Jut seğinişi šçmäydekän

0
98 ret oqıldı

Büyük yazğuçi Ziya Sämädi “İstäk vä qismät” namliq romanida ana juti toğriliq mundaq däp yazidu: “Bu novät İli šlkisidin Yättisuğa kšçirilgän uyğurlar 45 miŋ 370 näpär adäm bolup, ular orunlişip säksändin oşuq yeza-käntlärni bärpa qilişti… Şularniŋ qatarida yeŋi Honihay mazaridin kšçüp kälgän meniŋ äҗdatlirim bolğan ekän.Täŋritağniŋ bir şehi bolmiş Җoŋğar-tälkä teğiniŋ küngäy etigidiki saylarniŋ birini yerip, taştin-taşqa urulup, kšvüklişip aqidiğan marҗandäk süzük vä salqin Çejin süyiniŋ boyiğa җaylaşqan bu käntniŋ muhiti illiq, mänzirisi kšrkäm, abu-havasi yeqimliq bolğaçqimekin, adämliri tirik-tetik, sağlam bolğan. Honihay (täkçä – egiz tüzläŋlik däpmu atilidu) yeri ätlik ünümlük bolğaçqa ata-bovilirimiz “Honihayniŋ yerigä adäm terisäŋ ünüp – šsidu” däp mahtinidekän!…”
Mana şu berikätlik, avatlaşqan jutniŋ harabiyliqqa uçriğiniğa talay jillar boldi. Ziya aka pähirliniş bilän tilğa alğan çoŋ ävladidinmu heçkim qalmidi, ävlatlirimu bir näççä qetim almaşti. Uruş baliliridin atalğan keyinkilirimu u-bu yärlärdä yaşap, hazir mštivärlär qataridin orun aldi. Ularniŋ säplirimu şalaŋlişip ketivatmaqta. Bäzilirini jutqa – Yarkäntkä barğinimda uçritip qalimän. Yeqinda şularniŋ biri, biyil hayatiniŋ 80-davaniğa kštirilgän Maysäm Nurahun qizi Һeytqulievani kšrüp, sšhbätlişip qalduq. Teçliq-amanliqtin başlanğan gepimizniŋ ahiri jut štmüşigä uluşup, heligä sozuldi.
– Җay-җaylarda turup, tirikçilik qilivatsaqmu, honihayliqlar hazirmu šm. Muyumlirimiz bolğanda baş qoşup qalimiz. Ötmüşni, yezimizni äsläymiz, tuğulğan jutniŋ seğinişi šçmäydekän, – dedi Maysäm. – Bovimiz Älasopi, momimiz Ayimhanlar Honihayni bärpa qilip, uni avatlaşturuş yolida aççiq tär tšküp ämgäk qilğan insanlardin bolğan. Ular moşu jutta pärzänt sšyüp, qatarğa qoşti. Şularniŋ biri, tunҗa oğli meniŋ dadam Nurahun, keyin u Ayşigül isimliq qiz bilän turmuş qurup, duniyağa käyni-käynidin pärzäntliri käldi. Män – tunҗisi, 1938-jili tuğulğan, keyin qatarimğa ukilirim qoşuldi. Bovam vä momamlar bilän bir hoylida yaşiduq. Ular alahidä baliҗanliq kişilärdin edi, nävriliri üçün җankšydürüp, tapqan-tärginini bšlüşüşkä aldiratti. Jutdaşliri bilän hämkarliqta ottuzinçi jilliri yezida “Kolhozçilar avazi” namliq kolhozni täşkil qilğan. Uniŋ tärkivigä juqarqi häm tšvänki Honihaydin taşqiri, ätraptiki Çuluqay yezisiniŋ ahalisimu kirgän ekän, Ular asasän dehançiliq vä çarviçiliq bilän şuğullinip, bu sahalarni rivaҗlanduruş yolida ayanmay ämgäk qildi. Bovam qoğun-tavuz, kšktat šstürätti Momam biläk türüp, uniŋğa yardämlişätti. Dadam bolsa şu jilliri yeza keŋişiniŋ räisi hizmitini atqurup, jutdaşliriniŋ istäk-hahişliridin şäräplik çiqip, hšrmät-işänçisigä erişti. Biz ğäm-täşvişsiz mäktäptä oquşimizni davamlaşturduq.
Moşundaq bir mäzgildä tuyuqsiz uruş başlinip kättidä, hämmä vähimigä patti. Jutni jiğa-zerigä bšläp, honihayliq jigitlärmu käyni-käynidin mäydanğa atlandi. Moşu ihçam yezidinla frontqa ottuzdin oşuq adäm kätkän ekän. Şularniŋ qatarida Maysämniŋ dadisi Nurahun Äläsopievmu bar edi. U uruşqa baştin-ayaq qatnişip, jutqa aman-esän käldi. Teçliq ämgäk mäydanidimu härhil iş-hizmätlärni atqurup, egilik ihtisadiniŋ täräqqiyatiğa munasip hässisini qoşti.
– Uruş jilliri arqa säptiki anilar, qerilar, balilarniŋmu tartqan җävri-җapaliri az bolmidi, – däp eğir näpäs aldi ämgäk veterani Maysäm Һeytqulieva. – Egilikniŋ barliq işliri şularniŋ zimmisigä çüşti. Şu jilliri kolhozda ikkila traktor bolup, egilik işliri toluq degidäk qol küçi bilän atqurulatti. Tursun bovay traktor haydaşqa mäҗbur boldi, yardämçisi iradilik ana İspathan edi. Çoŋlardin Äkvär Һeytquliev – brigadir, Turar Zayirov – malçi, Äläsopi Noruzov – kšktatçi, Qahar Qadirov – tügmänçi, Helil bovay – hamançi, İsmayil Mämirov – ambar başliği väzipilirini zimmisigä aldidä, vaqit bilän hesaplaşmay işlidi. Ularniŋ qatarida yaşanğan anilarmu biläk türüp ämgäk qildi. Mäsilän, Zoräm, Huşnäm, Ayimhan, Җännät, Şerinbanum, Ayşäm, Melikäm, Mästihan, Hasiyäthan, Dilbirim, Ziläyhan vä başqilar keçä-kündüz tinim tapmay, җasarätlik ämgäk ülgisini kšrsätti. Keçiliri frontqa soğa-posılkilar täyyarlaş bilän bänt boldi. Һazir ularniŋ pükülmäs ğäyrät-iradisigä apirin eytimän.
Ğalibiyättin keyin turmuş ähval asta-asta qiniğa çüşüp, yaşlarniŋ bilim elip, käsip egilişigä mümkinçilik tuğuldi. Şu säptä honihayliq jigit-qizlarmu boldi. Җümlidin, Maysäm jutida yättä, şähärdä on jilliq mäktäpni pütärgändin keyin Taldiqorğan şähiridiki balilar bağçiliri hadimlirini täyyarlaydiğan kursta oqup, ikki jil jutida balilar bağçisiniŋ başliği bolup işlidi. Andin keyin Taldiqorğan soda tehnikumini tamamlap, Panfilov nahiyälik istimalçilar җämiyitidä üzlüksiz 37 jil setiqçi bolup, ahaliğa şäräplik hizmät kšrsätti. “Keŋäş sodisiniŋ älaçisi” bälgüsi vä kšpligän pähriy yarliqlar bilän täğdirländi. Yoldişi Talip Һeytqulievmu mehanizator bolup, Kirov namidiki kolhoz ihtisadiniŋ yüksilişigä munasip ülüş qoşti. Ular inaq ailidä yättä pärzänt tärbiyiläp, oqutup qatarğa qoşti. Һazir ular ata-anisiniŋ ämgäk yolini davamlaşturuvatmaqta.

Abdukerim TUDİYaROV,
Panfilov nahiyäsi.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ