Nadir Qadirov: «Bäzi adämlär meni keyin çüşändi»

0
349 ret oqıldı

Bähtişat SOPİEV,
“Uyğur avazi”

«Sän qäyärlik?»
Bu uyğurniŋ qeniğa siŋgän soalğu. Bir adäm bilän tonuşupla uniŋ tegi-tätigä qiziqimiz. Oquşini tamamlap, Malivayda agronom bolup işlävatqan Nadir Qadirov Uyğur nahiyäsidä җavapkärlik hizmättiki jutdişi Ärkin Җälilov arqiliq Uyğur nahiyälik partkomniŋ birinçi kativi Kintal Baqiev bilän tonuşup qalidu.
– Sän qäyärlik? — däp soraydu, Kintal Baqiev uniŋ qolini elip.
– Kiçikaqsuluq Qadirniŋ balisi bolumän.
– Kiçik Aqsuda ikki Qadir bar. Biri Ämgäk Qährimani Qadir Avdunov. İkkinçisi — addiy şofer Qadirkam.
– Män şu şoferniŋ balisi.
– Tiŋşa, şoferniŋ balisi. Män seni sirtiŋdin yahşi tonuymän. Yeqin arida nahiyämizdä yeŋi üzüm sovhoziniŋ huli selinmaqçi. Şuniŋğa seni rähbärlikkä täklip qilimän.
– Män heç mäŋdimästinla uniŋ bu täklivigä qarşi boldum. Çünki män käspim boyiçä addiy bir agronom. Maŋa sovhoz mudiri boluşqa tehi ätigän edi. Kintal Baqi oğli säl avazini kštärgändäk qildidä، «Sän kommunistmu?» dedi. «ھä-ä» dedim. «U vaqitta bu mäsilini seniŋ bilän män yäşmäymän, «juquridikilär» yeşidu» dedi. U zamanlarda sovhoz mudirlirini Märkiziy Komitet bäkitätti. Ätisi Almutiğa qarap yol tuttum. Bu 1967-jilniŋ mart eyi edi.

«…Sän sovhozğa mudir bolalamsän?»
Almutiğa kelip uttur Asanbay Asqarovqa yoluqtum. U kişi Almuta vilayätlik partiya komitetiniŋ birinçi kativi edi. Meni illiq qarşi aldi. Uniŋğa maŋa tehi rähbärlikkä ätigän ekänligini eytip çüşändürdim. Vilayät rähbiri miyiğida külüp qoydi. U jilliri җumhuriyätlik üzüm sovhozliri tresti bolidiğan vä uniŋğa İsmayil Yüsüpov rähbärlik qilatti. Asanbaev heç oylanmayla, meni uttur Yüsüpovqa ävätti. Öz vaqtida Qazaqstanğa rähbärlik qilğan bu kişini kšrüş meniŋ arminim edi. Umu meni huş qarşi aldi. Uyğurçini yahşi bilidekän. İkkimiz oçuq sšzläştuq. «Balam, rastiŋni eytqinä، sän sovhozğa mudir bolalamsän?» däp soridi u meniŋdin. Rastimni eyttim. İkkimiz helä uzaq muŋdaştuq. İsmayil aka maŋa yol yoruq-kšrsätti, mäslihitini bärdi. Ahiri keliştim. U hšҗҗätlirimni duruslaşqa yardäm qildi. Ahirqi sšz Asanbaevta ohşaydu. Uniŋ qobulhanisini çšgiläp, bir häptä jürdüm. Yalğuz mänla ämäsqu. Şu vaqitlarda Qazaqstanniŋ җay-җaylirida kšpligän üzüm sovhozliri quruluvatsa keräk. Säkkizinçi küni Almutiğa Kental Baqievmu käldi. U Asanbaevqa kirip çiqqandin keyin vilayät rähbiri meni yänä qobul qildi. Bu qetim meniŋdin «emtihan» aldi desämmu bolidu. Uniŋğa šzäm işlävatqan Malivay yezisiniŋ egilik, çarviçiliq işliri häqqidä täpsiliy sšzläp bärdim. Qisqisi, u-bu gäplärdin keyin män yoq sovhozniŋ mudiri bolup saylandim. Ätisi Uyğur nahiyäsigä meni «İsmayil Yüsüpovniŋ» šzi elip baridiğan boldi.

«Meni yärgä qaratma»
–ھäqiqätänmu şundaq boldi. Çonҗida bizni Kintal Baqiev, Setivaldi Baratov, Ğupa Abdumanapov qarşi aldi. Ular bizni «Ämgäk» kolhoziniŋ uçastkisiğa elip käldi. U vaqitlarda hazirqi «Şirin» sovhoziniŋ yeriniŋ yerimi «Ämgäk» kolhoziğa qaratti. Bu yärdä nahiyä rähbärligi dästihan täyyarlap qoyuptu. «Çoŋlar» šz ara sšhbätlişivatidu. Män tamaq toşup, u yaq, bu yaqqa jügräp jürimän. Quliğim ularniŋ qizğin sšhbitidä. «Nadir Almutida uzaq jürüp kättiğu» degän gäplär quluğumğa kirip-çiqivatidu. ھazir eytsam bolidiğandu, şu vaqitlardimu «gekitäk maylaş» bardikändä. Gepigä qariğanda juquridikilärniŋ gekitigini «maylimiğan» ohşaymän. Şu küni Yüsüpovniŋ rähbärligidä üzüm sovhoziniŋ «qoziğini» qaqtuq. Yüsüpovniŋ gepiçä، Märkiziy Komitet üzüm šstürüş üçün moşu yärni tallavaptu. Keyin İsmayil akini Kiçik Aqsuğa elip çiqtuq. Dadam uni qoy soyup kütüvaldi. Ular yeqindin tonuşti. Yoşuridiğini yoq, «ällik grammdin» içişti. U uyğurlarniŋ tarihiğa, yezilarniŋ bärpa boluşiğa nahayiti qiziqidekän. Bolupmu uniŋğa uyğurlarniŋ tam soqup šy selişi yeqip kätti. Käç kirgändä baqqa çiqip uzaq oltarduq. Yänä şu uyğurniŋ gepi.
Ätisi Çonҗiğa çüştuq. Sovhozniŋ yerini yänä bir qetim kšzdin käçürduq. «Yärniŋ oyman- çoŋquri kšp ekän» dedim İsmayil akiğa. «İşläş keräk» dedi u. «Biyil qançä gektar yärniŋ hšddisidin çiqalaysän?» däp soridi u. «Yüz» däp җavap bärdim. U meniŋ işimğa aq yol tiläp hoşlaşti vä «Meni yärgä qaratma» däp җekişni untumidi. Vaqitliq «Ämgäk» kolhoziniŋ dehanliri üçün selinğan šygä orunlişip işni başlaydiğan bolduq. Ätisi Kintal Baqiev putiğa štük kiyip çüşüp, etizni arilap kätti. U äynä şundaq ämgäk sšygüçlügi bilän meni tehimu rohlandurğan edi.

«Qadirovniŋ soriğinini bär»
– Asanbaevniŋ qobulhanisida oltirimän, – däp sšzini davam qildi Nadir aka. –Uniŋğa Qonaev telefon qilivatidu. Qazaqstan Kompartiyasi Märkiziy Komitetiniŋ Birinçi kativiniŋ ünini oçuq aŋlap oltirimän. «Qadirov seniŋdimu, uniŋ soriğinini bär» dedi Qonaev. Asanbaev därhal yardämçilirini çaqirip, tapşurma bärdi. Aldi bilän 250 miŋ rubl' avduridiğan boldi. Şundaqla 10 traktor, 10 jük toşuydiğan maşina vä bir yenik maşina soridim. Bu mäsilimu yeşildi. Öy salidiğanğa quruluş materialliri keräk edi. Şu künila bäş maşina tsement ävätidiğan boldi. Ätisi män yetip kälgiçä keçiçä tsementlar Uyğur nahiyäsigä yätküzülüp boptu. Täyyar karkas šylärmu yetip käldi. Az künniŋ içidila jigirmigä yeqin šy turğuzuvalduq. Ändi u yärdä turidiğan adämlärni izdäş keräk. Nahiyälik partkominiŋ üçinçi kativi Saniyäm Qarabaeva bu mäsiliniŋ iҗabiy häl boluşiğa küç saldi. Çoçunaydin Ğalҗatqiçä yezilarni arilap adäm jiğduq. Nurğun yaşlarniŋ moşu yärgä kelip beşi qoşulup, aililik boldi. Adämlär işqa җälip qilinğandin keyin hškümät yänä 500 miŋ rubl' bšldi. İkki jilniŋ içidä «Şirin» üzüm sovhozi yeza qiyapitigä kirdi. Mäktäp, bağçä، Mädäniyät šyi, istrahät bağliri, şarap zavodi bärpa boldi.

Däsläpki mevini kim yedi?
– Däsläp 35 gektar yärgä üzüm kšçitini tiktuq — däp sšzini davam qildi Nadir aka. – Buniŋğa juquridin kälgän kommisiya işänmigändäk qildi. Uni az degändäk, 1969-jili bolğan qattiq qişniŋ täsiridin kšçätlär üşüp ketip, boy kštirälmäy qaldi. Yätmişinçi jili uni qaytidin šstürüşkä toğra käldi. Täliyimgä، ikkinçi qetim üzüm ohşap kätti. Däsläpki mevini aläytän İsmayil Yüsüpovqa elip bardim. Uniŋğa üzümniŋ dämi bäk yeqip kätti. İkkimiz oltirip yänä şu hälqimizniŋ gepini qilduq. U üzüm mevä bärgiçä، qisqisi, sovhoz putiğa turğiçä meni härtäräplimä qollidi. Äŋ kšp hosulni säksiniçi jilliri alduq. Alğan hosulimiz altä miŋ tonnidin eşip kätti.

«Gorbaçevniŋ buyruği bizgä birinçi bolup käldi»
«Şirin» üzüm sovhozida iş rasa qayniğa bir päyttä Gorbaçevniŋ haraqkäşlikkä qarşi kampaniyasi elan qilindi. Yalğan eytişni bilmäydiğan Nadir aka «män šzämçä uniŋğa boy bärmigändäk qildim» däp qaldi. Üzüm sovhoziniŋ paaliyitini tohtatmay, üzümni başqa tovarlarğa almaşturuşni qolğa alidu. Mäsilän, qäntkä، başqa ozuq-tülük mähsulatliriğa avuşturidu. Üzümdin konserva yasaydu. Ahiri mähsus kommisiya kelip, uni täkşüräydu. Şu vaqitta u nahiyä rähbärligidin helä ahanät aŋliğan ekän.
– Ular vino zavodiğa kelip, meniŋ «konservilirimni» kšrdi, —däydu Nadir aka. – ھätta vilayättin kälgän bir mehman uniŋ däminimu tartti. U ھaşim Arzievniŋ «qandaq?» degän soaliğa kšzini qisip qoydi. Arziev därhal: «ätä Çonҗiğa tšrt yaöik çiqirivät» dedi. «Hop, bir maşinimu beräy» dedim uniŋğa külüp. Ätisi nahiyädä bir yärmäŋkä štkän edi. Şu yärdä «juquridin» kälgän tšrt-bäş mehman nahiyä rähbärligi bilän meniŋ konservamğa «yoşurun» šzliriniŋ «yahşi» degän bahasini bärdi.

«Meniŋ pikrimgä heçkim eräŋ qilmidi»
Nadir akiniŋ šyi buzulup gumran bolğan bağçiniŋ aldida ekän. U pat-pat bağçini kšrsitip, «tartqan җapa-mäşäqitimgä içim kšyidu» däp qoyidu.
– Qiyin bir päyttä män iştin kättim yaki meni boşitivätti, – däydu ata uh tartip. – Pensiyagä çiqqidiğanğa üç ay qalğan edi. Ahiri nahiyä partkominiŋ byurosida «pensiyağa çiqivalay, maŋa tägmäy turuŋlar» däp iltimas qildim. Meniŋ mäsiläm moşu Şerin yezisidimu qaraldi. Şu jiğinda ھakim Samsaqov degän jut turğuniniŋ «yoqtin bar päyda qilğan adämni qandaq boşitimiz dävatisilär?» degini yadimda. Män meni iştin boşitivätkinigä ämäs, sovhozni saqlap qalalmiğinimizğa škünimän. Män sovhozni saqlap qelişqa küç saldim. Amma heç sada çiqmidi, täklivimgä heçkim eräŋ qilmidi. Biraq bäzi adämlär meni keyin çüşändi…

Bälüşüş

Javap qalduruŋ