Untulmas däqiqilär

0
283 ret oqıldı

Dolqunlap aqqan sudäk štüp ketip barğan bu aldamçi duniyağa kimlär kelip, kimlär kätmidi desiŋizçu. Һayat degän bu karvanğa ilişip, tirikçilikniŋ bazirida här kim här türlük šmür süridu. Һär insanniŋ çiqidiğan çoqqisi, çüşüp ketidiğan oyminimu bar. Biri bolsa, yoruq duniyada jürginini bilmäy štüp ketidu, hä, yänä birsi bolsa, här bir künniŋ qädrini bilip, bähitlik yaşaşqa intilidu. Päqät sanaqliq insanlarla ätrapiğa nurini çeçip, kšpçillikkä yahşiliq äta qilişni bilidu.
Äynä şundaq insanlarniŋ biri, qädinas dost, qädirdan akimiz Şayim Şavaev edi.
Män Şakeŋni yätmişinçi jillarniŋ beşida «Ädebi-studiya» namliq telestudiya redaktsiyasida işlävatqan päytimdä dasläpki qetim kšrgän edim. Redaktsiyani Sultan Orazalinov başquratti. Bilimlik rähbär, mahir täşkilatçi šz ätrapiğa Düysenbek Qanatbaev, Ädilbek Tauasarov, Qajıtay İliyasov ohşaş yaşlarni topliğan edi. Şular arisiğa Şakeŋ rejisser bolup işqa orunlaşti.U qisqa vaqit içidila kollektiv bilän til tepişip kätti. Şayim başqa rejisserlar ohşaş terikip, ätrapidikilärgä vaqirip iş qilmaydiğan. Һär işni salmaqliq, sävir-taqät bilän atquratti. Kšp štmäyla uniŋ rejisserliqtin sirt yazidiğanliği mälum boldi. Qiziq yeri, däsläptä biz uniŋ uyğur ekänligini bilmiduq. Qazaqçä gäp qilğanda, sšzniŋ«meğizini çeqip» sšzläydiğan. Qazaq dostliri kšp bolidiğan. Bolupmu Asqar Suleymenov bilän alahidä dost edi.
Şundaq qilip, iş babida kündä kšrüşüp turğaçqa, alaqimizmu qoyuqlaşti. İkkinçi täräptin, u mädäniyätlikligi bilän, bilimi bilän här qandaq adämni mäptun qilivalidiğan. Künlärniŋ biridä u yoldişim Baqıtjan Momışulı bilän tonuşqisi kelidiğanliğini eytti. Bäkeŋ kelişsä sšhbätlişişkä bäkmu qiziqidiğanliğini sipayilik bilän yätküzdi. Män uniŋ bu hahişini Bäkeŋğa eyttim. Sšzniŋ qisqisi, Şayim Şavaev bilän Baqıtjan Momışulı däsläpki qetim bizniŋ šydä uçraşti. Allaniŋ qudriti, ikkisi däsläp tonuşqandin keyinla içäkişip, keläçäktiki dostluğiğa asas boldi. Biraz vaqit štkändin keyin ailäviy arilişişqa başliduq. Şäkeŋniŋ җüpti Roza bilän tonuşup, içäkişip kättuq.
Şayim ana tilida yazidiğan. Moşu kämgiçä birnäççä hekayiliri qazaq tiliğa tärҗimä qiliniptu. Ändi rus tiliğa tehi tärҗimä qilinmaptu. Keŋäş dävridä äsärliriŋ rus tiliğa tärҗimä qilinmisa yoluŋ eçilmaydiğan zaman edi. Baqıtjan qazaq tilidin Şerağa – Şerhan Murtazadin başlap biraz qazaq iҗatkarliriniŋ äsärlirini tärҗimä qilğan edi. Şäkeŋniŋ hekayilirini tärҗimä qilay desä uyğurçä bilmäydu. Şuŋlaşqa uniŋ hekayilirini sšzmu-sšz tärҗimä qiliş keräk boldi. Şayim äşundaq uttur tärҗimä qilinğan bir hekayä elip käldi. Biraq nurğun sšzliri çüşünüksiz, tüp nushiniŋ mäzmuni yoq, süpätsiz tärҗimä ekän. U Bäkeŋğa yaqmidi, qapaqliri çüşüp kätti. Män uniŋğa: «Aldirima, män qazaqçä yezip berimän» dedim. Mahtanğinim ämäs, uyğur tilini bilättim, uyğur tilidiki kitaplarni bemalal oqattim. Çünki, çoŋ yäŋgäm Ayşa – uyğur qizi, altä yeşimda bizgä kelin bolup çüşkän. Şu yäŋgämniŋ täsiri häm qudilarniŋ bala-çaqisi bilän arilişip jürüp uyğurçä sšzläp kättim. Keyin uyğurçä kitaplarni oqup jürüp tilni šzläştürdim. Özgä tillarni bilginiŋniŋ paydisi kšp ekän. Mana, şundaq qilip üçtäräplimä hämkarliğimiz kündin-küngä küçäydi.
Baqıtjanniŋ Şayimniŋ däsläp tärҗimä qilğan hekayiliri helikäm esimda. «Kamiläm», «Lalä», «Kvartirant», «Һayat simfoniyasi» däp atilidiğan. Bu hekayilärniŋ asasiy mavzusi yaşlar hayatiğa beğişlanğan edi. Pak muhäbbätni, adil munasivätlärni, ämgäkni täsvirläydiğan mänaviyati taza insanniŋ qälimigä mänsüp äsärlär bolidiğan. Äslidä här qandaq yazğuçiniŋ yazğan äsärliridä šzi namayän. Muällipniŋ oy-pikri, müҗäz-hulqi, duniyağa kšz-qarişi, insaniy däriҗisi degändäk…
Şayimniŋ yazğanliri härhil toplamlarda kšrünüp jürgini bilän šziniŋ şähsiy kitavi 1970-jili yoruq kšrüptu. Şu äsäri bilän u uyğur ädäbiyatiğa qälimi štkür, täbiiy talanti bar, yeŋi iҗatkarniŋ kälgänligini kšrsätti. Yeziş stili, vaqiälikni täräqqiy ätküzüş uslubi, ideyani eçişi, milliy alahidiliklärni utuqluq paydilinişni bilişi alahidä boldi. Moşuniŋ hämmisi Alla bärgän talant bilän tinimsiz ämgäk mevisi edi.
Keyiniräk rus tilidiki gezit-jurnallar Şayimniŋ hekayilirini berişkä başlidi. Buniŋ hämmisi rusçä oquydiğanlarğa muällipni tonuşturuşqa täsir qildi.Şu zamanniŋ qaidisi boyiçä, bu iҗadiyätniŋ bir basquçi edi.
«Jigitkä yättä hünär azliq qilidu» degän maqal barğu hälqimizdä. Uniŋda şu yättä hünärniŋ hämmisi boldi desäm hata bolmas. Şäriqniŋ saz äsvaplirini babiğa yätküzüp çalidiğan. Teatr sähnisidä rol'mu oynidi. Dramaturgiya sahasidiki äsärlirimu alahidä. Bolupmu uniŋ «Bilal Nazim» äsäri — häqiqiy klassikiliq šlmäs äsär. Һäqiqätänmu Uyğur teatri vä uyğur dramaturgiyasida Şayimniŋ tškkän täri, siŋirgän ämgigi bebaha. Buni untuşqa bolmaydu.
Şayim Şavaev bilän Baqıtjan Momışulıniŋ iҗadiy hämkarliği ikkisini bäk yeqinlaşturdi, mäniviy qerindaş, bir-birini kšrmisä çidimaydiğan qildi. Şayimniŋ bir-ikki yaş çoŋluğiğa qarimay, çaqçaqliri yarişidiğan. Bir küni Şayim «İmzasiz hätlär» degän povestini elip kälgändä Bäkeŋ:« Şayim, sän anonimka yazidiğan bop kättiŋma?» däp külüp kätkän.
Şundaq qilip jürüp, apimiz duniyadin štkändin keyin biz qeyinatiniŋ qoliğa baridiğan bolduq. Män iştin ketip atamğa qaraydiğan boldum. İlgärkidäk Şayim bilän çapsan-çapsan uçrişip turuş, ailäviy arilişiş suslişişqa başlidi. Amma bu dostluqqa heç täsir qilmidi. Bizniŋ yeŋi šygä kšçüşimiz, atimizniŋ rayini tepiş ohşaş addiy tirikçilik ğemi başqa närsilärgä kšŋül bšlüşkä imkaniyät bärmidi. Şayim buni yahşi çüşinip, päqät telefon arqiliq hävärlişip jürdi. Atimiz toğriliq här türlük rivayätlär täsirimu yaki çoŋ kişini bearam qilişni halimidimu, äytävir, Şayim bizniŋ šygä kelişni qisqartti. Şuniŋğa qarimay, kälmisä bolmaydiğan säväp boldi. Uniŋ šzigä çuşluq tarihi bar.
Keŋäş dävridä yazğuçiniŋ kitavi rus tiliğa tärҗimä qilinsa, bir basquçtin štkän utuq bolatti. Ägär Moskvada «Sovetskiy pisatel'» näşriyatidin kitavi çiqsa, abroyi šsidiğan. Bu şu dävirdiki milliy yazğuçilarniŋ armini edi. Buni hazir yazğuçiniŋmu, kitapniŋmu qädri häm bahasi çüşkän bir päyttä yaşavatqanlar çüşänmäsligimu mümkin. Yançuği dšŋlär här qandaq näşriyattin «kitaplirini» çiqiriveridiğu. U vaqitta här qandaq süzgidin štkän, häqiqiy oy salidiğan äsärlärla märkäzdä çiqidiğan. Şayimniŋ amiti kelip, uyğur yazğuçiliri içidin däsläpkilärdin bolup Moskvada kitavini çiqiriş pursiti käldi. Bu pursätni qoldin çiqiriş mümkin ämäs edi. Şayim bilän Baqıtjan rus tilidiki kitapni täyyarlap, moşuniŋğiçä tärҗimä qilinğan äsärlirini tallap, yeŋilirini qoşup çiqarmaqçi boldi. Şuniŋ bilän atimiz Bauırjan Momışulıdin qançä täp tartip tursimu, ahiri uçrişişqa toğra käldi. Däsläp atimizğa salam bärdi. Baqıtjan dostini tonuşturup, uniŋ ämgäklirini tärҗimä qilivatqanliğini, toplamni Moskvada näşir qiliş imkaniyitiniŋ päyda bolğanliğini eytti.
Kšrüngän adämni qobul qilmaydiğan atimizğa Şayim yeqip qaldi. Sämimiy sšhbät davamida uyğur hälqiniŋ tarihiğa munasivätlik mälumatlarnimu eytip bärdi. Şu küni atimiz Şayim bilän Baqıtjanniŋ işliriğa utuq tilidi. Kimgila bolsa läqäm qoyuşqa usta atimiz Şayimğa «Drevniy narod» däp nam bärdi. Atimiz ta duniyadin štkiçä Şayimni äynä şundaq atidi.
Män ändi ilgärkidäk Baqıtjanğa tärҗimidä yardäm berälmäydiğan boldum, çünki, atimizniŋ kütümi nahayiti ehtiyatçanliqni täläp qilatti. Uniŋdin taşqiri, kündä degidäk kelidiğan mehmanlar, šyniŋ tirikçiligi meniŋ zimmämdä edi. Şuŋlaşqa işni süpätlik vä nätiҗidarliq qiliş üçün Şayim däm eliş aldidä, bizniŋ šygä ätigänligi kelip käçtä ketip jürdi. Amma, kšpiräk keçidä işläydiğan Baqıtjan maŋa aram bärmäydiğan boldi. Näzäridin heç nemä sirt qalmaydiğan atimiz moşuni bayqap qaptu. Bir küni heç kim işänmäydiğan gäpni qildi. U balisiğa: «Bir Zeynepni nemançila qiynaysilär? Uniŋdin dostuŋ kitap tügügiçä moşu šydä tursun» dedi. Däsläp buni çaqçaq däp oyliduq, çünki atimizniŋ müҗäz-hulqini yahşi bilimiz, çättin birini qobul qilişi ehtimaldin jiraq. Biraq bu atimizniŋ häqiqiy sšzi ekän. Baqıtjan hoşal, Şayim bolsa: «Bu qandaq bolar?» degändäk qilip, qisilğandäk boldi. Halimiğanliq ämäs, äksiçä ailimizni qiynap qoyumänmu degän oyda edi u.
Hulläs, Şayim bizniŋ šyniŋ adimigä aylandi. Ariliqlarda balilirini kšrüp kelidudä, keçä-kündüz işläydu. Baqıtjan bir işni başlisa ahiriğa yätmigiçä tinim tapmaydiğan. Şuŋlaşqa Şayimğimu şundaq täläpni qoydi. Kšp štmäy Şayimniŋ ayali Rozamu šyimizgä kelip turidiğan boldi. Meniŋ qarşiliğimğa qarimay aşhanida maŋa yardäm beridiğan. Uyğurlarniŋ taamlirini täyyarlap bizni hoşal qilip turdi. Atimiz,aditi boyiçä, Rozağa «Vostoçnaya krasavitsa» degän yeŋi isim qoydi.
Bir ay štmäy kitapmu tamamlandi. Uyğurçisi – «Çimän dopa», qazaqçisi – «Kesteli taqiya», rusçisi «Tsvetnaya tyubeteyka» degän toplam duniyağa käldi. Mana şundaq qilip, Şayimniŋ rus tilidiki däsläpki kitavi Moskvadiki daŋliq «Sovetskiy pisatel'» näşriyatida besildi. Kitap İttipaq dairisidä tarap, juquri bahalandi. Keyin «Tsvetı granata» degän çoŋ äsäri «Jalın» näşriyatida 50 000 tiraj bilän taridi. Bu kitapnimu Baqıtjan tärҗimä qildi. Eytsam, älvättä, äslimilär kšp. Һazir bu ikki qädinas dost arimizda yoq. Amma, ularniŋ šçmäs izliri, šlmäs ämgäkliri qaldi.
Hälqimizdä «Pärzänt qalsa kšzi qaldi degin, sšzi qalsa šzi qaldi degin» degän tämsil bar. Şayim Şavaev moşundaq sšzgä layiq insan edi.

Zeynep AHMETOVA.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ