Şšhrät Yüsüpov: «Özämniŋ ämgigi šzämgä ilham beğişlaydu»

0
513 ret oqıldı

Yoldaş MOLOTOV,
“Uyğur avazi”

Qazaqstan Җumhuriyitiniŋ Pähriy memari, Amerika memarlar institutiniŋ äzasi, «Proektnıy institut Almatıgiprogor –1» ҖÇYniŋ layihäliriniŋ baş memari Şšhrät Yüsüpovniŋ ämgäkliri Qazaqstandiki şähärlärniŋ sšlitigä sšlät qoşup turmaqta. U hazirmu qizğin paaliyät üstidä. Şuŋlaşqa sšhbitimizmu memarniŋ ahirqi ämgäkliridin başlandi.Һämmimizgä mälum, ahirqi jigirmä jil Astana çoŋ quruluş mäydaniğa aylandi, – däydu Şšhrät Yüsüpov. – Bu, memarlar üçün nahayiti yahşi iҗadiy imkaniyät boldi. Täkitläş lazimki, Astananiŋ baş planini täyyarlaşqa memarlar arisida konkurs elan qilinğanda, elimizdin on yättä iҗadiy kollektiv qatnaşti. Amma ularniŋ layihäsi Prezidentqa yaqmidi. Şuniŋdin keyin häliqara konkurs elan qilinip, uniŋda yaponiyalik memar Kise Kurokava layihäsi ğalip çiqti. Şundaqla bu işqa ataqliq angliyalik memar Norman Fosterma qatnaşti. Ändi qazaqstanliq memarlar bolsa turuşluq šylär, ayrim komplekslar layihälirini täyyarlidi. Bizniŋ ahirqi layihälirimizniŋ biri – «Gorodskoy romans» turuşluq šy kompleksi. Bu komleksta duniyaniŋ härhil dšlätliriniŋ šzigä has stili äks etildi. Bu yärdä İtaliya, Angliya, İspaniya vä başqimu ällärniŋ bälgüliri bar. Bu layihädä memarlar här bir dšlätniŋ räŋlirini, memarçiliq än°änilirini, alahidiliklirini kšrsitişi keräk boldi. Biz kompleksniŋ «Barselona» (İspaniya) bšlüginiŋ layihäsini täyyarliduq. Һazir mäzkür kompleks Astanadiki äŋ ammibap turuşluq šy kompleksi bolup hesaplinidu.
Ändi Almutiğa kelidiğan bolsaq, keyinki jillarda biz ämälgä aşurğan çoŋ layihälär – Abay koçisidiki «Promenad» soda-däm eliş märkizi, «Mega-1», «Mega-2» kompleksliri. Ularniŋ hämmisi almutiliqlar vä şähär mehmanliriniŋ däm alidiğan äŋ sšyümlük җayliriğa aylandi. 2013-jili Universiada ob°ektliriniŋ içidä biz “Atletlar şähärçisiniŋ” layihäsini täyyarliduq. Şähärçiniŋ içidä barliq şaraitlar yaritilğan. Biz täklip qilğan layihägä muvapiq hoyla içigä maşinilar kirgüzülmäydu. Һoylida alämniŋ tšrt täripini kšrsitip turidiğan tšrt taş bar. Biz layihäni himayä qilğan päytimizdä, «bu taşlarniŋ nemä ähmiyiti bar?» degänlärmu boldi. Män şu vaqitta: «biz bu yärdä çätälliklärniŋ mentalitetini näzärdä tuttuq. Mäsilän, Yaponiyadin kälgän mehman hoyliğa kirginidä šziniŋ qäyärdä turğinini, vätini qaysi täräptä ekänligini izdäşkä başlaydu. Taşlarni kšrgändin keyin, yäni vätininiŋ qäyärdä ekänligini bilgändin keyin, kšŋli imin tepip, hoşal bolidu» dedim. Komissiya äzaliri meniŋ pikrimni yahşi qobul qilişti.Uniŋdin taşqiri, benalarni salğanda päqät uyğur benarkarliğiğa has elementlarnimu kirgüzdim.
Män štkändä “Atletlar şähärçisigä” täsadipi berip qaldim. Һazir bu kompleksta bir yerim miŋğa yeqin adäm yaşavatidu. Demäk, bizniŋ işimiz bekarğa kätmäptu. Memarniŋ här bir ämgigi häliq üçün hizmät qilsa, u iҗadiy ilham beğişlaydu. Eytmaqçi, moşu ämgigimiz Qazaqstan Memarçilar ittipaqiniŋ konkursida «Quruluş» nominatsiyasi boyiçä «Altun medal'ğa» sazavär boldi. Älvättä, uniŋdin taşqiri çoŋ-kiçik layihälirimiz kšp. Ularniŋ hämmisini eytip çiqsaq, gezit beti yätmäy qelişi mümkin.

– Adättä, memarniŋ işi nemidin başlinidu?
– Quruluş şirkätliri işni başlaştin ilgiri šziniŋ ideyasini memarlarğa yätküzidu. Şähsän šzäm, quruluş bolidiğan җayni toluq tätqiq qilimän. U җayğa kün çiqqanda, kün patqanda, yamğur yaki qar yaqqanda, şamal çiqqanda, kün issiğanda häm soğ bolğanda barimän vä quruluş bolidiğan җayniŋ atmosferisini his qilimän. Şuniŋdin keyinla işqa kirişimän. Һazir quruluş materialliri, quruluş işliri tamamän šzgärdi. Selinivatqan härqandaq benaniŋ, šyniŋ barliq täräpliri çoŋqur tählil qilinidu. Qäyärdä avtoturaq, issitiş sistemisi, däl-däräqlär, balilar mäydançiliri bolidiğanliği eniq kšrsitilidu. Bu sahada riqabät juquri, şuŋlaşqa täläp däriҗisigä layiq boluşiŋ lazim. Uniŋdin taşqiri, seni, seniŋ işliriŋni kšpçilik bilişimu muhim. Şu vaqittila buyrutmilar kšp bolidu häm iҗadiyätkä yol eçilidu.

– Һazir Almuta koçilirida daniyalik memar Yan Geylniŋ kontseptsiyasigä muvapiq käŋdairilik rekonstruktsiya işliri jürgüzülivatidu. Memar süpitidä, bu işlarğa qandaq baha bärgän bolattiŋiz?
– Yan Geyl – ismi duniyağa käŋ tonulğan memar. U Sidney, London, Kopengagen, N'yu-York vä başqimu şähärlär dizaynini, hayat sürüş kontseptsiyasini šzgärtkän. Mäzkür kontseptsiyaniŋ asasiy ideyasi «Häliq üçün şähär» däp atilidu. İdeyaniŋ asasiy mähsiti – çoŋ şähärlärdä maşinilarniŋ härikitini azaytiş, ävzälliklärni җämiyätlik transport, velosiped, piyadä jürüşkä beriş bolup hesaplinidu. Yan Geyl Almutiğa kälgändä, uniŋ bilän dayim uçrişip turimän. Uniŋ kontseptsiyasigä muvapiq, Almuta koçilirida avtoturaqlar sani azaytilidu, eriqlar äsligä kältürülidu, adämlärniŋ jiraqni kšrüşigä tosalğu bolidiğan däräqlärniŋ tšvänki putaqliri kesilidu, su mänbäliri (fontanlar), velosiped yolliri, bäldiŋlär kšpäytilidu. Ötkän jili Almutidiki «altun kvadrat» däp atilidiğan koçilar toluği bilän rekonstruktsiya qilindi. Һazir şu koçilarğa berip kšrüŋçu, häqiqätänmu däm elip qaytisiz.

– Biraq bu kontseptsiyagä naraziliq bildürüvatqanlarmu kšp.Ularniŋ kältürüvatqan argumentliri boyiçä, «bizniŋ mentalitetimizğa toğra kälmäydu, bolupmu jürgüzgüçilärniŋ ähvalini oylap qoyğan heç kim yoq”. Buniŋğa qandaq җavap berişkä bolidu?
– Juqurida eytip štkinimdäk, kontseptsiya «Häliq üçün şähär» däp atilidu. Kontseptsiyagä muvapiq, şähär içidiki heçbir bena, šylär buzulmaydu yaki yeŋi imarätlär selinmaydu. Päqät «җämiyätlik käŋlik» šzgärtilidu. Bu deginimiz, ävzällik kšpiräk yeşilzarliqlarğa, piyadä meŋiş zoniliriğa berilidu.
İkkinçidin, şähärdä maşinilar üçün infraqurulumlarni salğanğa qariğanda, piyadä vä velosipedçilar üçün infraqurulumlarni seliş nahayiti ärzän.
Üçinçidin, maşina sani azaysa, şähär atmosferisida ziyanliq qalduqlar aziyidu. Almutidiki paskina hava turğusidin qarisaq, bu nahayiti muhim.
Tšrtinçidin, adäm koçiğa çiqqanda, kštiräŋgü käypiyat ilkidä bolsa, ätrapidikilärgimu yahşi his-tuyğularni hädiyä qilidiğu. Һazir Dostıq vä Abay prospektliriniŋ qiyilişidiki «Arman» kinoteatridin Qurmanğazı koçisiğiçä bolğan ariliqni rekonstruktsiya qiliş başlandi. Män bu işlarğa memar süpitidä bevasitä rähbärlik qilivatimän. Kündä ätigänligi bir-ikki saat şu yärdä bolumän. Layihägä muvapiq, Qurmanğazı koçisida turğan adäm Җumhuriyät sariyi, «Arman» kinoteatri aldida boluvatqan barliq närsilärni kšrüşi keräk. Moşuniŋğa kaşila bolidiğan hämmä närsä elinidu. Bäldiŋlär, «quruq fontanlar» ornitilidu. Umumän,zamanğa layiq zonilar bärpa qilinidu.

– Sizniŋ iҗadiy paaliyitiŋizdä meçitlar layihälirimu çoŋ rol' oynaydu. Şular häqqidä eytip bärsiŋiz?
– Keŋäş dävridä meçit seliş mümkin ämäs edi. Qazaqstan mustäqilligini alğandin keyinla moşundaq işlar qolğa elinişqa başlidi. 1992-jili bolsa keräk, bir küni rässam Һaşimҗan Qurbanov kelip, Pänҗim yezisida Azat aka Mäşürovniŋ meçit seliş hahişi bar ekänligini vä meçitniŋ layihäsini täyyarlap berişni iltimas qilğinini eytti. Pänҗimgä berip, Azat aka bilän uçraştim. U vaqitlarda hoşna Hitay dšliti bilän soda işliri yeŋi başlanğan häm Azat aka başquruvatqan egilikniŋ güllängän päyti edi. Pänҗimniŋ çoŋ koçisiniŋ ikki täripi gülgä tolğan, Mädäniyät šyi, restoran seliniptu. Azat aka bizni huşçiray kütüvaldi häm meçit selinidiğan җayni kšrsätti. Şundaqla meçit layihäsigä konkurs elan qilğanliğini eytti. Män qaytip kelip, Qur°anni oqup çiqtim, islam filosofiyasi, mädäniyiti, benakarliği häqqidä materiallarni toplidim. Täkitläş lazimki, Muhämmät päyğämbir däsläpki vaqitlarda namazni tšrt tüvrükni tikläpla, üstini pal'miniŋ yopurmiği bilän yepip štigän ekän. Yäni addiy bolğan. Äsirlär štsimu Qur°an Kärimniŋ mänasi, mahiyiti heç qaçan šzgärmigän. Amma din ätrapidiki bäzi mäsililär, än°änilär, şuniŋ içidä benakarliqtimu šzgirişlär bolup turğan. Һazir duniyadiki ayrim meçitlarni kšrsiŋiz, häyran qalisiz. Män şundaqla tarihiy vätinimizdiki meçitlar quruluşini tätqiq qildim. U yaqlardiki kona meçitlar kšp җähättin addiy selinğan. Milliy näqişlär bilän bezälgän. Meçit layihisini sizğanda mana moşulirini näzärdä tuttum. Maketni täyyarlap, Azat akiğa elip bardim. Kabinetiğa kirsäm, konkursqa qatnaşqan meçitlarniŋ layihäliri esiqliq turuptu. Azat aka meniŋ maketimni kšrdidä, oylanmayla: «Boldi, moşu meçitni salimiz» dedi. Biraq ihtisadiy bohran vä ayrim säväplärgä bola, bu meçit selinmay qaldi. Lekin mäzkür layihä keyin ämälgä aşuruldi. 1999-jili şu päyttiki Atırav vilayitiniŋ hakimi İmanğali Tasmağambetov şähärdä çoŋ meçit seliş konkursini elan qildi. Män şu täyyar maketni elip Atıravğa bardim. Bu konkursqa pütkül Qazaqstandin memarlar qatnaşti. Meniŋ işim ğalip çiqip, meçit Atıravniŋ märkiziy koçiliriniŋ birigä selindi. U hazir şähärdiki äŋ sšlätlik imarätlärniŋ biri hesaplinidu.
Yänä bir çoŋ ämgigim, Almutidiki Sultanqorğan mähällisidiki çoŋ meçit. Bu Almuta şähiridä selinğan däsläpki meçitlarniŋ biri.
Mäzkür meçit selinip bolğandin keyin Almutida «Agahan» häliqara häyrihahliq fondiniŋ memarlar üçün uyuşturğan häliqara konferentsiyasi štti. Mäzkür fond täripidin memarlar üçün mähsus mukapat täsis qilinğan. Fond rähbiri şu konferentsiyada bizni,yäni türkiytilliq dšlätlär väkillirini, fond täripidini uyuşturuluvatqan konkurslarğa qatnişişqa çaqirdi. Konferentsiya qatnaşquçiliri tarihiy җaylarni, mirasgahlarni ziyarät qilişi keräk edi. Män ularni Sultanqorğan meçitiğa täklip qildim. Yançuğumda Sultanqorğan meçitiniŋ sürätliri bar edi. Şularni kšrsättim. Ular heç oylanmayla meniŋ täklivimni qobul qildi. Һazir meçitniŋ maketi şu fondniŋ mirasgahida saqlinivatidu. Yänä bir çoŋ ämgigim, Rısqulov prospektidiki «inguşlar meçiti» däp atilip kätkän meçit. Bu yärdimu addiyliqni saqlaşqa tiriştim.

– Umumän, Qazaqstan memarçiliq mäktiviniŋ däriҗisi qandaq?
– Keŋäş dävridä İttipaq tärkividiki dšlätlär barliq işlarda Moskvağa qaratti. Biraq moskvaliq memarlar benalarni layihäligändä bir tipliq layihälär bilänla çäklinip qalatti. Ändi, bizniŋ almutiliq memarlarniŋ iҗadiy ärkinligimiz kšpiräk bolidiğan. Şuŋlaşqa şu dävirlärdä hazirqi Җumhurihät sariyi, Oquğuçilar sariyi, «Arasan» monça kompleksi, «Qazaqstan» mehmanhanisi ohşaş çoŋ benalar selindi. Җumhuriyät sariyi üçün bizniŋ memarlar dšlät mukapitini alğan. Ötkändä Vena şähiridä bolup, zamaniviy sän°ät mirasgahini ziyarät qilğan edim. Mirasgahniŋ memarçiliq bšlümidä yoğan bir kitap turuptu. Kitapniŋ muqavisida Almutidiki Җumhuriyät sariyiniŋ süriti bar ekän.Keyin uquşsam, çätällik tätqiqatçilar sabiq Keŋäş İttipaqi dšlätliridiki memarçiliq sän°ätiniŋ täräqqiyatini tätqiq qiptu. Ularniŋ pikriçä, Almutidiki moşu benalar memarçiliqniŋ «altun fondi» bolup hesaplinidekän. Demäk, bizniŋ ämgigimizni duniya etirap qilivatidu degän sšz. Bu än°änä hazirmu davamlişip kelivatidu. Şuŋlaşqa män qazaqstanliq memarçiliq mäktiviniŋ däriҗisi juquri bolğan häm buniŋdin keyinmu şundaq bolidu däp oylaymän.

– Öziŋizniŋ şagirtliriŋiz barmu?
– Memarçiliqta yalğuz adäm işlimäydu. U kollektivliq iş. Һär qandaq layihä bir näççä adämniŋ ämgigi. Meniŋmu şagirtlirim kšp. Hoşal qilidiğini, qizim Arsidäm häm җiyänim İliyas meniŋ izimni besip kelivatidu. Män juqurida täkitligän Astanadiki «Gorodskoy romans» turuşluq šy komleksiniŋ «Barselona» bšliginiŋ layihäsini täyyarlaşta ikkisi kšp ämgäk qildi. Һazirmu çoŋ layihälärni täyyarlaş üstidä işlävatidu.

– Sizniŋ iҗadiyitiŋizdiki yänä bir yšniliş – grafika. Bu häqqidä nemä eytqan bolar ediŋiz?
– Һazir grafika bilän şuğullinişqa vaqtim yätmäydu. Bäzidä telefonda sšzlişivatqanda yaki boş vaqtim bolup qalsa, qolumda bar närsä bilänla bir nemilärni sizip qoyimän. Uniŋ üçün alaytän varaq yaki material tallimaymän. Aldimda nemä tursa, şuniŋğa siziverimän. Keyin qariğanda sizğan grafika astida telefon nomerliri, bäzi oylirim, jil vä aylar, adreslar bolup qalidu. Buni kšrgän käsipdaşlirim «hayatiŋniŋ jilnamisi» däp häzillişidu. Yeqinda şularni jiğip qarisam, helä toplinip qaptu. Ularniŋ ayrimlirini tohsininçi jilliri sizğan ekänmän. Mümkin, şularni toplap keläçäktä kšrgäzmimu uyuşturup qalarmän. Uni vaqit kšrsitär.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ