Abdusemätov, mätbääçi Һüsäyinbäg Yunusov kšp äҗir siŋdüridu. Gezitniŋ däsläpki muhärriri, tatar ziyalisi Zärif Bäşiriy boldi. Mälumatlarğa qariğanda, «Sadaiy tarançiniŋ» ikki sani Yättisuda Keŋäş hakimiyiti tehi ornitilmiğan şaraitta çiqqan. Birqançä sani (altä sani) 1918-jili martta hakimiyät bol'şeviklarniŋ qoliğa štkändin keyinki mäzgildä näşir qilinğan ekän. Gezitniŋ altä saniniŋ çiqqiniğa qarimay, u uyğurlar hayatida çoŋ vaqiä bolğan. Bu gezitta uyğurlarniŋ mädäniy hayati, ädäbiyati, umumän, Ottura Aziya vä Qazaqstanniŋ şu vaqittiki hayat-näpäsi häqqidä mälumatlar berilgän. Şundaqla 1917 –1918- jillarda qeliplaşqan muräkkäp väziyätkä uyğurlarniŋ kšzqarişi vä uniŋğa munasivätlik tutqan mävqäsi ipadilängän. Gezitniŋ härbir sani yezilarğa savatliq adämlär bilän ävätilip, ular dehanlarğa oqup bärgän. «Sadaiy tarançi» geziti käŋ amma arisida milliy mänpiyät çüşänçilirini qeliplaşturuşqa tirişqan.
«Sadaiy tarançi» yoq yärdin barliqqa kälgän gezit ämäs, uniŋ duniyağa kelişi üçün aldin-ala, җiddiy zämin hazirlanğan edi. Uyğurlar mätbääçilik hünirini on birinçi äsirniŋ šzidila egiligän äҗdatliriniŋ qedimiy mädäniyitigä varisliq qiliş rohida yaşidi vä bu ämälini ünümlük halda davamlaşturdi. Yättisuda uyğur mätbuatiniŋ päyda boluşini härgiz uşbu varisliq rohidin bšlüp qaraşqa bolmaydu. «Sadaiy tarançi» geziti – şu dävirdiki uyğurlarniŋ avazi boluş süpiti bilän šz hälqiniŋ ihtisadiy, iҗtimaiy-säyasiy vä mädäniy hayatini mälum däriҗidä bolsimu yorutqan ähbarat vasitisi. Şuniŋ üçün mäzkür gezitniŋ nushilirini izdäp tepiş vä uni käŋ uyğur җamaätçiligigä tonuşturuş—bügünki kündä bizniŋ novät kütüp turmaydiğan väzipilirimizdin biri däp qarilişqa tegiş. Gezit nushiliriniŋ uyğur hälqiniŋ mädäniy mirasliri ğäznisigä qayturuluşi – çoŋ ähmiyätlik tädbirlärdin bolup qalğusi. Bu yolda küç çiqiriş hämmimizniŋ ortaq väzipisi bolup hesaplinidu.
Pütkül aŋliq hayatini mätbuat tarihini tätqiq qilişqa beğişliğan salahiyätlik alimlirimizniŋ mustäqil Qazaqstanda ana tilimizda çiqivatqan җumhuriyätlik җämiyätlik-säyasiy «Uyğur avazi» gezitiniŋ uniŋ qanuniy varisi ekänligi häqqidä pikirni otturiğa qoyuşi bizni, älvättä, hoşal qildi. Mana moşu hildiki izgü pikirlär štkän häptidä Almutidiki “Dostluq šyidä” alimlar, deputatlar, ziyalilar, jurnalistlar, җämiyätlik vä milliy mädäniyät märkäzliriniŋ väkilliri vä yaşlarniŋ qatnişişi bilän bolup štkän Qazaqstan uyğur mätbuatiniŋ 100 jilliq tävälludiğa beğişlanğan änҗumanda yänä otturiğa qoyuldi.
Änҗumanda däsläpki täbrik sšz bilän minbärgä Qazaqstan hälqi Assambleyasi Räisiniŋ orunbasari, QҖ Prezidenti Mämuriyiti QHA Kativatiniŋ rähbiri Leonid Prokopenko kštirildi. U änҗuman iştrakçilirini Qazaqstan uyğur mätbuatiniŋ yüz jilliq sänäsi bilän täbrikligäç, qazaqstanliqlarniŋ šzara razimänligi bilän birlik-ittipaqliğini käŋ yorutup kelivatqan uyğur mätbuatiniŋ, җümlidin җämiyätlik-säyasiy «Uyğur avazi» gezitiniŋ җämiyitimizdiki roliniŋ alahidä ekänligini qäyt qilip, mundaq dedi:
– Һšrmätlik dostlar vä käsipdaşlar!
Bügün moşu zalda jiğilğanlarni çin qälbimdin täbrikläymän. Çünki bügün pütkül Qazaqstan mätbuati, bolupmu uyğur mätbuati üçün çoŋ mäyräm. Moşuniŋdin yüz jil ilgiri, yäni 1918-jili Qazaqstandiki uyğur mätbuatiniŋ däsläpki qaliğiçi — «Sadaiy tarançi» geziti yoruq kšrdi. Uniŋ näşir qilinişiğa kšrnäklik җämiyät ärbabi Abdulla Rozibaqiev, jurnalist Näzärğoҗa Abdusemätov vä başqilar kšp küç çiqardi. Ötkän äsirniŋ 20-jilliri uyğur mätbuati çoŋ yüksiliş yoliğa çüşti, Qazaqstan vä Märkiziy Aziyadä täräqqiy ätti. «Kämbäğällär avazi», «Qutuluş», «İnqilapçi şäriq» gezitliri, «Birinçi çamdam» al'manahi yoruq kšrüşkä başlidi. Moşu näşirlärdä tävädä istiqamät qilivatqan uyğurlar hayati, mädäniyiti, addiy işçilar toğriliq maqalilar, ädäbiy äsärlär besilip turdi. Qazaq hälqiniŋ munävvär pärzändi Ahmet Baytursınovniŋ: «Gezit – millätniŋ quliği, kšzi vä tili» degän dana ibarisi bar. Demäk, şu dävirdä bir türküm uyğur näşirliriniŋ päyda boluşi, birinçi novättä, ularniŋ mäniviy yeŋilinişidin deräk beridu. Äynä şu än°änilärni munasip räviştä häm juquri däriҗidä «Uyğur avazi» geziti davamlaşturup kelivatidu. Һazir härhil tillarda, şuniŋ içidä uyğur tilida, kšpligän näşirlärniŋ päyda boluşiğa qarimay, «Uyğur avazi» geziti qazaqstanliq uyğurlar üçün җämiyätlik pikirniŋ asasiy märkizi bolup qalmaqta. Mäzkür gezit birnäççä qetim härhil җumhuriyätlik konkurslarniŋ laureati ataldi. 2001-jili gezit qazaqstanliq vätänpärvärlik, dostluq mavzulirini yorutqanliği üçün Qazaqstan Jurnalistlar ittipaqiniŋ Kemel Toqaev namidiki mukapitini yeŋivaldi. 2005-jili Qazaqstan jurnalistlar akademiyasi täsis qilğan «Altın jwldız» aliy jurnalistlar mukapiti bilän täğdirländi. Şu jili Qazaqstan hälqi Assambleyasiniŋ grajdanliq җämiyät, häliqlär dostluği mäsililirigä beğişlanğan materiallar üçün elan qilğan konkursida ğalip çiqti. «Uyğur avazi» geziti maarip-aqartiş işliri bilän paal şuğullinip kälmäktä. Gezitniŋ täşäbbusi vä җumhuriyätlik Uyğur etnomädäniyät märkiziniŋ qollap-quvätlişi bilän 2015-jili «Razimänlik karvini» namliq җumhuriyätlik aktsiya štti. Aktsiya dairisidä uyğur şair-yazğuçiliri, ziyaliliri, alimliri Panfilov, Uyğur, Ämgäkçiqazaq, Talğir nahiyälirini, Oral şähirini ziyarät qilip, ahali bilän uçrişip, Prezident täşäbbuslirini, strategiyalik programmilirini täşviqat-tärğibat qildi. «Uyğur avazi» gezitiniŋ barliq paaliyiti elimizdiki dostluq, millätlärara razimänlik, teçliqni saqlaş mäsililirigä qaritilğan. Gezitniŋ moşu än°änilärni keläçäktimu davamlaşturidiğiniğa işänçim kamil. Män silärni – hämmiŋlarni moşu çoŋ mäyräm bilän çin qälbimdin täbrikläymän.
Andin natiq bir türküm gezitimiz veteranliri — Munir Erzinğa, Abdukerim Tudiyarovqa, İlahun Җälilovqa, İlahun Һoşurovqa, Abduğopur Qutluqovqa, Hurşidä İlahunovağa, Yadikar Sabitovqa vä gezitimizniŋ šz muhbirliri — Gšhärbüvi İsmayilҗanovağa (Panfilov nahiyäsi boyiçä), Raşidäm Rähmanovağa (Ämgäkçiqazaq nahiyäsi boyiçä), Sabiräm Änvärovağa (Uyğur nahiyäsi boyiçä) häm gezitimizniŋ baş muhärriri Erşat Äsmätovqa Qazaqstan hälqi Assambleyasiniŋ Täşäkkürnamisini häm «Uyğur avazi» gezitiniŋ kollektiviğa hatirä soğisini tapşurdi.
Şuniŋdin keyin gezitimiz sähipisidä «Uyğur avazi» – Sadaiy tarançiniŋ» varisi» däp däsläpkilärdin bolup täşäbbus kštirip, hämmä sšyüp oquydiğan, qädir tutidiğan «Uyğur avaziniŋ» 100 jilliq sänäsini nişanlaşniŋ zšrürlügini eytqan Qazaqstan Җumhuriyiti Parlamenti Mäҗlisiniŋ deputati, Qazaqstan hälqi Assambleyasi Keŋişiniŋ äzasi, җumhuriyätlik Uyğur etnomädäniyät märkiziniŋ räisi Şahimärdan Nurumov minbärgä kštirilip, šz oy-pikrini tšvändikiçä izhar qildi:
– Һšrmätlik moşu jiğinğa qatnişivatqan qerindaşlar! Silärni mädäniy hayatimizdiki çoŋ mäyräm bilän täbrikläymän. Silär moşu täşäbbuslar kštirilgändä bizni qollap-quvätlidiŋlar. Älvättä, “bu sänäni nişanlaş üçün faktlar keräk” däp birnäççä qetim täkitlängini hämmimizniŋ esida. Şu päyttä «Qazaqstan uyğurliriniŋ mätbuatiğa yüz jil toldi» däp bizgä mädät bärgän Qazaqstan Jurnalistlar akademiyasiniŋ prezidenti, tarih pänliriniŋ doktori, professor Sağımbay Qozıbaev boldi. Sağımbay Qabaş oğliniŋ gezit-jurnallarda moşu mäsiligä munasivätlik yazğan maqalilirini oquğanda rohlanduq, ümütländuq. Alahidä täkitläş lazimki, štkän jili ҖUEMniŋ käŋäytilgän mäҗlisidä tarihçi alimniŋ eytqan pikirliridin keyin Qazaqstandiki uyğur mätbuatiniŋ 100 jilliğini štküzüş mäsilisini kün tärtivigä çiqarduq. Şundaqla pütkül aŋliq hayatini uyğur mutbuatiniŋ tarihiğa beğişliğan, keçini – keçä, kündüzni kündüz demäy, arhivlarda tinmay izdängän tarih pänliriniŋ namziti Munir Erzinniŋ ämgigi alahidä. Pursättin paydilinip, här ikki alimğa täşäkkür izhar qilmaqçimän.
Mana, tehi yeqindila 1918-jili 22-may küni štkän, Abdulla Rozibaqievniŋ šzi qatnaşqan jiğinniŋ protokoli qolumizğa tägdi. Bu hämmimiz üçün çoŋ utuq boldi. İnqilaptin keyin, tehi «aqlar» bilän «qizillarni», «bol'şevik» bilän «men'şevikni» ilğa-päriq qilmiğan bir päyttä, tšrt aydin keyinla Almuta şähiridä milliy gezitniŋ yoruq kšrüşi çoŋ vaqiä bolğan. Biyil şundaqla biz «Atu» paҗiäsiniŋ 100 jilliğinimu hatiriläp šttuq. «Atu» paҗiäsidä 50 miŋğa yeqin qerindaşlirimiz nahäqtin-nahäq etip šltürüldi. Biz moşu milliy tarihimizdiki paҗiälik sähipigä Qazaqstan šz mustäqilligini alğandin keyin tamamän başqiçä pikir şäkilländürduq, tarihiy häqiqätni tikliduq. Qoşumçä qiliş keräkki, ҖUEMniŋ täşäbbuslirini Qazaqstan hälqi Assambleyasi qollap-quvätlidi. Şundaqla biz biyil 12-may küni bolup štkän ҖUEMniŋ käŋäytilgän mäҗlisidä dšlät tili bilän täŋla latin grafikisi asasidiki uyğur latin elipbäsini qobul qilduq.
Ägär biz sağlam oy-pikirlär bilän qarisaq, bügünki mäyräm – bizgä äҗdatlirimizniŋ qaldurğan mirasi. Çünki mädäniyät, maarip härbir uyğurniŋ qenida bar. Uni hazir alim Sağımbay Qozıbaev, mädäniyätşunas Murat Ävezov “Uyğur avazi” gezitida elan qilinğan maqalilirida täkitlidi. Buniŋdin miŋ jillar ilgiri uyğurlar käşip qilğan yeziqni tävädiki barliq millätlär paydilandi. Çiŋğizhanniŋ barliq dšlät hšҗҗätliri uyğur tilida yezilğanliğiğa tarih guva. Bizmu yärgä qarap qalğinimiz yoq. Juqurida eytqinimdäk, inqilaptin üç-tšrt ay štüpla gezitimiz çiqti. Bizniŋ väzipimiz – moşu äҗdatlirimizniŋ moşu uluğvar işlirini munasip davamlaşturup, keläçäk ävlatqa tapşurup beriş. Sšzümniŋ ahirida hämmiŋlarni yänä bir qetim bügünki mätbuatimizniŋ şanliq mäyrimi bilän täbrikläymän.
Andin Şahimärdan Üsäyin oğli Qazaqstan Җumhuriyiti Parlamenti Mäҗlisidiki Qazaqstan hälqi Assambleyasi deputatliq topiniŋ rähbiri Sautbek Abdrahmanovniŋ illiq salimini yätküzüp, uniŋ gezit kollektiviğa yolliğan täbriknamisini oqup bärdi.
Novättä änҗuman moderatori, «Uyğur avazi» gezitiniŋ baş muhärriri Erşat Äsmätov «Qazaqstan uyğur mätbuatiniŋ qaliğiçi –«Sadaiy tarançi» mavzusida doklad qilğandin keyin, Qazaqstan Җumhuriyiti Parlamenti Mäҗlisiniŋ deputatliri – Quanış Sultanovniŋ, Fahreddin Qarataevniŋ, Turğın Sızdıqov bilän Taras Hituovniŋ Qazaqstan uyğur mätbuatiniŋ 100 jilliği munasiviti bilän gezitimiz kollektiviğa ävätkän täbrik hätlirini oqup bärdi.
Qazaqstan Jurnalistlar akademiyasiniŋ prezidenti, tarih pänliriniŋ doktori Sağımbay Qozıbaevniŋ nutqi zalda oltarğanlarni häqiqiy mänasida җanlanduruvätti. U šzigä has bom vä җaraŋliq avazi bilänla ämäs, şundaqla milliy mätbuatimizniŋ tarihiğa ait eniq faktlar bilänmu hämminiŋ diqqitini birdin šzigä җälip qilivaldi.
– Һšrmätlik käsipdaşlar, qerindaşlar! Män silärgä ohşaş futbol işqivazi. Horvatiya komandisi šz ğalibiyitini moşu uyğur mätbuatiniŋ 100 jilliğiğa beğişliğan bolsa keräk. Bu, älvättä, häzil. Täkitlişim lazimki, pat-yeqinda Taldiqorğan şähiridä vilayät däriҗisidä vilayätlik qazaq tilidiki «Jetisu» vä rus tilidiki «Ogni Alatau» gezitliriniŋ 100 jilliq tävälludliri nişanlinidu. U gezitlarniŋ hazirqi namliri. Mälumki, inqilaptin keyin elimizdä ayrim vilayätlik gezitlarniŋ asasi selindi. Şularniŋ arisida Öskämändä «Golos Altaya», Pavlodarda «Zvezda Prirtış'ya» gezitliri boldi. Ändi Almutida 1918-jili 8-martta «Zarya svobodı» geziti rus tilida, şu jili 22-iyun'da «Muhbir» geziti qazaq tilida çiqti. Alahidä täkitläş keräkki, moşu yärdä çiqivatqan nurğun gezitlarniŋ, ular uyğur tilida, qazaq yaki rus tilida boluşidin qät°iy näzär, barliğiniŋ ideyaviy ilhamçisi Abdulla Rozibaqiev boldi. Şu gezitlarniŋ nurğunliriniŋ redkollegiya äzasi, mähärriri bolğan.
Mana hazir «Ogni Alatau» geziti «100» degän yeziq bilän çiqivatidu. Män bügünki konferentsiyadin keyin «Uyğur avazi» gezitiniŋ baş betigä «asasi 100 jil ilgiri selinğan» däp yezilidu, däp ümüt qilimän. Buniŋğa ikki säväp bar. Birinçisi, ҖUEMniŋ käŋäytilgän jiğinidin keyin redaktsiya qolidiki hšҗҗätlär, yäni Abdulla Rozibaqiev qol qoyğan jiğinniŋ №1 protokoli. Bu protokolda çiqip turğan «Sadaiy tarançi» gezitini qollaş toğriliq yezilğan. İkkinçisi, Rossiyadiki ikkinçi çoŋ kitaphana hesaplinidiğan Sankt-Peterburgtiki Saltıkov-Šedrin kitaphanisiniŋ arhivlirida «Sadaiy tarançi» gezitiniŋ bir-ikki nomeri bar ekänligigä işänçim kamil. Äpsus, şähsän šzäm Sankt-Peterburgta oquğan päytlirimdä moşuniŋğa ançä kšŋül bšlmäptimän. Keläçäktä yaş alimlar uni tapidu degän ümütim bar.
Meni hoşal qilidiğini, hazir uyğur hälqiniŋ häqiqätänmu qedimiy häliq ekänligi çüşänçisi qayta tiklänmäktä. Һäqiqätänmu uyğurlar insaniyät täräqqiyatiğa çoŋ tšhpä qoşqan mädäniyätlik häliq, türkiy tilliq häliqlärniŋ yeziğiniŋ asasini salğan millät. Meniŋ «Lyudi mı ne bogi» degän kitavimda uyğur hälqiniŋ tarihiğa beğişlanğan maqalilar bar.
Qoşumçä qilsam, “ilgiri qazaqlarda gezit-jurnallar bolmidi”, däp eytilip käldi. Şu vaqitta «Ayqap» jurnali, «Dala ualayatı», «Turkestan ualayatı» gezitliri, Ahmet Baytursınov bilän Älihan Bškeyhanov çiqarğan «Qazaq» geziti qäyärdä qaldi? Hudağa şükri, hazir biz ularniŋ tarihini yahşi tätqiq qilduq. Mana silärgimu şundaq vaqit alliqaçan käldi. Män moşuniŋdin on jil ilgiri gezitniŋ şu vaqittiki baş muhärriri Yoldaş Azamatovqa bu mäsilini eytqan. Yoldaşqa “gezit 1957-jili ämäs, uniŋdin ilgiri çiqqan, gezitniŋ çiqişini Abdulla Rozibaqiev ismi bilän bağlaşturuş keräk” degän edim. Abdulla Rozibaqiev bilän Säken Seyfullin – ikki millätniŋ ikki äҗayip qaliğiçi. Ular bizniŋ munasivätlirimizniŋ bäynälmiläl printsiplirini yarqin kšrsitidu. Һazirmu käç ämäs. Abdulla Rozibaqievniŋ rohimu huş bolidu däp oylaymän. Män silärni bügünki mäyräm bilän çin qälbimdin täbrikläymän.
Tarih pänliriniŋ namziti Munir Erzinniŋ keŋäş dävridä näşir qilinğan uyğur gezitliriniŋ hämmisigä ortaq bir umumiyliqniŋ barliğini, «Sadaiy tarançi», «Kämbäğällär avazi», «Qutuluş», «Kommunizm tuği», «Yeŋi hayat» gezitliri partiya vä hškümät säyasitini, çarä-tädbirlirini täşviq qiliş bilän billä, uyğur җamaätçiliginiŋ šzigä has mäsililirigä — tarihiğa, milliy mädäniyitigä, tili bilän ädäbiyatiğa, maaripiğa, urpi-adätlirigä vä tiläk-istäklirigä ait mäsililirini ikkilänmästin kštirip kälgän bolsa, bu yšnilişni hazir «Uyğur avazi» gezitiniŋ davamlaşturuvatqanliğini, demäk, buniŋdin mätbuatimizniŋ bir-birigä varisliq qiliş tendentsiyasini oçuq kšrüvelişkä bolidiğanliğini täkitliginidä häm uniŋ «Uyğur avazi» geziti — Qazaqstan uyğur mätbuatiniŋ däsläpki qaliğiçi hesaplinidiğan «Sadaiy tarançi» gezitiniŋ qanuniy varisi, däp qaraş täklivini otturiğa taşliğanda, alqişlar tehimu ovҗ elip, 90 yaşniŋ üzini kšrgän mštivärgä nisbätän hšrmätniŋ çäksiz ekänliginiŋ yarqin bir ipadisi boldi.
Änҗuman җäriyanida Qazaqstan kurdliri etnomädäniyät märkiziniŋ räisi Knyaz' Mirzoev, Qazaqstan tatarliri vä başqurtliri kongressiniŋ vitse-prezidenti Grif Hayrullinniŋ eğizidin uyğur mätbuatiniŋ tarihini tikläş vaqtiniŋ alliqaçan kälgänligini vä ular bu işni ämälgä aşuruşqa šzliriniŋ yardäm berişkä täyyar ekänligi bir eğizdin izhar qilindi. Ändi «Uyğur avazi» gezitiğa jigirmä bäş jil rähbärlik qilğan Qazaqstan Җumhuriyitiniŋ hizmät kšrsätkän ärbabi Yoldaş Azamatov sšz boluvatqan mäsilä boyiçä šz oy-pikrini tšvändikiçä izhar qildi:
– Һšrmätlik qerindaşlar! Män bügünki baş qoşuşqa kšp täyyarlanmidim. Şuniŋğa qarimay, šz pikrimni izhar qilişni toğra kšrüvatimän. Meniŋ pikrim juqurida sšzligän natiqlarniŋ pikirlirigä qarşi kelişimu mümkin. Çünki biz demokratiyalik dšlättä yaşavatimiz. Şuniŋ üçün härqaysimiz šz oyimizni eytişqa häqliqmiz. Män uzun jillar davamida җämiyätşunasliq pänlär akademiyasidä Abdulla Rozibaqievniŋ iҗadiy paaliyitini, mätbuat tarihini tätqiq qildim vä diplomluq işimni yazdim.
Mana yeŋi Sağımbay Qozıbaev maŋa «Sadaiy tarançi» gezitini uyğur mätbuatiniŋ däsläpki qaliğiçi” däp ataş täklivini bärgänligini eytti. Һäqiqätänmu «Sadaiy tarançi» däsläpki gezit. Gezitniŋ altä sani çiqqan. Juquridiki natiqlar bu gezitni “Abdulla Rozibaqiev çiqardi” degän pikirni eytti. Män bu pikirlärgä tamamän qoşulmaymän. Meniŋda Moskvada vä Qazaqstan Prezidenti arhivliridin topliğan materiallar bar. Gezit nemişkä yepilip qalğan? Sağımbay šz dälillirini kältüridu. Abdulla Rozibaqiev bolsa, mundaq däp yazidu: «Gezit litografiyalik uslub bilän besilğan. Litografiya Sovnarkom täripidin ahça bälgülirini çiqiriş üçün elinğandin keyin gezit çiqiriş tohtap qaldi». Bu yärdä heçbir romantika yoq. «Sadaiy tarançi» geziti toğriliq nurğun tätqiqatlar boldi. Biraq moşu kämgiçä gezitta nemä yezilğanliği, qandaq materiallar berilgänligi toğriliq heç mälumat yoq. Män gezitni kšrgän birla adämni bilimän. U – Qadir Һasanov. Abdulla Rozibaqiev gezitta «Millät oğliniŋ millät oğliğa yazğan heti» degän maqaliniŋ besilğanliğini yazidu. Biraq u maqalini kim yazğanliği eytilmaydu. Gezitniŋ bari-yoqi altä sani çiqqan. Demäk, uniŋ uyğurlar hayatida çoŋ vaqiä boluşi mümkin ämäs. Rast, «Sadaiy tarançi» geziti däsläpki näşir. Män Qazaqstandiki uyğur mätbuatiniŋ 100 jilliğini nişanlaşqa qarşi ämäsmän. Hälqimiz şunimu bilişi keräkki, 1921-jili çiqqan «Kämbäğällär avazi» geziti keyiniräk җämiyättä çoŋ rol' oyniğan. Şuŋlaşqa män «Uyğur avazi» gezitini «Sadaiy tarançi» gezitiniŋ varisi” däp yezişqa qarşi. Şundaqla «tarançi» degän sšz millät ämäs. U päqät җoŋğarlarniŋ uyğurlarğa qoyğan läqimi, yäni «dehan», «yär haydiğuçi» degänni bildüridu.
Yoldaş Azamatovniŋ kütülmigän yärdin eytqan bu pikri pütkül konferentsiya qatnaşquçilirini häyran qaldurdi. Eytqan bolar eduqki, kšpçiliginiŋ naraziliğinila ämäs, ğäzivini tuğdurdi.
Yoldaş Abduqadir oğliniŋ ililiq uyğurlarniŋ şu dävirdiki atilişi – “tarançi” sšzigä nisbätän eytqan pikrigä, uniŋ gepini bšlüp, professor Sağımbay Qozıbaev mundaq räddiyä bärdi:
– Yoldaş Azamatov «tarançi» degän sšzni “mäshirä” däp täkitlimäktä. Biraq, tarihqa näzär taşlisaq, şu dävirlärdä qazaqlarni «qara qirğizlar», «qaysaqlar» däp atiğanğu. U mutlaq başqa dävir edi. Bu – tarih. Tarançi – u uyğur. U yaqqa kšŋül bšlüşniŋ haҗitimu yoq. Mana arimizda korey hälqiniŋ väkili, Parlament Mäҗlisiniŋ deputati Roman Kim oltiridu. Moşuniŋdin birnäççä jil ilgiri män “Qazaqstanda korey tilidiki däsläpki gezit 1923-jili çiqqan” degän mälumatni taptim. İlgiri hazirqi «Kore İl'bo» gezitini (ilgärki «Lenin kiçi» – red.) 1937-jildin beri çiqivatidu”, däp yezip kälgän. Uniŋ Vladivostokta çiqqan päqät birla sani tepilğandin keyin korey җamaätçiligi çoŋ täntänä štküzdi häm kitapmu täyyarliduq. Һazir gezitniŋ baş betidä «Asasi 1923-jili selinğan» däp yezip kelivatidu. Şuŋlaşqa män bügünki mäsilidä yänä toluqturuşlar haҗät däp oylaymän.
Moşu yärdä bizmu šz vaqtida «Sadaiy tarançi» gezitini bügünki uyğur mätbuatiniŋ, yäni «Uyğur avaziniŋ» başlinişi däp qaraş täklivini otturiğa qoyğan kšrnäklik alimlar Sağımbay Qozıbaev bilän Munir Erzinniŋ, şäriqşunas Şahimärdan Nurumovniŋ vä jurnalistlar Abdukerim Tudiyarov bilän Minämҗan Asimovniŋ elip barğan izdiniş-tätqiqatliriğa asaslanğan halda pikir qilsaq, «Sadaiy tarançi» – tarançi avazi, yäni «Uyğur avazi» – uyğur millitiniŋ yoqini pütün qilidiğan, jiğisini jiğlaydiğan bir näşir.
Änҗumanniŋ hulasä sšzi Qazaqstan Җumhuriyiti Parlamenti Mäҗlisiniŋ deputati, QHA Keŋişiniŋ äzasi, җumhuriyätlik uyğur etnomädäniyät märkiziniŋ räisi Şahimärdan Nurumovqa berildi.
Һšrmätlik qerindaşlar, qimmätlik qazaqstanliqlar, birinçi novättä, bügünki änҗumanğa qatnişivatqan Qazaqstan hälqi Assambleyasi Räisiniŋ orunbasari – Kativat rähbiri Leonid Prokopenkoğa, kšrnäklik alimlar Sağımbay Qozıbaev bilän Munir Erzinğa, jiraq-yeqindin kälgän barliq milliy mädäniyitimiz җankšyärlirigä sämimiy minnätdarliğimni bildürimän, – dedi Şahimärdan Üsäyin oğli.
Biz bügün uyğur hälqiniŋ tarihidiki şanliq sänä – Qazaqstan uyğur mätbuatiniŋ, җümlidin uniŋ däsläpki qaliğiçi – “Sadaiy tarançi” gezitiniŋ häm uniŋ varisi bolğan “Uyğur avaziniŋ” 100 jilliğini nişanlavatimiz.
İmanim kamilki, jillar štüp, duniyadiki äŋ çoŋ Bonn, Stokgol'm, Stambul qatarliq çoŋ şähärlärdiki nami duniyağa mäşhur mirasgahlarda saqlinivatqan bebaha nämunilirimizni bizniŋ balilirimiz, nävrä-çävrilirimiz tätqiq qilip, buniŋdin yüzligän jillar ilgiri çiqqan gezitlirimizniŋ sanlirini hälqimizgä täğdim qilidu. Barliğiŋlarni Qazaqstan uyğur mätbuatiniŋ däsläpki qaliğiçi – “Sadaiy tarançiniŋ”, uniŋ varisi “Uyğur avaziniŋ” 100 jilliq märikisi bilän çin qälbimdin täbrikläymän.
Änҗuman davamida «Uyğur avazi» gezitiniŋ baş muhärriri Erşat Äsmätov änҗuman iştrakçiliriğa vä moşu tarihiy sänäni uyuşturuşqa kšp küç çiqarğan Şahimärdan Nurumov rähbärligidiki җumhuriyätlik Uyğur etnomädäniyät märkiziniŋ başqarma äzaliriğa vä uniŋ yenidiki hanim-qizlar keŋişiniŋ äzaliriğa häm uşbu izgü işni yeqindin qollap-quvätligän Qazaqstan hälqi Assambleyasigä vä «Qazaq gazetteri» ҖÇYniŋ rähbärlirigä, mäniviy vä maddiy җähättin qollap-quvätligän onliğan millätpärvär җanlar — hamiylarğa sämimiy minnätdarliğini bildürdi.
Şuni alahidä täkitläş lazimki, uşbu mäyräm munasiviti bilän “Äsir sadasi” namliq kitap näşir qilindi vä birqatar täşkiliy işlar uyuşturulup, çoŋ ziyapät berildi. Mana moşu işlarğa maddiy җähättin yar-yšläk bolğan “Krahmal – şirnä” zavodiniŋ baş mudiri, Almuta vilayätlik mäslihätniŋ deputati, Qazaqstan hälqi Assambleyasiniŋ äzasi Zakir Kuzievqa, “Cosmo TRAVEL.KZ” җavapkärligi çäklängän yoldaşliğiniŋ mudiri Mahiräm Şäripovağa vä ҖUEM yenidiki Hanim-qizlar keŋişiniŋ äzaliri Gülҗahan Muratovağa, Sänäm Beşirovağa, Mizangül Avamisimovağa, Şämşiqämär Abdurahmanovağa, Kaminur Sopievağa, Taҗinisa Tohtievağa, Zoräm Avutovağa, Tursunay İminovağa, Bostan Ğazievağa, Roşängül Tohtahunovağa vä başqimu birqatar gezitimiz җankšyärlirigä minnätdarliğimizni bildürüp, işliriğa utuq tiläymiz.
Җämläp eytsaq, täsirlik štkän änҗuman uniŋ qatnaşquçiliriğa untulmas täsiratlarni hädiyä qildi vä bir türküm alim- tätqiqatçilirimizniŋ tinmay izdinişi, şiҗaätlik ämgigi tüpäyli adalätlik täntänä qazinip, «Sadaiy tarançi» geziti milliy mätbuatimizniŋ başlamçisi süpitidä bügünki ävlatqa täğdim qilindi. Ävzili, biz štmüşimizgä muraҗiät qilip, tarihimizdiki bir häqiqätni bolsimu bügünki ävlatqa yätküzüş arqiliq mäniviy yeŋilinişqa qarap bir qädäm taşliduq.

 

 

Һšrmätlik dostlar!
Bu kün — uyğur mädäniyät tarihidiki muhim künlärniŋ biri. Qazaqstandiki uyğur mätbuatiniŋ asasiniŋ selinğiniğa 100 jil toluvatidu. Moşuniŋdin bir äsir ilgiri, zaman šzgärgän, җämiyät šzgärgän bir päyttä därhal gezit çiqirip ülgirişi uyğur mädäniyitiniŋ çoŋqur tomurlirini, millät ziyaliliriniŋ sägäkligini yaqqal kšrsitidu.
Yüz jil içidä uyğur mätbuati yarqin vä dağdam yolni besip štti, milliy mädäniyätni kštirişkä nurğun yardäm qildi. Nami šzgärsimu qälbi šzgärmigän bu näşirniŋ sähipiliridä Qazaqstanniŋ tarihi härtäräplimä yorutuldi. Mustäqillik jilliri gezit yeŋi çoqqilarğa yetip, mustäqil dšlätniŋ iҗtimaiy-ihtisadiy täräqqiyatiğa hässä qoşup kälmäktä. Näşirniŋ Qazaqstandiki millätlärara dostluqni tärğibat qilişqa qoşqan tšhpisimu zor.
Meniŋ hayatimdimu uyğur gezitiniŋ šzigä yarişa izi bar. Studentliq dävrimdä «Kommunizm tuği» gezitida birnäççä maqaläm yoruq kšrgän. Qazaqstan Kompartiyasi Märkiziy komitetiniŋ täşviqat vä tärğibat bšlümidiki mätbuat sektorini başqurğan päytimdä näşirgä kuratorluq qildim. Şu vaqitlarda uyğur geziti ärkin oquş şaraitiğa yätkän edi.
Qazaqstan hälqi Assambleyasiniŋ qollap-quvätlişi bilän, Qazaqstan uyğurliri җumhuriyätlik etnomädäniyät märkizi җämiyätlik birläşmisi vä җumhuriyätlik җämiyätlik-säyasiy «Uyğur avazi» gezitiniŋ uyuşturuşi bilän štüvatqan täntänigä qatnaşquçilarni moşu çoŋ sänä bilän täbrikläp, hämmiŋlarğa yahşiliq, utuqlar tiläymän. Dostluğimiz mäŋgü mustähkäm bolsun!
Һšrmät bilän,
Qazaqstan Җumhuriyiti Parlamenti Mäҗlisidiki Qazaqstan hälqi Assambleyasi deputatliq topiniŋ rähbiri
Sautbek ABDRAHMANOV.

Һšrmätlik «Uyğur avazi» gezitiniŋ kollektivi!
Silärni Qazaqstan uyğur mätbuatiniŋ asasiniŋ selinğiniğa 100 jil toluşi munasiviti bilän täbrikläymän!
«Uyğur avazi» geziti Qazaqstan Җumhuriyitiniŋ ähbarat käŋligidä šzigä layiq ornini egiläp, millätlärara razimänlikni, mädäniy, mäniviy munasivätlärni küçäytişkä, Prezidentniŋ elimizniŋ dana säyasitini tärğibat qilişqa munasip tšhpä qoşup kelivatidu. Silär mämlikitimizniŋ yarqin, yahşiliq täräplirini oqurmänlärgä yätküzüp, elimizniŋ täräqqiyati üçün ämgäk qilğan şähslär toğriliq maqalilar elan qilivatisilär.
Silärniŋ iҗadiyitiŋlarğa utuq, aililiriŋlarğa zor bähit tiläymän! Ämgäkliriŋlar ünümlük bolsun!
Һšrmät bilän,
Qazaqstan Җumhuriyiti
Parlamenti Mäҗlisiniŋ deputati
Quanış SULTANOV.

Һšrmätlik qerindaşlar!
Elimizniŋ güllinişigä, moşu yärdiki birlik vä šmlükniŋ küçiyişigä šzigä has ülüşini qoşup, qazaqstanliq birpütünlükni tärğibat qilişta alahidä orni bar näşir «Uyğur avazi» gezitiniŋ asasi selinğiniğa 100 jil toluşi munasiviti bilän çin jüräktin täbrigimizni qobul qiliŋlar. Bu kün Qazaqstan uyğurliri җamaätçiliginiŋ vä barliq Qazaqstan hälqi üçün alahidä kün. Däsläp «Sadaiy tarançi» — uyğur avazi degän mänani bildüridiğan bu näşir keyin «Kämbäğällar avazi», «Kommunizm tuği» däp, ändi Vätinimiz mustäqillik alğanda «Uyğur avazi» däp ataldi. Bu gezit qazaq hälqi bilän uyğur hälqi arisidiki çayqalmas dostluğiniŋ altun kšrügigä aylandi. Moşu altun kšrügimizniŋ asasi mäkkäm häm mustähkäm bolsun. Bügünki tävälludluq mäyräm mubaräk bolsun qimmätlik dostlar!
İzgü niyät bilän,
Qazaqstan Parlamenti
Mäҗlisiniŋ deputatliri
Turğın SIZDIQOV,
Taras HİTUOV.

Һšrmätlik täşkiliy komitet!
Silärni Qazaqstan uyğur mätbuatiniŋ asasiniŋ selinğiniğa 100 jil toluşi munasiviti vä kelivatqan barliq mätbuat hadimliriniŋ käspiy mäyrimi bilän çin jürigimdin täbrikläymän!
Mustäqil Qazaqstan — dostluq makani. Bu çüşänçä bügünki taŋda duniya däriҗisidä etirap qilinğan. Barliq millätlär birpütün dšlätniŋ turğuni bolup, bir çaŋiraq astiğa birikişi, elimizdä teçliq vä turaqliqniŋ orniğini keläçäk ävlatqa ülgä bolidu däp hesaplaymän.
Şuniŋ bilän billä, bügünki taŋda elimizdä ammiviy ähbarat vasitiliriniŋ roli nahayiti zor. Җumhuriyätlik җämiyätlik-säyasiy «Uyğur avazi» gezitiniŋ kollektivi Prezidentniŋ «Mäŋgilik El» ideyasiniŋ vä uniŋ strategiyalik yšnilişini tärğibat qilidiğan näşir süpitidä hazir җämiyätlik pikirni qeliplaşturuşqa vä milliy birlikni küçäytişkä tšhpä qoşuvatisilär.
Qazaqstan uyğur mätbuati asasiniŋ selinğininiŋ 100 jilliq tävälludiğa beğişlanğan mäyrämlik täntäniniŋ štüşigä, hakimiyät bilän häliq arisidiki tärğibat yolidiki härbir ämälgä aşuruvatqan işliriŋlarğa, izgü niyätliriŋlarğa utuqlar tiläp, iҗadiy yüksiliş, aililiriŋlarğa bähit-saadät, salamätlik tiläymän!
Һšrmät bilän,
Qazaqstan Җumhuriyiti
Parlamenti Mäҗlisiniŋ
deputati
Fahreddin QARATAEV.

Bälüşüş

1 izahät

  1. Milliy gezitimiz naminiŋ astiğa «näşirimizniŋ asasiy 1918-jili selinğan» däp yeziş mäsilisi moşu konferentsiyadä qobul qilinğan edi. Män baş bättiki gerbniŋ ornini Abdulla Rozibaqievniŋ räsimi bilän almaşturuş täklivini bärgän bolar edim. Duniyaviy mätbuatta gezit naminiŋ yeniğa dšlät simvolikilirini qolluniş täjiribisi kam uçrişidu.

Javap qalduruŋ