Eh, yollar, yollar…

0
312 ret oqıldı

Bähtişat SOPİEV,
«Uyğur avazi»

90 yaşliq Bedälҗan Zuliyarov besip štkän hayat yolini heç täntirimäy-tenimäy sšzläp bärdidä, gepiniŋ ahirini bügünki turmuşimizğa, säyasätkä äkelip taqidi. Äŋ qiziği, uniŋ piyadä yol maŋğini. Uni aŋlapla herip ketisiz. Bovayniŋ säpiri Kätmändin başlinip, Kätmändä ayaqlaşqan ekän.KÄTMÄN
Äsli Bedälҗan Zuliyarovniŋ ata-anisi yeŋişärlik bolup, dadisi hizmät babi bilän Uyğur nahiyäsigä berip qalğan ekän. Ändi baliliriniŋ eytişiçä, bovisi ailisini Uyğur nahiyäsigä bir «säyasät» bilän elip barğan kšrünidu. Ottuzinçi jillarniŋ ahiri uniŋda tarihiy Vätinimizgä štüp ketiş hahişi bolğan ekän. Amma uniŋ bu armini ämälgä aşmay, revmatizm ağriğiğa muptila bolup, ätigänla hayattin štüptu. Bedälҗan ata hekayisigä bu «sirlarni» arilaşturmidi. Mänmu uni qistap kätmidim.
– Yättä yeşimdin atamdin jitim qaldim, – däp sšzini başlidi ata. – Yättinçi sinipta kolhozniŋ işiğa arilaştim. Kolhoz räisi mäktäpkä kelip, meni mudirdin sorap elip ketidiğan. «Moşu bala oqätkä pişşiq, at yetiläydu» degini yadimda. Bäzidä, meni “egisi yoq” däp bozäk qildimu, däpmu oylaymän. Amma җismaniy ämgäktin heç qaçan qaçmidim. Kšp ämgäk qilğanliğim üçün moşu künlärgä yätsäm keräk. Qiziği, bu ämgäkçanliğim meni 17 yeşimda Qarağandiğa – FZOğa elip kätti.

QARAĞANDA
– U jilliri Qirğizsay Uyğur nahiyäsisniŋ märkizi bolidiğan,– däydu ata sšhbitini davamlaşturup. – 1944-jili Uyğur täväsidin on harvuğa oltirip, 75 bala yolğa atlanduq. Masaqta, Qaraturuqta qonğanlirim yadimda. Äytävir, 7-8 kündä aran degändä Almutiğa yättuq. U yärdä bir keçä qonup, ätisi poezd bilän yolğa çiqtuq. Qarağandiğa kelip haŋda işliduq. 400 metr tšvänlikkä çüşüp, haŋçilarğa keräk närsilirini yätküzüp berimiz. Meni Vasiliy isimliq ikki rus jigitigä qoşup qoydi. Haŋ häqiqätänmu ikkinçi front ekän. Meniŋ kšzümçä Avattin Ämät, Udutidin Davut degän balilar qaytiş boldi. U künlärni äsligümmu kälmäydu. Bir jildin keyin «nemislarni yäŋduq!» degän huş hävär käldi. Bizniŋ ornimizğa äsirgä çüşkän nemislar kelip işläşkä başlidi. Män rähbärlikniŋ ruhsiti bilän poezğa oltirip, šygä qayttim.

SARİÖZÄK
– Poezd Sarišzäkkä kälgändä çüşüp qaldim. Çünki bu yaqtin biz täräpkä ketiş oŋay edi. Amma heç kimni tonumaymän. Yat jut. Stantsiyaniŋ šp-çšrisini piyadä arilap jürimän. Bir vaqitta ikki qoltuq tayaqqa tayanğan bir uyğur balisini uçritip qaldim. Özi dovunluq bolup çiqti. Umu Aqmola vilayitidiki bir haŋda işläp qaytqan ekän. İkkimiz pätir yalliduq. Keyin bizgä yarkäntlik bir bala kelip qoşuldi. Kšp štmäy, dovunluq ikkimiz yolğa çiqtuq. Yarkäntlik bala şu yärdä qaldi. Sarišzäkniŋ sirtiğa çiqip, maşina kütüp, bir keçä talada qonduq. Sähärligi bir maşina bilän Kšktalğa yetivalduq.
KÖKTAL
– Rastimni eytsam Kšktalda koçida qaldim. Beşim qetip, u yaq – bu yaqqa meŋip jürimän. Bir çağda aldimğa kalisini padiğa haydavetip qaytqan ayal çiqti. Uniŋğa halimni eyttim. Hoşal bolğan yerim, unumiğinimğa qarimay šyigä bir çinä çayğa täklip qildi. U ayalniŋ ikki balisi bar ekän. Ularğa azdu-tola bazarliğimni bärdim. Ävu ayal maŋa qaymaqliq ätkänçay ätti. Çeyimni içip män yänä koçiğa çiqtim. Çoŋ koçidin üstigä tuŋ besivalğan maşinilar tazimu kšp štti. Amma heç qaysisi tohtimaydu. Ahiri qolumni tohtalsiz şiltip jürüp, bir maşinini aran tohtattim. U meni İli boyiğa äkelip qoydi. Däriya qirğaqlirini soldatlar qaplap ketiptu. Sävävini çüşänmidim. Şu yärdimu uyğurum aldimdin çiqti. Ular meni šylirigä täklip qilip, qosiğimni toydurdi. Ähvalni çüşändürüvedim, meni yolğa çiqirip qoydi. Maŋa biraz yolni piyadä meŋişqa toğra käldi. Tuŋ besip štüvatqan maşinilar tohtar ämäs. Ahiri asta ketip barğan bir maşiniğa šzäm jügräp berip oltirivaldim. Һarğinimdin qattiq uyqiğa ketip, uniŋ bilän Taştqarisuğa yetip kälginimni säzmäy qaptimän.

TAŞTİQARİSU
– Bu yärdin Һosman isimliq kätmänlikniŋ ata-anisini taptim. Özi šydä yoq ekän. Taştiqarisuda şu päytlärdä gšş kombinati bolsa keräk. Bu ailidin biräsi şu yärdä işlämdekin, äytävir šyi gšşkä toluptu. Üç kün şu yärdä mehman boldum. Ändi maŋa Çonҗiğa yetiveliş keräk edi. Üginip qalğan aditim boyiçä yänä piyadä yolğa çiqtim. Çoŋ yolda eşäk harvudin başqisi kšrünmäydu. Yeziğa yeqinlişivatqinimni sezivatimän. Yolda uçriğan bir bovay momiyi bilän harvuda meni Çonҗiğa äkelip qoydi. Sadiğaŋ ketäy uyğurum…

ÇONҖA
– Çonjidimu heç kimni bilmäymän. U yärdimu maŋa biraz tenäşkä toğra käldi. Ahiri, monu hudaniŋ qudritini qarimamsiz, bizni eşäk harvusida Almutiğa elip barğan Һetäk bovayni uçritip qaldim. Şuni eytqum keliduki, uyğurniŋ adämgärçiligigä heç qandaq eğirçiliq tosalğu bolmaydekän. Buniŋğa meniŋ kšzüm yätti. U meni unumiğinimğa qarimay šyigä başlidi. Bir keçä şu Һetäk bovamniŋ šyidä qondum. İkkimiz helä bir vaqitqiçä muŋdaştuq… Ätisi u meni Dovunğa yolğa selip qoydi.

DOVUN
– Yerim yolni yänä şu piyadä meŋip, ahiri bir jük maşinisi bilän Dovunğa yetip käldim. Bu mälidä birinçi qetim boluşum edi. Һazirqi Qurbanniyazovlarniŋ boviliriniŋ šyigä çüştüm. Yadimda qalğini, bu ailiniŋ šşkisi kšp ekän. Uyğur nahiyäsi partkominiŋ birinçi kativi Räҗibaev bu yärgä oçiliqqa kälgän ekän. Dovunluqlar meni hšrmätlik mehman bilän billä oçuqçiray qarşi aldi. Ahiri şu šydä qonup qaldim.

AÇİNOQA
– Ätisi şu birinçi katipniŋ maşinisi bilän Açinoqiğa atlanduq. Nahiyä rähbirigä «meni Kätmängä yätküzüp qoyamsiz?» deyişkä tilim barmidi. Açinoqida bizgä Kätmändä hoşna oltarğan İsrapulni taptim. Umu bizni quçaq yeyip qarşi aldi. Һätta maŋa Kätmängä baridiğan bir eşäk tepip bärdi. Şu yärdin Kätmängä hävär qilip, yolğa atlandim..
KÄTMÄN
– Kätmänniŋ çetidä siŋlim Halidäm dostliri bilän meni kütüvetiptu. Qizlarniŋ kiyivalğan kiyimini kšrüp içim serilip kätti. Adäm çidiğusiz ähval. Tšvän täräptin apam jügräp kelivatidu. Uniŋ kiyimini kšrüp šzämni tutalmay jiğlavättim. Ular meni šygä başlidi. Bosuğidin atlivedimla, apam oçaqniŋ aldini kolap bir җavur buğday çiqardi vä qazanda qorup, qomaş yasidi. Uni olaş-çolaş yeduq. Tamaqniŋ tuzimu yoq. Mänmu äkälgänlirimni dästihanğa tšktüm. U künki jutdaşlirimniŋ, apam bilän siŋlimniŋ hoşalliğini addiy til bilän yätküzüş mümkin ämäs.
Bedälҗan atiniŋ «yol hekayisi» Kätmändä tügäydu. U FZOdin kelipla kolhozda hesapçi bolup işläydu. Bir jildin keyin u armiya sepigä çaqirtilidu. Armiyadä tirişçanliği bilän kšzgä çüşkän u bäş jilda üç qetim šygä däm elişqa kälgän ekän. Armiyadin keyin brigadir, zavhoz, buhgalter bolup işläydu. Duç kälgän qiyinçiliqliri kšp. Amma ularğa bärdaşliq berişni bildi. Yalğuz siŋlisi Halidämni aliy oquş ornida oqutimän, däp šydiki yalğuz šşkinimu setivätti.
– Mähsätkä päqät çidamliq adämla yetäläydu, balam,– däydu kšpni kšrgän ata.– Bu hayatta qiyinçiliqlarğa bärdaşliq berip, tšrt oğul, tšrt qiz taptim. 26 nävräm, 27 çävräm bar. Adilҗan oğlum hayattin ätigän ketip qaldi. Uniŋğimu çididim. Yalğuz siŋlim Halidämdinmu ayrildim. Һayat şundaq. Rast, tirikçiliktä adämlärniŋ biri bay, biri gaday. Buni Alla şundaq yaratti, däp qoyidu. Yaq, undaq ämäs. İşlämçan adäm bay bolidu. Һorun kämbäğälçilikniŋ därdini tartidu. İşligän çişläydu.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ