«Äl bolimän desäŋ, bšşügüŋni tüzä»…

0
295 ret oqıldı

Sabiräm ÄNVÄROVA,
“Uyğur avazi”

«Tili yoqalğan millätniŋ šzimu yoqilidu» däp qerindaş qazaq hälqiniŋ büyük väkili Ahmet Baytursınov eytqandäk, millätniŋ jürigi u – ana tilidur. Jüräk tohtisa hayatmu tohtaydu, demäk, tilimiz yoqalsa, millitimizmu ğayip bolidu. Yoşuruşniŋ haҗiti yoqqi, hazirdin başlap ana tilimizniŋ keläçigi üçün ğäm yemisäk, ätiki küni puşayman qiliş bilän iş tüzälmäydu. Bu härkim šz beşiğa elip häl qilidiğan iş ämäs, bälki hämmä birlişip küç çiqarğandila nätiҗisini beridiğan mäsilidur. Sävävi, harvuni birimiz aldiğa, birimiz käynigä tartsaq, «harvunimu sundurup, šküznimu šltirivalimiz».Ötkändä şähärdin yeziğa qaytiş üçün taksiğa oltardim. Şofer tonuş adäm edi. Maşinida meniŋdin başqa ikki җugan bolup, här ikkilisiniŋ 4-5 yaş ätrapidiki oğulliri bar ekän. Yol uzaq, biraz vaqit štkändin keyin heliqi balilar bir-biri bilän tonuşuşqa başlidi. Bir qiziği, här ikkilisi uyğur bolsimu, ularniŋ biri uyğurçini äsla çüşänmäydekän. Rusçä sšzläydiğan bala säl sšzmäliräk bolğaçqa, qeşidiki baliğa käyni-käynidin soallarni qoyuşqa başlidi. İkkinçi bala bolsa birdä anisiğa, birdä heliqi baliğa qarap haŋqetip, nemä däp җavap qayturarini bilmäy turatti. Balisiniŋ kšŋlidikini därru çüşängän anisi rusçä qoyulğan soallarni uyğurçiğa tärҗimä qilip çüşändürüp bärdi. Bayatin beri beşini tšvän saŋgilitip oltarğan bala, qoyulğan soallarğa uyğurçä җavap qayturup, šzimu soal qoyuşqa başlidi. Qurdişiniŋ uyğurçä sšzliginini kšrüp, huddi bir klounni kšrgändäk, külgän «rustilliq» bala anisidin här bir uyğurçä sšzniŋ tärҗimisini sorap avarä edi. Bala ämäsmu, šz ana tilini bilmiginigä hiҗil boluşi keräkligini nädin uqsun! Äksiçä, uyğurçä sayrap turğan qurdişini zaŋliq qilivatatti. Uyaldimu yaki šzini naqolay his qildimu, äytävir, ikkinçi bala şuniŋdin keyin ağzini açmidi.
Rus tilliq bala bolsa, bir uni, bir buni sorap anisini avarä qilmaqta. Balisiniŋ uyğurçä çüşänmäydiğanliğini nomus qiliş bir çättä tursun, äksiçä anisi balisiniŋ rusçä sšzliginigä mämnun bolğandäk, balisiniŋ här eytqan sšzidin mäğrurlanğandäk oltiratti. Qeşidiki җuganğa: «šydä rusçä sšzlişimiz, balam şuŋa uyğurçini çüşinip kätmäydu» däp ähvalni çüşändürgändäk qildi.
Bala – u bir kšçät. Uni qandaq pärviş qilsaŋ — şundaq šsidu. Aniliq aq sütini berip, çoŋ qilğan balisiniŋ boyiğa šzgä tilni siŋdürüp, huddi bulbulni kakkukçä sayritip qoyğandäk, ähvalğa duçar qilğan bu hataliğiniŋ šz pärzändiniŋ keläçigigä palta çapqanliq bilän baravär ekänligini äşu җugan his qilğandimu?
Uyğur bolup tuğuldimu, u baliniŋ tomuridiki qeni uyğur, ğururi uyğur bolğaçqa, tilimu uyğur boluşi keräk edi. Mäyli yüz tilda sayrap tursun, šz ana tilini bilmigän adämni heçkim hšrmätlimäydu. Sävävi, ana tilini qädirlimigänlik — šzini kişilik hšrmät-ehtiramdin mährum qilğanliq bilän baravär. Bir eğiz uyğurçä çüşänmigän bala, urpi-adätlirimizni, mädäniyitimizni, äҗdatlirimizdin miras qalğan durdanilirimizni nädin bahalisun?! Därhäqiqät, ana tilini bilmigän balidin keläçäktä millitini sšyidiğan şähs yetilip çiqmaydiğanliği eytmisaqmu çüşinişlik.
Kšz aldimda yüz bärgän bu bir vaqiä meni çoŋqur oyğa saldi. Birimiz «uyğur» däp kšygän bilän, onimiz šzgä tilda sšzlisäk, keläçigimiz qandaq bolmaq? Oylap qarisaq, šzimizni šzimizdin çätnitivatqanmu yänila šzimiz ekän. Balilarla ämäs, arimizda uyğurçini untuğan çoŋlarmu, hätta män-män degän ataqliq şähslärmu yetärlik. Ularni kšrüpmu, aŋlapmu jürimiz. Konilarda «Balaŋni tärbiyiläymän desäŋ, aldi bilän šzäŋni tärbiyilä» degän yahşi ibarä bar. Şundaq ekän, çoŋimiz tüzälmisäk, kiçigimizgä kimmu äqil eytar…
«Anatilliq mäktivimiz bar, gezit-jurnal, kitaplirimiz bar, teatrimiz bar» däp mäydimizni urup, mahtiniştin aval, şu bayliğimizni bahalaydiğan yaşlarni durus tärbiyiläp, qatarğa qoşayli degüm kelidu.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ