«Pensiyagä çiqiş җäriyani addiylaşturuldi»

0
322 ret oqıldı
bty

Pensiya eliş mäsilisi, här qaçan muhim iҗtimaiy mäsililärniŋ biri bolup kälgän. Täräqqiy ätkän här qandaq dšlät ahalini iҗtimaiy himayä qilişniŋ moşu täripigä alahidä diqqät bšlidu. Buniŋdin Qazaqstan Җumhuriyitimu istisna ämäs. Mäsilän, elimizdä här jili pensiya miqdari kšpiyip turidu. Ändi moşu aydin başlap elimizdä pensiyagä çiqiş vä pensiya tšlämlirini bälgüläş җäriyaniğa šzgirişlär kirgüzüldi. Şularğa bağliq hšrmätlik däm elişqa çiqqanlar kšpäytilgän pensiya miqdarini elişqa başlidi. Biraq şundaq bolsimu tähriratimizğa pensiya miqdarini aşuruş җäriyani toğriliq nurğunliğan soallar kelip çüşmäktä. Öz novitidä bizmu gezithanlarniŋ iltimasini qanaätländürüş mähsitidä baziliq pensiya bälgüläş metodikisidiki šzgirişlär, kšzdä tutulğan ayrim imtiyazlar, umumän, ämälgä aşurulğan pensiya islahiti toğriliq ayrim soallar bilän Qazaqstan Җumhuriyiti Ämgäk vä iҗtimaiy himayä ministrligi Ämgäk, iҗtimaiy himayä vä migratsiya komitetiniŋ Almuta şähiri boyiçä departamenti rähbiriniŋ orunbasari Rizvangül DÄRAEVAĞA muraҗiät qilduq.– Rizvangül Mämäҗan qizi, kirgüzülgän šzgirişlär tüpäyli pensiyagä çiqiş җäriyani biraz bolsimu addiylaşturulğan bolsa keräk?
– Älvättä. 1-iyul'din tartip hšrmätlik däm elişqa çiqmaqçi bolğanlar ilgärki jillardikidäk üç yärgä ämäs, bälki päqät «Grajdanlar üçün hškümät» dšlät korporatsiyasigä birla ärizä bilän muraҗiät qilidu. Berilgän ärizä vä az täläp qilinidiğan hšҗҗätlär asasida dšlät korporatsiyasi muraҗiätni qarap çiqidu. Buniŋda asasiy mälumatlar dšlät organliriniŋ ähbarat baziliridin elinidu. Pensiya miqdari avtomatliq räviştä hesaplinidu.
– Biyildin başlap pensiya räsmiyläştürülgändä ämgäk stajimu hesapqa elinidiğan boldi…
– Toğra. İlgiri, yäni 1998-jilniŋ 1-yanvar' künidin tartip biyilğiçä küçidä bolğan pensiya qanuniğa muvapiq, yeşi boyiçä pensiya tšlämlirini hesaplap çiqarğanda, 1998-jilğiçä toplanğan ämgäk staji vä üç uda jilniŋ içidiki ottura ayliq tapaviti hesapqa elinatti.
Pensiya sistemisini yeŋilaş dairisidä 2018-jilniŋ 1-iyulidin başlap dšlät baziliq pensiyasini qayta hesaplaş ämälgä aşuruldi. Bu yärdä şuni äslitip štmäkçimänki, pensiyaniŋ umumiy miqdari ikki tšläm türidin – pensiyaniŋ pikirdaşliq qismidin (ottura ayliq tapavät häm 1998-jilğiçä toplanğan ämgäk staji) vä pensiya yeşiğa yätkän barliq grajdanlarğa qoşumçä bälgülängän dšlät baziliq pensiya tšlimidin ibarät. Baziliq pensiya tšliminiŋ miqdari 2018-jilniŋ iyul' eyiğiçä hämmisi üçün ohşaş (15 274 täŋgä) bolğan. Ändi biyil iyul' eyidin etivarän, dšlät baziliq pensiya tšliminiŋ miqdari pensiya sistemisiğa qatnişiş stajiğa qarap qayta hesaplandi. Addiy til bilän eytqanda, pensiya sistemisiğa qatnişiş stajiğa 1998-jilniŋ 1-yanvariğiçä bolğan ämgäk staji vä mäҗburiy pensiya bädälliri tšlängän vaqit qoşuldi.
Buniŋda 1998-jilniŋ 1-yanvariğiçä bolğan ämgäk staji qoşumçä hšҗҗätlär täläp qilinmayla, pensiya işidiki hšҗҗätlär boyiçä hesapqa elinidu vä u yeşi boyiçä pensiya tšlämliri bälgülängän ämgäk stajiğa muvapiq kelidu; mäҗburiy pensiya bädälliri tšlängän vaqit pensiya tšlämliri ävätilgänligi toğriliq märkiziy ähbarat bazisida bar mälumatlar boyiçä hesapqa elinidu. Pensiya sistemisiğa qatnişiş staji dšlät baziliq pensiya tšlimi bälgülängän päytkä qädär hesaplinidu.
Umumiy ämgäk staji 10 jilğiçä bolğanda, dšlät baziliq pensiyasiniŋ miqdari yaşaş minimuminiŋ 54 payizini täşkil qilidu. 10 jildin oşuq bolğan här bir jilğa qoşumçä 2 payiz qoşulidu, biraq u, umumän alğanda, 100 payizdin aşmasliği keräk. Şundaq qilip, 33 jil vä uniŋdinmu kšp ämgäk stajiğa egä pensionerlarniŋ dšlät baziliq pensiyasiniŋ miqdari 100 payizni täşkil qilidu. Yaşaş minimuminiŋ miqdari җumhuriyät byudjeti bilän tästiqlinidu. 2018-jili u 28 284 täŋgini täşkil qildi.
– Moşularniŋ hämmisini addiy misallar arqiliq çüşändürsiŋiz?
– Hop. Pensioner 2005-jili pensiyagä çiqti, däyli. 1998-jilğiçä bolğan ämgäk staji–26 jil 7 ay. Pensiya toplaş hesap-çotidiki mälumatlar boyiçä pensiya tšlämliri 1998-jildin tartip 4 jil 10 ay mabaynida ävätilgän. Barliği bolup dšlät pensiyasini qayta hesaplaş üçün umumiy staji 31 jilni (26 jil 7 ay+ 4 jil 10 ay) täşkil qilidu. Dšlät baziliq pensiyasiniŋ miqdari yaşaş minimumidin (27 153 täŋgä) 96% (10 jil–54% ; 21×2% =42%; 54%+42%=96%) miqdarida hesaplandi. Başqiçä eytqanda, iyul' eyidin tartip pensioner 11 879 täŋgä oşuq (27 153–15 274=11 879) elişi keräk.
Yänä bir misal. Mäsilän, pensionerniŋ ämgäk staji bari-yoqi 9 jilni täşkil qilidu. Bu ähvalda dšlät baziliq pensiyasiniŋ miqdari ilgärki peti ( yaşaş minimuminiŋ 54 %) qalidu, bu– 15 274 täŋgä. Umumiy pensiya miqdari šzgärmäydu.
Umumiy ämgäk staji 33 vä uniŋdin nurğun jilni täşkil qilğan pensionerlar üçün dšlät baziliq pensiyasi äŋ kšp miqdarda hesaplandi vä yaşaş minimuminiŋ 100 payizini yaki 28 284 täŋgini (jil beşidiki bilän selişturğanda 13 010 täŋgä oşuq) täşkil qildi.
– Mabada ämgäk stajida üzülüş bolup qalsa, u pensiya miqdariğa täsir qilamdu?
– Pensiyagä çiqqanda umumiy staj hesapqa elinğanliqtin, täsir qilmasliğimu mümkin. Biraq umumiy ämgäk stajiniŋ üzlüksiz bolğini yahşi. Ämgäk kitapçisidiki stajğa bağliq eniqsizliqlarni arhiv hšҗҗätliri bilän tästiqligän äqilgä muvapiqtur. Şuŋlaşqa män pensiyagä çiqquçilarğa hšҗҗätlärni aldin-ala tärtipkä kältürüşni mäslihät qilğan bolar edim. Ändi arhivtimu mälumatlar tepilmisa, qanunğa muvapiq, uni sot arqiliq tästiqläşkä bolidu.
– Ämälgä aşurulğan islahatta mälum imtiyazlarmu kšzdä tutulğan bolsa keräk?
– Älvättä. Aniliqni räğbätländürüş vä grajdanlarniŋ ayrim kategoriyalirini qollap-quvätläş mähsitidä pensiya sistemisiğa qatnişiş stajiğa işlimäydiğan aniniŋ yaki atiniŋ bala 3 yaşqiçä kirgiçä uni beqip-kütkän vaqti, umumiy mšlçärdä 12 jil ätrapida; naka bala 16 yaşqa kirgiçä beqip-kütkän vaqit; härbiy hizmättä, mähsus dšlät vä hoquq qoğdaş organlirida hizmät qilğan vaqit; Qazaqstan Җumhuriyiti diplomatik hizmiti vä häliqara täşkilatlar hadimliriniŋ yoldişi (räpiqisi) çätäldä yaşiğan vaqit, biraq umumiy mšlçärdä 10 jildin aşmasliği keräk; härbiy hizmätçilär ayalliriniŋ mutähässisligi boyiçä işqa orunlişiş imkaniyiti bolmiğan җaylarda yaşiğan vaqti, biraq umumiy mšlçärdä 10 jildin aşmasliği keräk;1998-jil 1-yanvar'din keyin «Bayqoŋur» kompleksiniŋ Rossiya täşkilatliridiki ämgäk paaliyiti vaqti; birinçi toptiki nakani, ikkinçi toptiki yalğuz yaşaydiğan nakani vä başqilarniŋ yardimigä muhtaҗ yeşi boyiçä pensionerlarni, şundaqla 80 yaşqa yätkän çoŋlarni beqip-kütkän vaqit qoşulidu.
İҗtimaiy täminat toğriliq yänä bir yeŋiliq. Dšlät rähbiri Nursultan Äbiş oğli Nazarbaev biyil Qazaqstan hälqigä yolliğan Mäktübidä җumhuriyät Һškümitigä 1-iyul'din tartip kiçigidin birinçi toptiki naka bolup, balağätkä yätkän balini beqip-kütüvatqan ata-anilar üçün här ayliq dšlät yardäm pulini bšlüşni tapşurdi. Mundaq dšlät yardäm pulini bälgüläş üçün ärizilär 1-iyul'din tartip qobul qilinivatidu. Buniŋ üçün turuşluq җay boyiçä «Grajdanlar üçün hškümät» dšlät korporatsiyasigä; elektronluq hškümät portali arqiliq; İ toptiki nakaliq birinçi qetim bälgülängän ähvalda turuşluq җay boyiçä meditsina-sanitarliq ekspertiza bšlünmisigä muraҗiät qiliş keräk.
Kiçigidin tartip birinçi toptiki naka balini beqip-kütkänligi üçün här ayda berilidiğan dšlät yardäm puliniŋ miqdari yaşaş minimuminiŋ 1,05 payizini (bügünki küngä qädär 29 699 täŋgä) täşkil qilidu.
Ailidä ikki vä uniŋdin kšp kiçigidin birinçi toptiki naka bala tärbiyilinivatqan bolsa, dšlät yardäm puli ularniŋ här qaysisiğa berilidu. Ändi kiçigidin birinçi toptiki naka balini bir näççä adäm kütüp-baqsa, dšlät yardäm puli ularniŋ birigila tšlinidu.
– Pensiyagä çiqquçilarni pensiya fondida toplanğan ahçisiniŋ täğdiri oylanduridu…
– Soaliŋizni çüşändim. Ägär ilgiri pensioner toplanğan pensiya pulini qandaq vä qaçan–bir jildimu, här ayda yaki kvartaldimu– eliş keräkligini šzi häl qilatti. Ämäliyatta pensioner hšrmätlik däm elişqa çiqqanda, toplanğan pensiya puliniŋ nurğun qismini därhal elivalatti. Biyildin başlap toplanğan kapital päqät här ayda bšlüp tšlinidiğan boldi.
Ändi, ägär pensiyagä çiqqiçä toplanğan ahça äŋ tšvän pensiya miqdaridin 12 hässä az bolsa, u çağda toluq elivelişqa bolidu. Mälumki, 2018-jilda mämlikättiki äŋ az pensiya miqdari 33 745 täŋgini täşkil qilidu. Bu räqämni on ikkigä kšpäytsäk, 404 940 kelip çiqidu. Fondtin bir vaqitta äynä şunçilik mšlçärdila ahça elişqa bolidu. Äskärtimänki, ägär fondta toplanğan ahça miqdari juquridiki räqämlärdin aşmiğandila,toluq elivelişiŋiz mümkin.
– Kšpligän kişilärni elimizdä pensiyagä çiqiş yeşiniŋ aşurulup-aşurulmasliği qiziqturidu.
– Bügünki küngiçä är kişilärniŋ pensiyagä çiqiş yeşi 63 yaşta tohtidi. Ändi ayallarniŋ pensiyagä çiqiş yeşi bolsa, qanunda bälgülängän tärtip boyiçä här jili šzgirip, altä ayğa kšpiyivatidu. Biyil ayallar 58,5 yeşida pensiyagä çiqişqa başlidi. Qazaqstanda ayallarniŋ toluq pensiyagä çiqiş yeşi vaqitniŋ štüşi bilän, yäni 2027-jili är kişilärniŋ yeşiğa täŋläştürülidu.
Şundaqla grajdanlarniŋ ayrim topliri ekologiyalik җähättin hätärlik zonilarda yaşap, salamätligigä ziyan yätküzülgänliktin qärälidin baldur pensiyagä çiqiş hoquqiğa egä.
– Rizvangül Mämäҗan qizi, mäzmunluq sšhbitiŋiz üçün rähmät.

Sšhbätläşkän
Şšhrät MÄSİMOV.
MUÄLLİPTİN:Kšrüp turupsilärki, pensiya bilän täminläş sistemisidiki šzgirişlär ançila sezilärlik ämäs. Ändi kirgüzülgän yeŋiliqlar bolsa, uni tehimu yahşilaşqa, grajdanlar üçün addiylaşturuşqa vä ularniŋ pensiyagä çiqivelişiğa şarait yaritişqa qaritilğan. Ägär gezithanlarda pensiya bälgüläşkä häm pensiya fondida toplanğan ahçisiğa munasivätlik başqimu soallar päyda bolsa, “Grajdanlar üçün hškümät” dšlät korporatsiyasigä vä pensiya toplaş fondiğa muraҗiät qilip, šzlirini qiziqturup-oylanduruvatqan mäsililärni aydiŋlaşturalaydu.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ