Yänä şu Yeŋişär…

0
293 ret oqıldı

Şämşidin AYuPOV,
«Uyğur avazi».

Mälumki, uyğurlar ziç yaşavatqan ayrim yeza-mähällilärdä, uyğur mäktivi yaki uyğur sinipliri bolsimu, yaş ata-anilarniŋ, yaşanğan bova-momilarniŋ «Biz rusçä oquğan, uyğur tilini çüşänmäymiz vä milliy mäktäplärni tamamliğanlar keläçäktä iş tapalmaydu», degän halta yoldiki çolta pikirlärgä mäkkäm yapişivelip, pärzäntlirini, nävrä-çävrilirini rustilliq mäktäplärdä oqutuş päsiyişniŋ orniğa, tehimu ovҗ almaqta.Aldin-ala elinğan eniq mälumatlarğa asaslinip gäp qilsaq, bügünki küngä qädär Ämgäkçiqazaq nahiyäsiniŋ uyğurlar ziç istiqamät qilidiğan Yeŋişär yezisidiki T. Rısqulov namidiki ottura mäktäpniŋ 1- uyğur sinipida oquş üçün bari-yoqi 6 oquğuçi, mäktäpaldi täyyarliq sinipiğa bolsa, 2 bala hahiş bildürgän. Ändi mäzkür bilim därgahiniŋ 1-rus sinipiğa — 19, mäktäpaldi täyyarliq sinipiğa 73 uyğur pärzändi hšҗҗät tapşuruptu. Pärzäntlirini rus tilida oqutuşni ävzäl kšrüvatqan äynä şu yaş ata-anilarniŋ pikriçä, ular šzliri rus tilida oquğanliqtin, uyğur tilini degändäk däriҗidä bilmäydekän häm pärzäntliriniŋ därislirigä yardämlişälmigänliktin, ularni rus tilida oqutuşni muvapiq kšrüptu.
Rustilliq ayrim uyğur ata-anilarniŋ yänä bir banisi, uyğur oquğuçiliri başlanğuç sinipni tamamliğandin keyin biologiya, matematika, geografiya, fizika, himiya pänlirini bäribir rus yaki qazaq tilida oquydekän. Şuŋlaşqa ular moşu bana-säväplär tüpäyli, pärzäntlirini uyğur tilida oqutuştin baş tartivatqan kšrünidu. Bizçä bolğanda, bu ana tilida oqutuştin baş tartidiğan säväp ämäs. Eytayluq, mäktäplärdä işlävatqan muällimlär yahşi biliduki, uyğur siniplirida matematikidin muällimlärgä saat çiqidu. Ändi himiya, fizika vä başqa pänlärdin saat sani az bolğanliqtin, bu pänlärdin mähsus uyğurtilliq muällim elinmaydu häm mäktäp mämuriyitimu ayrim saat çiqirip berälmäydu. Biraq, işäşlik eytişqa boliduki, uyğur siniplirida oquvatqan oquğuçilar qazaq tilini mukämmäl üginip çiqidu. Bäribir bara-bara oquğuçilirimiz Qazaqstan tarihi pänini qazaq tilida, qalğan üç-tšrt pänni ingliz tilida oquydiğan bolidu. Şundaq ekän, bu yärdä ayrim yaş ata-anilarniŋ pärzäntlirini ana tilida oqutuştin baş tartişiğa heç qandaq asas yoq. Buni ata-anilar, nemişkidu, çüşänmäyvatidu.
Toğra, bügünki uçur- mulazimät dävridä millät keläçigi bolğan yaşlirimiz šz ana tilini, qazaq tilini puhta bilgän halda, rus vä ingliz tillirinimu bilişi keräk. Başqa tillarni üginiş — dävir tälivi. Biraq ana tilini qurvan qiliş bädiligä başqa bir tilni üginiş hamaqätliktur. Bilsäk, härqandaq adämniŋ milliy moҗutluği, uniŋ tiliniŋ moҗutluğidin ibarät. Ana til—millät mädäniyitiniŋ mäş°ili, millätniŋ šzi. Millätniŋ arzu-armanlirini päqät şu millätniŋ tilidila ipadiligili bolidu. Ändi tilniŋ yoqilişi – millätniŋ yoqilişiniŋ şärti.
Eçinarliği şuki, ana til – millätniŋ šzi ekänligini çüşänmäydiğanlar mädäniyitimizniŋ mänisigä degändäk çškälmäydu, uni boyiğa siŋdürälmäydu. Milliy tilğa, mädäniyätkä, än°änigä sus qaraydu. Ana tilinimu çoŋqur qobul qilmaydu. Undaq bolğini, ularniŋ milliy ğururi, milliy rohi vä eqidisi zäyipläşkän. Toğra, bu top väkilliri arisida bilimlik, tädbirçan şähslärmu az ämäs. Lekin ularda millätpärvärlik sezimliriniŋ birqädär šçüp, boylirini millätsizlik vä uniŋğa nisbätän bepärvaliq psihologiyasi çirmavalğanliği eniq bayqalmaqta. Şuŋlaşqa bu top väkilliri kšp vaqitlarda ana til täräqqiyatiğa yatsinip qaraydu. Milliy mäktäplirimizniŋ mümkinçiliklirigä işänmäydu. Meniŋçä, Yeŋişärdimu huddi moşundaq eçinarliq ähval roy bärmäktä.
Eçinişliq täripi şuniŋdiki, bu kommunistik ideologiya hškümranliq qilğan zamanda jürgüzülgän millätlärni qoşuş, rus tilini küçäytiş bädiligä başqa tillarni kamsitiş säyasitiniŋ aqiviti bolsa keräk. Bu çigiç mäsiliniŋ yeşiliş yoli yoq ämäs, bar. Bizçä bolğanda, uniŋğa millätniŋ mäniviy birligini vuҗutqa kältürüş arqiliq qol yätküzüşkä bolidu. Şuŋlaşqa jut aqsaqalliri, jigitbaşliri, hanim-qizlar keŋişiniŋ äzaliri vä muällimlär erinmäy häm zerikmäy, uyğur sinipiğa bala toplaş mäsilisini җiddiy qolğa elip, täşviqat işlirini җanlanduruşi keräk. Moşu yärdä yänä bir eytip ketidiğan muhim närsä, Yeŋişär yezisida paaliyät jürgüzüvatqan bağçida җäzmän uyğur topini eçiş qolğa elinişi şärt. Bu pikrimizni Ämgäkçiqazaq nahiyälik maarip bšlümimu qollap-quvätläydiğanliğiğa işänçimiz kamil.
Mälumki, bügünki kündä Qazaqstan dšliti hämmä häliqlärniŋ, şu jümlidin, uyğurlarniŋ šz ana tilida bilim elişini, šz mädäniyitini, urpi-aditini üginişini mähsätlik halda qollap-quvätlävatidu. Buniŋ hämmisi – häliqlärniŋ täŋhoquqluğiniŋ ipadisi. Bu hoquqlardin toluq paydiliniş päqät bizniŋ šzimizgila bağliq. Bälkimba, uşbu maqala elan qilinivatqan milliy näşir-äpkarimiz—«Uyğur avazi» gezitiğa äynä şu rustilliq qerindaşlirimiz yezilmaydiğandu. Şundimu ularniŋ gezitimizni oquydiğan tonuş-biliş, holum-hoşna vä uruq-tuqqanliri җäzmän bar. Ular çolta oylavatqan yeŋişärlik uyğurlirimizniŋ pärzäntlirini uyğur tilida oqutişiğa dävät qilip, ularni toğra yolğa başlaydiğanliğiğa ümüt qilimiz.
Yäkün şuki, bügünki kündä paaliyät elip berivatqan milliy mäktäplirimiz vä u yärdä işlävatqan muällimlirimiz härtäräplimä yetilgän, šziniŋ ana tiliğa, tarihiğa, mädäniyitigä, maaripiğa bepärva qarimaydiğan, milliy mänpiyätni kšpiräk kšzläydiğan, pulini ana tilimizni rivaҗlanduruşqa ayimay särip qilalaydiğan tädbirçan, yetük şähslärni tärbiyiläp yetiştürüşni mähsät qilişi lazimdur.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ