«Rahmanniŋ beği»

0
253 ret oqıldı

Һayati Uluq Vätän uruşi jilliriğa vä uniŋdin keyinki yeza egiligini tikläş vä täräqqiy ätküzüş dävrigä toğra kälgän Rahman Hoҗaevni äskä alsam boldi, peşqädäm jurnalist, heli märhum Seyitahun Mäşürovniŋ «Jut pärzändi» namliq oçerkini qayta-qayta oquymän. Bu qetimmu şundaq boldi…Uruş tamam bolsimu bir näççä jil nurğun җapa tarttuq ,– däydu Rahman şu eğir jillarni äsläp. – Fronttin qaytip kälgän jutdaşlirimizniŋ bäziliri eğir ämgäkkä yarimatti. Qerilar bilän ayallarğa haduq yetip kätkän edi. Yeza egiligi biraz mehanikilaşturulğan bolsimu, bäribir adäm küçini täläp qilatti. MTStin kolhozğa bšlüngän traktorlar bilän kombaynlarğa zapas qisimlarniŋ vä yeqilğuniŋ yetişmigänligidin iş alğa basmay qalatti. Mundaq bir vaqiä esimdin zadila kätmäydu: 1947-jili jiğim-terim işliri rasa qizğin jürüvatqan künlärniŋ biridä kombayn sšräydiğan zänҗir tapanliq traktor kardin çiqip, kolhozğa bšlüngän ikki kombaynniŋ biri tohtap qaldi. Nemä qiliş keräk? Neri oylinip, beri oylinip, heç amal tapalmiduq.
– Kombaynni çaqliq traktor sšrälmäsmu? – dedim män mehanizator jigitkä muraҗiät qilip.
– Һäy, taŋäy,– dedi u şübhilinip, – çaqliq traktorniŋ quviti zänҗir tapanliqqa qariğanda üç hässä az, qandaq bolar ekän…
– Һär halda kšräyliçu,– dedim män. – Ägär tartalmisa, başqa bir amal qilarmiz.
Traktor kombaynni bir-ikki julup, ornidin qozğididä, küçinip sšräp maŋdi. Lekin buğday qelin šskän yärgä barğanda, çamisi kälmäy turup qaldi.Uniŋdin keyin ikki yeniğa yandap, ikkidin šküz qoştuq. Traktor bilän tšrt šküz kombaynni yenik sšräp maŋivärdi. Şu küni bizniŋ etizğa nahiyälik partiya komitetiniŋ kativi Yunus Räҗibaev kälgän edi. U bizniŋ «käşpiyatimizni» kšrüp, nahayiti hursän bolğan. Keyin aŋlişimçä, u raykom byurosiniŋ mäҗlisidä bizniŋ tapqan amalimiz toğriliq eytiptu.
Kelär jili yänä şu oma mäzgilidä Rahmanni raykomğa çaqirtip, Yu. Räҗibaevniŋ šzi qobul qilğan.
– Hoş, ähval qandaq brigadir? – dedi u Rahman oltarğandin keyin.
– Yaman ämäs, yoldaş katip, — däp җavap bärdi u işäşlik. – Aşliq oruluvatidu, hosul yaman ämäs, az kündä pütimiz.
– Kombaynlar üzlüsiz meŋivatamdu, yä yänila šküz qoşamsilär?– däp külümsiridi.
– Һeli kämgiçiğu undaq bolmidi, amma tohtap qalsa, šküzlirimiz täyyar,– däp җavap bärdi katipniŋ çaqçiğini çüşängän Rahman.
– Toğra eytisiz, – dedi ändi katip җiddiy yosunda. – Qol qoşturup oltiriş җavapkärsizlik bilän baravär. İşni tohtatmasliq üçün här qandaq amalni qilip kšrüş keräk.
– Hoş, ändi asasiy mäsiligä kšçäyli, raykom byurosi sizni Şämäy şähiridiki räislärni täyyarlaydiğan ikki jilliq yeza egiligi mäktivigä ävätmäkçi. Buniŋğa qandaq qaraysiz?
– Ägär maŋa işänçä artip ävätivatqan bolsaŋlar, älvättä, barimän, işänçäŋlarğa rähmät!–dedi Rahman.
– Mana bu gäp häqiqiy kommunistniŋ gepi boldi, undaqta yol täräddutini kšrüveriŋ, oquş 1-sentyabr'dä başlinidu,– dedi Yunus aka.
Ottura mäktäpni tamamlapmu ülgärmigän, uniŋ üstigä mäktäp yeşidin štüp kätkän Rahman aka üçün oquş, älvättä, oŋay bolmidi. Muällimlärniŋ lektsiyalirini diqqät bilän tiŋşap, çüşänmigän yärlirini mähsus kitaplardin oqup tapatti. Tätildä jutiğa kälgändä, alğan bilimini ämäliyatta qollinip, nätiҗigä erişişkä başlidi. Şundaq qilip, ikki jil štkändin keyin Rahman Hoҗaev šz yezisiğa agronom diplomi bilän qaytti. Rahman aka kšp štmäy, yäni 1950-jilniŋ ahirida Tügmändiki «Şäriq» vä Udutidiki «Udarnik» kolhozliridin çoŋaytilğan «Qazaqstaniŋ 30 jilliği» kolhoziniŋ räisi bolup tayinlandi. U vaqitlarda uruştin keyin hanu-väyran bolğan egiliklärni tikläş işliri iştik sür°ät bilän ketip baratti. Birläşkän egiliktä bari-yoqi bäş miŋğa yeqin qoy-šşkä, 600 qara mal vä şunçilik ilqa bar edi. Kolhoz yeziniŋ ätrapiğa 500-600 gektar aşliq, 40-50 gektar yärgä tehnikiliq ziraät (äpiyün) terätti. Egiliktä adäm küçi yetişmätti.
Uduta — nahiyädiki äŋ qalaq yezilarniŋ biri edi. U yär adämlär üçün yaşaşqa säl qolaysiz bolğanliqtin yaş räis udutiliqlarni Tügmängä kšçirişkä başlidi. Tügmängä nurğunliğan šylär selinip, yeŋi-yeŋi koçilar çüşti. Moşu šylärniŋ tez arida pütişigä zor ülüşini qoşqan ustilar Yaqup Rasulov, Pärhat Ahunov, Basit İtäkov, Dugansopi Baqiev ohşaş qoli gül ustilarni kšpçilik tehiçila yad etip jüridu. Räis birinçi bolup häliqniŋ küçini bir yärgä märkäzläştürüp, ämgäk uyuşturuşni yahşilaş imkaniyitini bärdi. İlgärki tšrt brigadiniŋ orniğa çoŋaytilğan ikki brigada quruldi. Aridin üç-tšrt jil štmäyla, kolhozniŋ ihtisadi kštirildi. Egilik ilğarlar qataridin kšrünüşkä başlidi. Yeŋi rezervlar işqa qoşuldi. Yezilarda quruluş işliri käŋ qanat yeyip, yeza avatlaşti, kolhozçilarniŋ turmuş däriҗisi šsti. Rahman aka şu çağlarda šzigä qol-qanat bolğan: Räҗä Tohtaev, Yaqup Rusulov, Teyip Avsopiev, Ölär Ömärov, Һesamdun Bakriev, Abdumeҗit Bektemisov, Märämzahan Yähiyarova, Zivanhan Turğanova, Һeziz Һämraev,Sopahun Һoşurov, İdmäräk Mollaşev,Asim Һämraev, Rehulla Һezimov ohşaş kolhoz aktivistliriniŋ, šzliriniŋ ämgigi bilän ülgä bolğan Vasil Qadirov, Dugansopi Baqiev, Talip Baratov, Äkvär Һetäkov qatarliq ilğar kolhozçilarniŋ isimlirini hšrmät bilän tilğa alidu.
1956-jili Rahman aka partiyaviy işqa täklip qilinidu. Raykomda bir jildin oşuq vaqit instruktor bolup işligändin keyin, partiya çaqiriğiğa benaän «ottuzmiŋçilar» qatarida yeziğa ävätilidu. 1958- jilniŋ mart eyidin başlap, u «Yiltiz» kolhoziğa räis bolidu. U bu kolhozda işligän jilliri kohozniŋ daramiti üç hässigä šsidu. Şu jillarda Avat yezisiniŋ kün çiqiş täripidiki tağ bağriğa on gektar yärgä alma oltarğuzuldi. Avatliqlar helimu uni «Rahman beği» däp ataydu. «Yahşidin bağ qalidu» degän şudä…
1965-1970-jillar ariliğida šziniŋ tuğulup šskän juti Tügmän yezisidiki Kirov namidiki kolhozda räis bolup işlidi. Rahman aka Hoҗaev 1970-jildin säkkiz jil davamida Tügmän yeza keŋişiniŋ räisi bolup işläp, andin ta hšrmätlik däm elişqa çiqqiçä kolhoz käspiy ittipaq komitetiniŋ räisi hizmitini atqurdi.
Rahman akiniŋ yänä bir ülgä-ibrätlik täripi bolğan. Akisi Qurvan yaş qaytiş bolup, yättä bala (känjisi 15 künlük) täntiräp qalğanda, ayali Mervanäm Turğanova ikkisi ularni bağriğa basti vä qatarğa qoşti. Özliriniŋ yättä pärzändi bolğaçqa, ularniŋ zimmisigä qançilik jükniŋ artilğini šzligidin çüşinişlik bolsa keräk.
Tügmändä nurğunliğan çoŋ-çoŋ imarätlär selinip, ikki çetidä zilva däräqlär boy tartqan yeŋi koçilar päyda boldi, turğunlar heç närsidin hiҗalätsiz, mädäniyätlik hayat käçürüşkä başlidi. Bu izgü işta moşu jutniŋ pärzändi – Rahman Hoҗaevniŋ nahayiti çoŋ äҗri bar Şuŋa jutdaşliri uniŋdin tağdäk minnätdar.
Rahman aka Hoҗaev 1989-jili 31-iyul' küni uzaqqa sozulğan eğir ağriqtin keyin vapat boldi.
Maqalimizgä moşuniŋ bilän çekit qoysaqmu bolatti, amma bir närsini eytmay bolmas. Bolupmu tuğulğan jutiniŋ güllinişi, paravänligi üçün hayatiniŋ ahirqi künlirigiçä maŋlay tärini tškkän şähsniŋ ismi tehiçä äbädiyläştürülmigini eçinarliq. Bu bepärvaliq jutdaşliri, nahiyälik onomastika bšlümi täripidin tüzitilidu däp işinimiz. Çünki Rahman aka Hojaevtäk insanniŋ hayat yoli mädhiyägä munasiptur.

Magellan SÄYDULLAEV,
pensioner.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ